ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1992/12
Karar Sayısı : 1992/7
Karar Günü : 18.2.1992
R.G. Tarih-Sayı :13.05.1992-21227
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Tufanbeyli ilçe Seçim Kurulu Başkanlığı.
İTİRAZIN KONUSU : 10/6/1983 günlü, 2839 sayılı Milletvekili SeçimiKanunu'nun 3270 ve 3757 sayılı Yasalarla değişik 63. maddesinin iptaliistemidir.
I- OLAY :
Tufanbeyli ilçesi, Cumhuriyet Mahallesi 49 no'lu sandığın 18.sayfasında 874 sıra numarası ile kayıtlı bulunan Seçmen MK.'nın 20 Ekim 1991tarihinde yapılan 19. Dönem Milletvekilliği genel seçimine katılmadığının veyasal süresi içinde de herhangi bir mazeret bildirmediğinin anlaşılması üzerine2839 sayılı Yasanın değişik 63. maddesi uyarınca ellibin lira para cezası ilecezalandırılması gerekmiştir.
Yaptığı inceleme sonucunda 2839 sayılı Yasa'nın olaya uygulayacağıdeğişik 63. maddesinin Anayasa'nın 1., 2., 6., ve 67. maddelerine aykırı olduğukanısına varan Tufanbeyli ilçe Seçim Kurulu Başkanlığı kendiliğinden Anayasa veMahkemesine başvurma karar vermiştir.
III- YASA METİNLERİ :
A- İPTALİ İSTENEN YASA KURALI :
10/6/1983 günlü, 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun iptaliistenen 28/3/1986 günlü, 3270 sayılı Yasa ile değişik 63. maddesi ve maddede24/8/1991 günlü, 3757 sayılı Yasa ile yapılan değişiklik aynen şöyledir :
a) MADDENİN 28/3/1986 günlü, 3270 sayılı Yasa ile değişik şekli :
MADDE 63- Seçmen kütüğünde kaydı sandık listesinde oy kullanmayeterliliği bulunduğu halde, milletvekilliği genel ve ara seçimlerinde meşrumazereti olmaksızın katılmayanlar, ilçe seçim kurulu başkanı tarafından onbinlira para cezasıyla cezalandırılırlar. Bu karar kesindir.
b) MADDEDE 24/8/1991 günlü, 3757 sayılı Yasa'nın 12. maddesi ileXIX. dönem milletvekili genel seçimi yönünden yapılan değişiklik :
MADDE 12- Seçmen kütüğünde kaydı ve sandık Üstesinde oy kullanmayeterliği bulunduğu halde XIX uncu dönem Milletvekili Genel Seçimine hukukiveya fiili mazereti olmaksızın katılmayanlara, 2839 sayılı Milletvekili SeçimiKanunun 63 üncü maddesinde gösterilen para cezası ellibin Ura olarak uygulanır.
B- DAYANILAN ANAYASA KURALLARI :
Anayasa'ya aykırılık savının dayandırıldığı Anayasa kurallarışunlardır:
1. "MADDE 1. - Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir."
2. "MADDE 2. - Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millidayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürkmilliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir."
3. "MADDE 6.- Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir.
Türk Milleti, egemenliğini, anayasanın koyduğu esaslara göre,yetkili organları eliyle kullanır.
Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreyeveya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayanbir Devlet yetkisi kullanamaz."
4. "MADDE 67.- Vatandaşlar, kanunda gösterilen şartlara uygunolarak, seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya bir siyasi parti içinde siyasifaaliyette bulunma ve halkoylamasına katılması hakkına sahiptir.
Seçimler ve halk oylaması serbest, eşit gizli, tek dereceli, geneloy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılır.
Seçimlerin ve halkoylamasının yapıldığı yılda, ay ve gün hesabakatılmaksızın, 20 yaşma giren her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasınakatılma hakkına sahiptir. (17/5/1987 günlü, 3361 sayılı Yasa ile değişik)
Bu hakların kullanılması kanunla düzenlenir.
Silah altında bulunan er ve erbaşlarla, askeri öğrenciler,ceza vetevkif evlerinde bulunan tutuklular ve hükümlüler oy kullanamazlar."
IV- İLK İNCELEME :
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince 'yapılan ilkinceleme toplantısında; İtiraz yoluna başvuran makamın, Anayasa'nın 152. ve2949 sayılı Yasa'nın 28. maddesinde sözü edilen "mahkeme" deyimininkapsamı içine girip girmediği sorunu öncelik taşıdığından ilk inceleme raporu,İtiraz konusuyla ilgili dava dosyası ve ekleri, iptali istenen yasa kuralı vedayanılan Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve öbür yasama belgeleriokunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü.
Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Yasa'nın 28. maddesi gereğince birdavaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanun veya kanun hükmündekararnamenin hükümlerini Anayasa'ya aykırı görürse, iptalleri için AnayasaMahkemesi'ne başvurmaya yetkilidir. Bu maddelere göre, anayasa Mahkemesi'neİtiraz yolu ile ancak mahkemeler başvurabilirler. Olayda ise başvuruda bulunan2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun değişik 63. maddesine göre paracezası verme yetkisi bulunan ilçe Seçim Kurulu Başkanlığı'nı yürüten yargıçtır.Öncelikle ilçe Seçim Kurulu Başkanlığı'nın "mahkeme" deyimi kapsamınagirip girmediğinin saptanması gereklidir.
Anayasa'nın Üçüncü Kısmının Üçüncü Bölümde yer alan 138-158.maddelerinde "Genel Hükümler" ve "Yüksek Mahkemeler"başlıkları altında yargı ile ilgili düzenlemeler yapılmıştır. Bu maddelerdeYüksek Mahkemeler ile bunların başında bulundukları yargı düzenleri sayılmış veayrıca mahkemeler ile hakimlik vesavcılık mesleğinin temel kurallarıbelirlenmiştir.
Bir kuruluşun mahkeme sayılabilmesi için, karar organlarınınhakimlerden teşekkül etmesi, yargılama tekniklerini uygulayarak ve genelde davayolu ile uyuşmazlıktan ve anlaşmazlıkları çözümlemekle görevli olması veAnayasa'da sayılan ve başında bir yüksek mahkemenin bulunduğu yargıdüzenlerinden birinde yer alması gereklidir.
Anayasa'nın 79. maddesinde seçimlerin, yargı organlarının genelyönetim ve denetimi altında yapılması öngörülmüş ve seçimlerin başlamasındanbitimine kadar seçimin düzen içinde yönetimi ve dürüstlüğü ile ilgili bütünişlemleri yapma ve yaptırma, seçim süresince ve seçimden sonra seçimkonularıyla ilgili şikayet ve İtirazları inceleme ve kesin karara bağlama veTürkiye Büyük Millet Meclisi Üyelerinin seçim tutanaklarını kabul etme göreviYüksek Seçim Kuruluna verilmiştir. Ayrıca Anayasa'ya göre Yüksek SeçimKurulu'nun kararlarına karşı başka bir mercie başvurulamaz.
Başta Yüksek Seçim Kurulu olmak üzere seçim kurulları Anayasa'nınyargı bölümünde yer almadıkları gibi yargı organlarının sahip olması gerekliolan ve yukarıda sayılan anayasal niteliklerin tümüne de sahip değildirler.
Anayasa ve seçimle ilgili yasalara göre, seçim kurulları geneldeseçimin yönetim, denetim ve gözetimi ile görevli olan ve istisnai olarak daseçimle ilgili uyuşmazlıkları çözümleyen kuruluşlardır.
Seçimle ilgili uyuşmazlıkları kesin nitelikte olarak çözümlemişolmaları, Yüksek Seçim Kurulu'nun tümünün yüksek yargıçlardan kurulu bulunması,il ve ilçe seçim kurulu başkanların yargıç olmaları bu kurulların mahkemeolarak nitelendirilmeleri için yeterli değildir. Aynı şekilde ilçe seçim kurulubaşkanının bazı cezai yaptırımlar uygulamaya yetkili olması da, bu kurulbaşkanlığının mahkeme sayılmasını gerektirmez.
Seçim kurulları ve seçimlerle ilgili yasa hükümleri kendine özgübir çözüm ve kurallar bütünüdür. Anayasa'nın 79. maddesinde dayanağını bulanseçim yasaları ile bu kurullara ve yargıçlara verilen görevler seçimin sınırlaniçinde ve kendi bütünlüğü çerçevesinde değerlendirilmelidir.
Bu nedenlerle başvuran ilçe Seçim Kurulu Başkanlığı'nın"Mahkeme" deyimi içine girmediği kabul edilerek ileri sürdüğüAnayasa'ya aykırılık gerekçeleri üzerinde durulmadan İtirazın başvuranınyetkisizliği yönünden reddi gerekir.
V- SONUÇ :
Anayasa'nın 152. maddesinin birinci fıkrası ile 2949 sayılıYasa'nın 28. maddesi karşısında uygun bulunmayan İtirazın, başvuran ilçe SeçimKurulu Başkanının yetkisizliği nedeniyle REDDİNE, Güven DİNÇER, Servet TÜZÜNile Yalçın ACARGÜN'ün karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
18.2.1992 gününde karar verildi.
Başkan
Yekta Güngör ÖZDEN
Başkanvekili
Güven DİNÇER
Üye
Servet TÜZÜN
Üye
Mustafa ŞAHİN
Üye
İhsan PEKEL
Üye
Selçuk TÜZÜN
Üye
Ahmet N. SEZER
Üye
Erol CANSEL
Üye
Yavuz NAZAROĞLU
Üye
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
KARŞIOYYAZISI
Esas Sayısı : 1992/12
Karar Sayısı : 1992/7
Anayasa'nın 152. maddesi ile 2949 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkındaki Kanun'un 28. maddesine göre İtirazyolu ile Anayasa Mahkemesine başvuru yetkisi yalnız "mahkeme"leretanınmıştır.
Karar, "mahkeme" sözcüğünü dar anlamda yorumlamış vemahkeme ismini taşımamasına rağmen olayda bütün nitelikleri ile"mahkeme" kavramına giren İl Seçim Kurulu Başkanlığı'nı mahkeme kabuletmeyerek başvurusunu yetkisizlik nedeniyle reddetmiştir.
1- Anayasa'nın değişik maddelerinde "mahkeme" kavramınıifade eden çeşitli sözcükler kullanılmaktadır.
Anayasa'nın 9, 15/3, 17/3, 33/2, 36 ve 37. maddelerinde"mahkeme", 19/3-4, 21, 26/3, 28/5, 6, 7, 33/6. maddelerinde hâkim,19/5 maddesinde "yargı mercii" ve 79. maddesinde ise "yargıorganı" terimleri benzer anlamlarda kullanılmıştır. Bu yüzden dekullanılan sözcüğe değil de içerdiği anlama bakarak "mahkeme"sözcüğünü değerlendirmekgerekir.
Mahkemeler, hâkimlik mesleğinde olan kamu görevlileri tarafındanyargı gücünü ve yargılama tekniklerini kullanarak uyuşmazlıkları veanlaşmazlıkları çözen kuruluşlardır. Uyuşmazlıklar ve anlaşmazlıklar mahkemelerdegenel olarak taraf teşkiline dayanan "dava" biçiminde incelenir veçözümlenirler, istisnai olarak da bazı uyuşmazlıklar, taraf teşkilinedayanmayan ve işleme yönelik "İtiraz" yolu şeklinde biçimlenirler.
Bu nedenlerle "yargı organı", "yargı mercii","mahkeme", "hâkim" veya aynı anlamda kullanılan diğer birsözcüğe bakılmaksızın bunların işlevleri üzerinde durarak sonuca varmakgerekir.
Seçimlerin genel yönetimi ve denetimi, Anayasa'nın 79. maddesindedüzenlenmiştir. Madde, seçimlerin yargı organının yönetim ve denetimi altındayapılmasını öngörmüştür. Ayrıca seçimle ilgili İtiraz mercii de başta YüksekSeçim Kurulu olmak üzere seçim kurullarıdır.
2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun 3270 sayılı Kanunladeğişik 63. maddesi, seçmen kütüğünde kaydı ve sandık listesinde oy kullanmayeterliği bulunduğu halde mazeretleri olmaksızın oy vermeye katılmayanseçmenlerin ilçe Seçim Kurulu Başkanı'nca cezalandırılacakları öngörülmüştür.Maddenin, ilçe Seçim Kurulu Başkanı'na bu şekilde bir görev vermesi Anayasa'nın79. maddesine ve Anayasa'nın yargı ile ilgili hükümlerine uygundur. Burada ilçeSeçim Kurulu Başkanı, yargıç sıfatıyla bir tür ceza yargılaması yaparak cezavermekte ve para cezasına hükmetmektedir.
2- Yüksek Seçim Kurulu ile seçimlerde görevli yargıçların seçimleilgili uyuşmazlıkların çözümündeki görevleri yargısaldır.
Seçimle ilgili uyuşmazlıkların çözümünde görevli olan ve YüksekSeçim Kurulu'nun başında olduğu yargı düzeni adli, idari ve askeri yargınınyanında egemen bir yargı düzenidir. Yüksek Seçim Kurulu'nun ve il ve ilçe seçimkurulu başkanı yargıçların seçim yargısı ile görevli oldukları işlerde mahkemesıfatı ile Anayasa Mahkemesi'ne İtiraz yoluyla başvurmaya yetkilidirler.
Bu nedenlerle çoğunluk kararına karşıyız.
Başkanvekili
Güven DİNÇER
Üye
Servet TÜZÜN
Üye
Yalçın ACARGÜN