Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1989/12, K.1990/1 Sayılı Karar - 01/02/1990

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı:1989/12

Karar Sayısı: 1990/ l

Karar Günü: 1.2.1990

R.G. Tarih-Sayı : 20.02.1990-20439

İPTAL DAVASINI AÇAN: Anamuhalefet Partisi (Sosyaldemokrat HalkçıParti) TBMM Grubu Adına Grup Başkanı Erdal İNÖNÜ.

İPTAL DAVASININ KONUSU : 12.2.1989 günlü, 360 sayılı "2802ayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu ile 3221 Sayılı Hâkim ve Savcı AdaylarıEğitim Merkezi Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanunda Değişiklik YapılmasınaDair Kanun Hükmünde Kararname"nin 1, 2., 3., 4., 5., 6. ve 7. maddeleriile Geçici Maddesi'nin Anayasa'nın Başlangıç Kısmıyla 2., 7., 3., 91.,125., 128., 138. ve 140. maddelerine aykırı olduğu savıyla iptallerine kararverilmesi istemidir.

II- YASA METİNLERİ:

A. İptali İstenilen Kanun Hükmünde Kararname Kuralları:

16 Şubat 1989 günlü, 20082 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 360sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin iptali istenilen hükümleri de içeren tammetni şudur:

"2802 Sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu ile 3221 SayılıHâkim ve Savcı Adayları Eğitim Merkezi Kuruluş ve Görevleri Hakkında KanundaDeğişiklik Yapılmasına Dair Kanun Hükmünde Kararname.

Karar Sayısı: KHK/360

2802 Sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu ile 3221 Sayılı Hâkim veSavcı Adayları Eğitim Merkezi Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanunda değişiklikyapılması; 12/3/1986 tarihli ve 3268 sayılı, 9/4/1987 tarihli ve 3347 sayılı,12/10/1988 tarihli ve 3479 sayılı kanunların verdiği yetkiye dayanılarak,Bakanlar Kurulu'nca 12/2/ 1989 tarihinde kararlaştırılmıştır.

Madde 1- 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanununun 3 üncümaddesinin (b) bendinin (1) numaralı alt bendi aşağıdaki şekildedeğiştirilmiştir.

"1. Adlî yargıda: il ve ilçe Cumhuriyet başsavcılarını,Cumhuriyet savcılarım, Yargıtay Cumhuriyet savcıları ile Adalet Bakanlığımerkez kuruluşunda idari görevlerde çalışan savcıları,"

Madde 2.- 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanununun 5 incimaddesinin birinci fıkrası aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.

"Yargıtay, bütün adalet mahkemeleri üzerinde, Danıştay, bütünidarî mahkemeler üzerinde yargı denetimi ve gözetimi; Yargıtay CumhuriyetBaşsavcısı, Yargıtay Cumhuriyet savcıları üzerinde, Danıştay Başsavcısı,Danıştay savcıları üzerinde, ağır ceza Cumhuriyet başsavcıları, merkezdekiCumhuriyet savcıları ile bağlı ilçe Cumhuriyet başsavcıları ve Cumhuriyetsavcıları üzerinde, gözetim ve denetim hakkına sahiptir."

Madde 3.- 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanununun 23 üncümaddesinin birinci fıkrasının (a) bendi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.

"a) Ağır ceza Cumhuriyet başsavcıları, merkezdeki Cumhuriyetsavcıları ile bağlı ilçe Cumhuriyet başsavcıları ve Cumhuriyet savcıları,"

Madde 4.- 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanununun 62 ncimaddesinin son fıkrası aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.

"Adalet Komisyonu başkanları, görev yaptıkları yargı çevresiiçindeki hâkimlerin; ağırceza Cumhuriyet başsavcıları ise merkezdeki Cumhuriyetsavcıları ile bağlı ilçe Cumhuriyet başsavcı ve Cumhuriyet savcılarının;öğrendikleri disiplin cezasını gerektiren eylemlerini AdaletBakanlığına bildirirler."

Madde 5.- 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanununun 94 üncümaddesinin birinci fıkrası aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.

"Ağır cezayı gerektiren suçüstü hallerinde hazırlıksoruşturması genel hükümlere göre yapılır. Hazırlık soruşturması yetkiliCumhuriyet savcıları tarafından bizzat yürütülür."

Madde 6.- 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanununun 113 üncümaddesinin (a) bendinin ikinci fıkrası aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.

"Başkanın yokluğunda komisyona asıl üye başkanlık eder. Asılüyenin komisyona başkanlık etmesi veya yokluğunda yedek üye, Cumhuriyetbaşsavcısının yokluğunda ise kendisine vekâlet eden Cumhuriyet savcısıkomisyona katılır."

Madde 7.- 3221 sayılı Hâkim ve Savcı Adayları Eğitim MerkeziKuruluş ve Görevleri Hakkında Kanunun 10 uncu maddesinin bir ve ikincifıkraları ile 11 inci maddesinde yer alan "yazılı sınav" ibareleri"sözlü sınav", olarak değiştirilmiştir.

Geçici Madde- 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu ve bu Kanunaekli (1) sayılı cetvel ile diğer kanunlarda yer alan Cumhuriyet savcılığıunvanı, il ve ilçe Cumhuriyet başsavcılığı, Cumhuriyet savcı yardımcılığıunvanı, Cumhuriyet savcılığı; Yargıtay Cumhuriyet' Başsavcı yardımcılığıunvanı, Yargıtay Cumhuriyet savcılığı; Devlet güvenlik mahkemesi Cumhuriyetsavcılığı unvanı, Devlet güvenlik mahkemesi Cumhuriyet başsavcılığı; Devletgüvenlik mahkemesi Cumhuriyet savcı yardımcılığı unvanı, Devlet güvenlikmahkemesi Cumhuriyet savcılığı olarak değiştirilmiş ve Cumhuriyet savcıbaşyardımcılığı ile Yargıtay Cumhuriyet Başsavcı Başyardımcılığıkaldırılmıştır. Unvanları değişenler ile kaldırılanların yeniden atanmalarıgerekmez. Cumhuriyet Savcı Başyardımcısı ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcıyardımcısı olarak görev yapmakta olanlar ilgisine göre il veya ilçe Cumhuriyetsavcısı ve Yargıtay Cumhuriyet savcısı olarak görevlerine devam ederler.

Madde 8.- Bu Kanun Hükmünde Kararname yayımı tarihinde yürürlüğegirer.

Madde 9.- Bu Kanun Hükmünde Kararname hükümlerini Bakanlar Kuruluyürütür."

B. Dayanılan Anayasa Kuralları:

İptal istemi gerekçelerine dayanak gösterilen Anayasa kuralları daşunlardır:

1. "BAŞLANGIÇ

Ebedi Türk vatan ve milletinin bütünlüğüne ve kutsal TürkDevletinin varlığına karşı, Cumhuriyet devrinde benzeri görülmemiş bölücü veyıkıcı kanlı bir iç savaşın gerçekleşme noktasına yaklaştığı sırada;

Türk Milletinin ayrılmaz parçası olan Türk Silahlı Kuvvetlerinin,milletin çağrısıyla gerçekleştirdiği 12 Eylül 1980 harekâtısonucunda, Türk Milletinin meşru temsilcileri olan Danışma Meclisincehazırlanıp, Milli Güvenlik Konseyince son şekli verilerek Türk Milletitarafından kabul ve tasvip ve doğrudan doğruya O'nun eliyle vaz olunan bu ANAYASA:

- Türkiye Cumhuriyetinin kurucusu, ölümsüz önder ve eşsiz kahramanAtatürk'ün belirlediği milliyetçilik anlayışı ve O'nun inkılâp ve ilkeleridoğrultusunda;

- Dünya milletler ailesinin eşit haklara sahip şerefli bir üyesiolarak; Türkiye Cumhuriyetinin ilelebet varlığı, refahı, maddî ve manevîmutluluğu ile çağdaş medeniyet düzeyine ulaşma azmi yönünde;

- Millet iradesinin mutlak üstünlüğü, egemenliğin kayıtsız şartsızTürk milletine ait olduğu ve bunu millet adına kullanmağa yetkili kılınanhiçbir kişi ve kuruluşun, bu Anayasada gösterilen hürriyetçi demokrasi vebunun icaplarıyla belirlenmiş hukuk düzeni dışına çıkamayacağı;

- Kuvvetler ayrımının, Devlet organları arasında üstünlüksıralaması anlamına gelmeyip, belli devlet yetkilerinin kullanılmasından ibaretve bununla sınırlı medenî bir işbölümü ve işbirliği olduğu ve üstünlüğün ancakAnayasa ve kanunlarda bulunduğu;

- Hiçbir düşünce ve mülahazanın Türk millî menfaatlerinin, Türkvarlığının Devleti ve ülkesiyle bölünmezliği esasının, Türklüğün tarihî ve manevîdeğerlerinin, Atatürk milliyetçiliği, ilke ve inkılâpları ve medeniyetçiliğininkarşısında korunma göremeyeceği ve lâiklik ilkesinin gereği kutsal dinduygularının, Devlet işlerine ve politikaya kesinlikle karıştırılmayacağı;

- Her Türk vatandaşının bu Anayasadaki temel hak ve hürriyetlerdeneşitlik ve sosyal adalet gereklerince yararlanarak millî kültür, medeniyetve hukuk düzeni içinde onurlu bir hayat sürdürme ve maddî vemanevî varlığını bu yönde geliştirme hak ve yetkisine doğuştan sahipolduğu;

- Topluca Türk vatandaşlarının millî gurur veiftiharlarda, millî sevinç ve kederlerde, millî varlığa karşı hak veödevlerde, nimet ve külfetlerde ve millet hayatının her türlü tecellisindeortak olduğu, birbirinin hak ve hürriyetine kesin saygı, karşılıklı içten sevgive kardeşlik duygularıyla ve "Yurtta sulh, cihanda sulh" arzu veinancı içinde, huzurlu bir hayat talebine hakları bulunduğu;

FİKİR, İNANÇ VE KARARIYLA anlaşılmak, sözüne ve ruhuna bu yöndesaygı ve mutlak sadakatle yorumlanıp uygulanmak üzere;

TÜRK MİLLETİ TARAFINDAN, demokrasiye âşık Türk evlatlarının vatanve millet sevgisine emanet ve tevdi olunur."

2. "Madde 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millîdayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürkmilliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir."

3. "Madde 7.- Yasama yetkisi, Türk Milleti adına TürkiyeBüyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez."

4. "Madde 13.- Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi vemilletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî egemenliğin, Cumhuriyetin, millîgüvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin, kamu yararının, genel ahlâkın vegenel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili maddelerindeöngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygunolarak kanunla sınırlanabilir.

Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalardemokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaçdışında kullanılamaz.

Bu maddede yer alan genel sınırlama sebeplen temel hak vehürriyetlerin tümü için geçerlidir."

5. "Madde 91.- Türkiye Büyük Millet Meclisi, BakanlarKuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verebilir. Ancaksıkıyönetim ve olağanüstü haller saklı kalmak üzere, Anayasanın ikinci kısmınınbirinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları veödevleri ile dördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanunhükmünde kararnamelerle düzenlenemez.

Yetki kanunu, çıkarılacak kanun hükmünde kararnamenin, amacını,kapsamını, ilkelerini, kullanma süresini ve süresi içinde birden fazlakararname çıkarılıp çıkarılamayacağını gösterir.

Bakanlar Kurulunun istifası, düşürülmesi veya yasama dönemininbitmesi, belli süre için verilmiş olan yetkinin sona ermesine sebep olmaz.

Kanun hükmünde kararnamenin, Türkiye Büyük Millet Meclisitarafından süre bitiminden önce onaylanması sırasında, yetkinin son bulduğuveya süre bitimine kadar devam ettiği de belirtilir.

Sıkıyönetim ve olağanüstü hallerde, CumhurbaşkanınınBaşkanlığında toplanan Bakanlar Kurulunun kanun hükmünde kararnameçıkarmasına ilişkin hükümler saklıdır.

Kanun hükmünde kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları günyürürlüğe girerler. Ancak kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonrakibir tarih de gösterilebilir.

Kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün TürkiyeBüyük Millet Meclisine sunulur.

Yetki kanunları ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler,Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonları ve Genel Kurulunda öncelikle veivedilikle görüşülür.

Yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayankararnameler bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisincereddedilen kararnameler bu kararın Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte,yürürlükten kalkar. Değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmişhükümleri, bu değişikliklerin Resmî Gazetede yayımlandığı gün yürürlüğegirer."

6. "Madde 125.- İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşıyargı yolu açıktır.

Cumhurbaşkanının tek başına yapacağı işlemler ile Yüksek AskerîŞûranın kararları yargı denetimi dışındadır.

İdari işlemlere karşı açılacak davalarda süre, yazılı bildirimtarihinden başlar.

Yargı yetkisi, idarî eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunundenetimi ile sınırlıdır. Yürütme görevinin kanunlarda gösterilen şekil veesaslara uygun olarak yerine getirilmesini kısıtlayacak, idarî eylem ve işlemniteliğinde veya takdir yetkisini kaldıracak biçimde yargı kararı verilemez.

İdarî işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansızzararların doğması ve idarî işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarınınbirlikte gerçekleşmesi durumunda gerekçe gösterilerek yürütmenin durdurulmasınakarar verilebilir.

Kanun, olağanüstü hallerde, sıkıyönetim, seferberlik ve savaşhalinde ayrıca millî güvenlik, kamu düzeni, genel sağlık nedenleri ileyürütmenin durdurulması kararı verilmesini sınırlayabilir.

İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekleyükümlüdür."

7. "Madde 128.- Devletin, kamu iktisadî teşebbüsleri ve diğerkamu tüzelkişilerinin genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlü olduklarıkamu hizmetlerinin gerektirdiği aslî ve sürekli görevler, memurlar ve diğerkamu görevlileri eliyle görülür.

Memurların ve diğer kamu görevlilerinin nitelikleri, atanmaları,görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık ve ödenekleri ve diğerözlük işleri kanunla düzenlenir.

Üst kademe yöneticilerinin yetiştirilme usul ve esasları, kanunlaözel olarak düzenlenir."

8. "Madde 138.- Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar;Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hükümverirler.

Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisininkullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez; genelgegönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz.

Görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisinde yargıyetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veyaherhangi bir beyanda bulunulamaz.

Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymakzorundadır; bu organlar ve idare mahkeme kararlarını hiçbir suretledeğiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez."

9. "Madde 140.- Hâkimler ve savcılar adlî ve idarî yargıhâkim ve savcıları olarak görev yaparlar. Bu görevler meslekten hâkim vesavcılar eliyle görülür.

Hâkimler, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatıesaslarına göre görev ifa ederler.

Hâkim ve savcıların nitelikleri, atanmaları, hakları ve ödevleri,aylık ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin ve görev yerleriningeçici veya sürekli olarak değiştirilmesi, haklarında disiplin kovuşturmasıaçılması ve disiplin cezası verilmesi, görevleriyle ilgili veya görevlerisırasında işledikleri suçlarından dolayı soruşturma yapılması veyargılanmalarına karar verilmesi, meslekten çıkarmayı gerektiren suçluluk veyayetersizlik halleri ve meslek içi eğitimleri ile diğer özlük işlerimahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunladüzenlenir.

Hâkimler ve savcılar, kanunda belirtilenlerden başka, resmî veözel hiçbir görev alamazlar.

Hâkimler ve savcılar idarî görevleri yönünden Adalet Bakanlığınabağlıdırlar.

Hâkim ve savcı olup da adalet hizmetindeki idarî görevlerdeçalışanlar, hâkimler ve savcılar hakkındaki hükümlere tabidirler. Bunlar,hâkimler ve savcılara ait esaslar dairesinde sınıflandırılır vederecelendirilirler, hâkimlere ve savcılara tanınan her türlü haklardanyararlanırlar."

III- İLK İNCELEME:

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Mahmut C.CUHRUK, Yekta Güngör ÖZDEN, Necdet DARICIOĞLU, Yılmaz ALİEFENDİOĞLU, MuammerTURAN, Mehmet ÇINARLI, Mustafa ŞAHİN, İhsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZERve Erol CANSEL'in katılmalarıyla 28.4.1989 gününde yapılan ilk incelemetoplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesineoybirliğiyle karar verilmiştir.

IV- ESASIN İNCELENMESİ:

İşin esasına ilişkin rapor, dava dilekçesi, iptali istenilen KHK.kurallarıyla dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile ötekiyasama belgeleri okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü :

Dosyanın esas inceleme evresinde l Şubat 1990 günlü, 20420 sayılıResmî Gazete'de yayımlanan 24.1.1990 günlü, 3611 sayılı "2802 SayılıHakimler ve Savcılar Kanunu ile 3221 Sayılı Hakim ve Savcı Adayları EğitimMerkezi Kuruluş ve Görevleri Hakkında Değişiklik Yapılmasına Dair KanunHükmünde Kararnamenin Kabulü Hakkında Kanun"la dava konusu Kanun HükmündeKararname'nin eldeki iş konusu yinelenerek kimi değişikliklerleyasalaştığı saptanmıştır.

Bu durum karşısında dava konusu olmaktan çıkmış bulunan iptaliistenen kurallar hakkında bir karar verilmesine yer kalmamıştır.

V- SONUÇ:

12.2.1989 günlü, 360 sayılı "2820 Sayılı Hâkimler ve SavcılarKanunu ile 3221 Sayılı Hâkim ve Savcı Adayları Eğitim Merkezi Kuruluş veGörevleri Hakkında Kanunda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun HükmündeKararname"nin 24.1.1990 günlü, 3611 sayılı Yasa ile kabul edilmişolması karşısında konusu kalmayan dava hakkında KARAR VERİLMESİNE YEROLMADIĞINA,

1.2.1990 gününde oybirliğiyle karar verildi.