ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1992/17
Karar Sayısı : 1992/30
Karar Günü : 21.4.1992
R.G. Tarih-Sayı :02.10.1992-21363
İPTAL DAVASINI AÇAN : Cumhurbaşkanı Turgut ÖZAL.
İPTAL DAVASININ KONUSU : 26.12.1991 günlü, 3766 sayılı "2972Sayılı Mahalli idareler ve Mahalle Muhtarlıkları ve ihtiyar Heyetleri SeçimiHakkında Kanunun 29 uncu Maddesinde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun"unAnayasa'nın 13., 67. ve 127. maddelerine aykırılığı savıyla iptaliistemidir.
U. YASA METİNLERİ :
A. iptali istenilen 26.12.1991 günlü, 3766 sayılı Yasa şöyledir :
"MADDE 1.- 2972 sayılı Mahalli idareler ve MahalleMuhtarlıkları ve ihtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanunun 29 uncu maddesininson fıkrası aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.
a, b, c bentlerinde yazılı hallerde bu ilandan sonra gelen 60 nagünü takip eden ilk Pazar, (d) bendinde yazılı halde ise, bu ilandan sonragelen Haziran veya Kasım ayının ilk Pazar günü oy verme günüdür. Ancak, (d) bendindeyazılı halde, ilandan sonra gelen Haziran veya Kasım ayının ilk Pazar gününe 60gününden az süre kalmış ise, seçim, sonra gelen Haziran veya Kasım ayının ilkPazar gününde yapılır. Belediye meclisi üyelikleri ile belediye başkanlığınınherhangi bir nedenle boşalması halinde ise, belediye başkanlığı seçimi belediyemeclisi üyelikleri seçim tarihine tabi olarak aynı tarihte birlikte yapılır.
GEÇİCİ MADDE - Bu Kanunun yayımı tarihine kadar 2972 sayılıMahalli idareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve ihtiyar Heyetleri Seçimi HakkındaKanunun 29 uncu maddesine göre yeniden seçim yapılmasına karar verilerekilanları yapılan belediye başkanlıkları ile 30 Mart 1992 tarihine kadarherhangi bir nedenle boşalacak olan belediye başkanlıktan için oy verme günü 1992Haziran ayınınilk Pazar günüdür.
2972 sayılı Mahalli idareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve ihtiyarHeyetleri Seçimi Hakkında Kanunun 29 uncu maddesine göre yeniden seçimyapılmasına karar verilerek ilanları yapılan belediye başkanlıkları için; buKanunu yayımı tarihine kadar yapılmış bulunan bütün seçim işlemleri ve buişlemlerle kazanılmış haklar saklıdır.
Yeni Başkanın görevine başlamasına kadar geçecek süre içindebaşkanlık görevini yürütmek üzere belediye meclisi, üyeleri arasından birisinibaşkanvekili olarak seçer.
Belediye meclisi; bu kanunun yayımı tarihinden itibaren en çok 10gün içinde başkanvekilini seçmek için vah' tarafından toplantıya çağırılır.
Subay ve astsubaylar hariç olmak üzere, birinci fıkrada gösterilenbelediye başkanlığı ara seçimlerinde aday veya aday adayı olan Devlet Memurlarıile diğer kamu görevlileri, aday veya aday adaylığından istifa etmelerikaydıyla bu kanunun yayımından itibaren bir ay içinde müracaat etmelerihalinde, kazanılmış haklan ile eski veya eşdeğer bir göreve dönebilirler.Adayları kesinleşmiş yerlerde adaylığı kazanamamış olanlar hakkında da aynıhükümler uygulanır.
MADDE 2.- Bu Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer. MADDE 3.- Bukanun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür." B. Dayanılan Anayasa Kuralları: iptal isteminde dayanak gösterilen Anayasa maddeleri şunlardır :
1. "MADDE 13.- Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi vemilletiyle bölünmez bütünlüğünün, milli egemenliğin, Cumhuriyetin, milligüvenliğin, kamu düzenin, genel asayişin, kamu yararının, genel ahlakın vegenel sağlığın koruması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili maddelerindeöngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olarak kanunlasınırlanabilir.
Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalardemokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaçdışında kullanılamaz.
Bu maddede yer alan genel sınırlama sebepleri temel hak vehürriyetlerin tümü için geçerlidir."
2. "MADDE 67.- "Vatandaşlar, kanunda gösterilen şartlarauygun olarak, seçme ve seçilme ve bağımsız olarak veya bir siyasi parti içindesiyasi faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir.
Seçimler ve halkoylaması serbest, eşit, gizli, tek dereceli, geneloy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altındayapılır.
Seçimlerin ve halkoylamasının yapıldığı yılda, ay ve gün hesabakatılmaksızın, 20 yaşına giren her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasınakatılma hakkına sahiptir.
Bu hakların kullanılması kanunla düzenlenir.
Silah altında bulunan er ve erbaşlarla, askeri öğrenciler, ceza vetevkif evlerinde bulunan tutuklular ve hükümlüler oy kullanamazlar."
3."MADDE 127- Mahalli idareler; il, belediye veya köyhalfanın mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esaslarıkanunla belirtilen ve karar organları, gene kanunda gösterilen, seçmenlertarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzelkişileridir.
Mahalli idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkileri, yerindenyönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir.
Mahalli idarelerin seçimleri, Anayasa'nın 67 nci maddesindekiesaslara göre beş yılda bir yapılır. Kanun, büyük yerleşim merkezleri için özelyönetim biçimleri getirebilir.
Mahalli idarelerin seçilmiş organlarının, organlık sıfatınıkazanmalara ilişkin itirazların çözümü ve kaybetmeleri, konusundaki denetimyargı yolu ile olur. Ancak, görevleri ile ilgili bir suç sebebi ile hakkındasoruşturma veya kovuşturma açılan mahalli idare organları veya bu organlarınüyelerini, içişleri Bakanı, geçici bir tedbir olarak, kesin hükme kadaruzaklaşılabilir.
Merkezi idare, mahalli idareler üzerinde, mahalli hizmetlerinidarenin bütünlüğü ilkesine uygun şekilde yürütülmesi, kamu görevlerindebirliğin sağlanması, toplu yararının korunması ve mahalli ihtiyaçların gereğigibi karşılanması amacıyla, kanunda belirtilen esas ve usuller dairesinde idarivesayet yetkisine sahiptir.
Mahalli idarelerin belirli kamu hizmetlerinin görünmesi amacı ile,kendi aralarında Bakanlar Kurulunun izni ile birlik kurumlan, görevleri,yetkileri, maliye ve kolluk işleri ve merkezi idare ile karşılıklı bağ veilgileri kanunla düzenlenir. Bu idarelere, görevleri ile orantılı gelirkayrıaklan sağlanır."
III- İLK İNCELEME :
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nın 8. maddesi gereğince, Yekta GüngörÖZDEN, Güven DİNÇER, Servet TÜZÜN, Mustafa ŞAHİN, ihsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN,Ahmet N. SEZER, Erol CANSEL, Yavuz NAZAROĞLU, Haşim KILIÇ ve Yalçın ACARGÜN'ünkatılmalanyla 3.3.1992 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyadaeksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE kararverilmiştir.
IV- ESASIN İNCELENMESİ :
İşin esasına ilişkin rapor, dava dilekçesi ve ekleri, iptaliistenen yasa kuralları ile dayanılan Anayasa kuralları, bunların gerekçeleri veöteki belgeler okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü :
A- 1. Maddenin incelenmesi :
1- Maddenin geçirdiği evreler :
18.1.1984 günlü, 2972 sayılı Yasa'nın 29. maddesi dava konusu 3766sayılı Yasa'nın 1. maddesi ile yapılan değişiklikten önce 3394, 3420 ve 3507sayılı Yasalarla üç kez değiştirilmiştir.
Maddenin 3420 sayılı Yasa ile değişik biçiminin AnayasaMahkemesi'nin 14.6.1988 günlü, Esas 1988/14, Karar 1988/18 sayılı karan ileiptali üzerine madde, 3507 sayılı Yasa ile yeniden düzenlenmiş, son fıkrası dadava konusu 3766 sayılı Yasa ile tekrar değiştirilmiştir.
Maddenin geçirdiği değişiklikler ve bugünkü metin incelendiğinde,daha önce belediye başkanlığının, belediye meclisinin ve il genel meclisininmaddede sayılan nedenlerle boşalması durumunda seçimlerin ortak hükümlere göreyenilenmesi öngörülmüş iken, yeni düzenleme ile belediye başkanlığı geçimidiğerinden ayrı tutulmuştur. Böylece belediye başkanlığı dışında, maddedesayılan yerel yönetim organlarındaki boşalmaların, seçimler için gereklihazırlık süresinin, bitiminde; belediye başkanlıklarındaki boşalmaların iseyılda iki kez, Haziran ve Kasım aylarında, yapılacak seçimlerle doldurulmasıesası benimsenmiştir.
Yasakoyucuyu böyle bir düzenlemeye götüren neden Yasa'nıngerekçesinde şöyle açıklanmıştır:
"Dünyanın her yerinde seçimler, ülkelerinin en uygunmevsimlerinde yapılmaktadır. Ülkemiz için en uygun seçim mevsimleri ilkbahar veSonbahar aylandır. Belediye başkanlığı için yapılan yenileme seçimlerinin,yılın her ayında değil, Haziran ve Kasım aylarında olmak üzere yılda iki defayapılması, seçim işlerinin dahasağlıklı yürütülmesini sağlayacaktır.
Bu düşüncelerden hareket edilerek teklif ile 2972 sayılı Kanununyenileme seçimlerini düzenleyen 29 uncu maddesinde değişiklik yapılmakla,yalnızca belediye başkanlıkları yenileme seçimlerinin Haziran ve Kasımaylarında yapılması öngörülmektedir.
Bu düzenleme demokratik katılımın uzunca bir süre kesintiyeuğraması sonucunu da doğurmayacaktır." (TBMM TD. Dönem 19. cilt 1. 13.Biri. S. Sayısı Sh. 1-2).
2. Anayasa'ya Aykırılık Sorunu :
Dava dilekçesinde ileri sürülen nedenlerle 3766 sayılı Yasa'nın 1.maddesinin Anayasa'nın 13., 67. ve 127. maddelerine aykırı olduğu ilerisürülmektedir.
Seçilmiş belediye başkanlıklarının herhangi bir nedenle boşalmasıdurumunda yenilenecek seçimlerin yılda iki kez yapılmasını öngören yasadüzenlemesinin yerel yönetimlerin yerinden yönetim ilkesine aykırı düştüğü,seçme ve seçilme ve siyasal faaliyette bulunma haklarını demokratik toplumdüzenin gerekleri ile bağdaşmayacak biçimde kısıtlandığı hususu, Anayasa'yaaykırılık savının özünü oluşturmaktadır.
Anayasa'nın 127., 67. ve 13. Maddeleri Yönünden inceleme :
Anayasa'ya aykırılık savı, "seçilmiş belediyebaşkanlıklarının herhangi bir nedenle boşalması" halinde yapılacak işlemigösteren (d) bendi ile ilgilidir.
Dava konusu 3766 sayılı Yasa'yla 2972 sayılı Yasa'nın 29.maddesinin (d) bendinde yeni bir düzenleme yapılmıştır, buna göre;"seçilmiş belediye başkanlıklarının" herhangi bir nedenle boşalmasıdurumunda mülki amirlerin bunu otuz gün içinde fice Seçim Kurulu'nabildirmeleri ve ilçe seçimkurulunun söz konusu organ için yeniden seçimyapılmasına ilişkin kararının ilanı üzerine bu ilandan sonra gelen Haziran veKasım ayının ilk Pazar günü oy verme günü olacaktır. Ancak ilandan sonra gelenHaziran veya kasım ayının ilk Pazar gününe 60 gündendaha az bir süre kalmış iseseçim, sonra gelen Haziran veya Kasım ayının ilk Pazar gününde yapılacaktır.Belediye meclisi üyelikleri ile belediye başkanlığının herhangi bir nedenleboşalmasında, belediye başkanlığı seçimi belediye meclisi üyelikleri seçimtarihinebağlı olarak, aynı tarihte, birlikte yapılacaktır.
Anayasa'nın 127. maddesinin birinci fıkrasında, yerel yönetimlerintanımı yapılırken, organlarının yasada gösterilen seçmenler tarafındanseçilerek oluşturulacağı, ikinci fıkrasında, yerel yönetimlerin kuruluş, görevve yetkilerinin yerinden yönetim ilkesine uygun olarak yasayla düzenleneceği,üçüncü fıkrasında, yerel yönetim seçimlerinin Anayasa'nın 67. maddesindekiesaslara göre beş yılda bir yapılacağı öngörülmüştür. "Seçme, seçilme vesiyasi faaliyette bulunma haklan" başlıklı 67. maddede, milletvekillerigenel seçimleri ya da yerel seçimler arasında bir ayırım yapılmadan seçimlerleve siyasi etkinliklerde bulunmayla ilgili genel esaslar belirlenmiştir.
Anayasa'nın 13. maddesinin ikinci fıkrasında ise, temel hak veözgürlüklerle ilgili genel ve özel sınırlamaların demokratik toplum düzeniningereklerine aykırı olamayacağı ve öngörüldükleri amaç dışında kullanılamayacağıbelirtilmiştir.
İptali istenen maddede, seçilmiş belediye başkanı dışındaki yerelyönetim organlarında, maddede sayılan nedenlerle boşalma olması durumunda, ilçeseçim kurulunca verilecek yeniden seçim kararının ilanından sonra gelen 60.günü takip eden ilk pazar günü seçim yapılması esasının kabul edilmesinekarşın; seçilmiş belediye başkanlıklarının her hangi bir nedenle boşalmasıdurumunda ilanı izleyen Haziran ve Kasım ayının ilk Pazarı seçim günü olarakkabul edilmiştir, ilan günü ile bu ayların ilk Pazar günleri arasında 60 gündenaz süre kalmışsa seçim, sonra gelen Haziran ya da Kasım ayının ilk Pazar gününekalacaktır. Böylece, belediye başkanlığı dışındaki seçilmiş organlar için,belirli bir seçim hazırlığı süresinden sonra (en az 60 gün) yılda bir kaç kezseçime girme olanağı kabul edilmişken, belediye başkanlığı için bu olanaksadece ikiyle sınırlandırılmıştır. Bunun doğal sonucu, seçilmiş belediyebaşkanlığının boşalması ile yeniden seçim yapılması arasında en az 60 gün, ençok 7 veya 9 ay geçebilmesidir.
Anayasa Mahkemesi, 3420 sayılı Yasa ile getirilen düzenlemeyeilişkin 14.6.1988 günlü, Esas: 1988/14, Karar 1988/18 saydı kararında, biryılda birden fazla ara seçime gidilebilmesi olanağının bire indirilmesi ve araseçimin boşalmayı izleyen ilk yılın Ekim ayına bırakılması nedeniyle seçim günün,boşalmayı izleyen10 ilâ 22 ay; boşalmanın genel seçimlerden bir yıl önceyerastlaması durumunda ise 34 ay sonraya gelmesini ve böylece, yerel yönetimlerdedemokratik katılımın uzunca bir sure kesintiye uğramasını "makul ve kabuledilebilir" bulmamış, bu durumun seçme ve seçilme hakkının demokratiktoplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmayacak biçimde sınırladığını belirtmiştir.
Dava konusu maddede ise, seçilmiş belediye başkanlıklarınınherhangi bir nedenle boşalması durumunda aynı yılda iki kez seçim yapılmasıesası öngörülmüştür. Getirilen yeni hükme göre, belediye başkanlığındakiboşalma ile seçimin yapılması arasındaki en uzun sure 3420 sayılı Yasa'danfarklı olarak hiç bir halde 9 ayı geçmeyecektir.
Anayasa'nın 67. maddesinin birinci fıkrasında, vatandaşların,seçme, seçilme ve bağımsız ya da bir siyasi parti içinde bulunma vehalkoylamasına katılma hakkına sahip bulunduktan öngörülürken "Kanundagösterilen şartlara uygun olarak" denilmek suretiyle bu hakkınkullanılmasının kimi koşullara ve düzenlemeye bağlı kılınabileceğianlatılmakistenmiştir. Maddenin belirlediği "kanunda gösterilen şartlar"yasakoyucunun, Anayasa'nın 13. maddesi uyarınca demokratik toplum düzeningereklerine aykırı olmamak koşuluyla takdir yetkisi içinde saptayabileceği,biçim, yöntem ve gerekleri kapsamaktadır. Yasakoyucunun yapabileceğidüzenlemenin ilkeleri de 67. maddenin ikinci fıkrasında da belirlenmiştir.Anayasa'nın öngördüğü gereklerde uzaklaşılmadıkça ve düzenleme yetkisininkullanılmasında "makul, kabul edilebilir" ölçü aşılmadıkça Anayasa'yaaykırılıkoluşmaz. Anayasa ilkelerine ve demokratik toplum düzenin gereklerine aykırıdüşmeyen, haklan özüne dokunmayan düzenlemeler Anayasa'nın öngördüğü seçme,seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakkını zedelemeyecek; amaçla araçarasındaki makûl ölçüaşılmadığı ve anayasal ilkeler gözetildiği süreceAnayasa'ya aykırılık oluşmayacaktır.
Dava konusu maddeyle getirilen düzenleme, seçilmiş belediyebaşkanlıklarının herhangi bir nedenle boşalması durumunda yılda en az iki kezyenileme seçimlerinin yapılmasını ve boşalan yerlerin en az 2 ay, en çok 9 ayiçinde seçilmiş belediye başkanlarıyla doldurulmasını olanaklı kılmaktadır.Esasen mülki amirlerin boşalmaları ilçe seçim kurullarına 30 günlük bildirmesüresine ek olarak en az 60 günlük bir seçim hazırlığısüresinin gerekliliği degözönünde tutulursa "makul ve kabul edilebilir" ölçünün aşılmadığıanlaşılır. Kaldıki, 3766 sayılı Yasa, yeni başkanın -görevine başlamasına kadargeçecek süre içinde başkanlık görevinin belediye meclisince üyeleri arasındaseçilecek bir başkanvekili tarafından yürütüleceğini öngörmekle, konuyademokratik bir yaklaşım getirmiştir.
Demokratik bir devletin önde gelen özelliği, çoğulculuğu vekatılımcılığı, sürekli ve etkin kılmaktadır. Vatandaşların, Anayasa'nın 67.maddesinde belirtilen seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma haklarınındemokratik bir toplum düzenin gerekleriyle bağdaşmayacak bir biçimdesınırlandırılması kabul edilemez. Ancak yürütme işlevi, yer, zaman ve olanaktanAnayasa ve yasalara uygun olarak en iyi biçimdekullanmayı ve seçeneklerdenbirini yeğlemeyi gerektirir. Bu işlev, Anayasa ve yasaların elverdiği ölçüdetakdir yetkisinin kullanılmasını da içerir. Belediye başkanlığı için yapılacakyenileme seçimlerinin, yılın her hangi bir ayı yerine, seçim işlerinin sağlıklıyürütülmesi açısından, daha uygun olan ilkbahar ve Sonbaharda olmak üzere yıldaiki kez yapılması kamu yararına uygun ve yasakoyucunun takdir yetkisikapsamındadır. Yerel yönetimin öteki organlarındaki boşalmalarda farklı birseçim zamanının benimsenmesi, dava konusu maddenin Anayasa'ya aykırı olduğuyönündeki savı haklı göstermez.
Açıklanan nedenlerle dava konusu kural Anayasa'ya aykırıbulunmamıştır. Servet TÜZÜN, Selçuk TÜZÜN, Erol CANSEL ve Yavuz NAZAROĞLU bugörüşlere katılmamışlardır.
B. Geçici Maddenin incelenmesi : l- Maddenin anlam ve kapsamı :
Geçici maddenin ilk fıkrasında, 2972 sayılı Yasa'nın 29. maddesinegöre, yeniden seçim yapılmasına karar verilerek ilânları yapılan belediyebaşkanlıktan ile 30.3.1992 gününe kadar her hangi bir nedenle boşalacakbelediye başkanlıkları için 1992 Haziran ayı ilk Pazarı oy verme günü olaraksaptanmıştır. Bu fıkrada 1992 Haziran ayının ilk Pazarı, 30.3.1992 gününe kadarboşalacak belediye başkanlıkları için oy verme günü olarak belirlendiğinden,2972 sayılı Yaşatan 29. maddesinde öngörülen belirli seçim süreleri kimidurumlarda kısalmaktadır. Gerçekten, geçici maddenin ilk fıkrasına göre,29.3.1992 tarihinde boşalma olması durumunda mülki âmire 29. madde ile tanınan30 günlük bildirim süresi de dahil olmaküzere seçim tarihine kadar geçecek süre69 gündür. Bu durumda gerekli seçim hazırlıklarının yapılabilmesi için ilgilimülki âmirin kendisine tanınan 30 günlük sürenin geçmesini beklemeden boşalmayıhemen bildirmesi ve ilçe seçim kurulunun da aynı çabuklukla seçim karan alarakbunu ilan etmesi gerekmektedir. Nitekim Yüksek Seçim Kurulu da 2.2.1992 günlü26 sayılı kararında,, Yasa'nın "Geçici Madde"si yönünden mülki âmiretanınan 30 günlük bildirim süresini kısaltarak "30 Mart 1992 tarihinekadar herhangi bir nedenle boşalacak ve mülki idare âmirlerinin bildirimiüzerine 7 Nisan 1992 tarihine kadar ilanı yapılacak belediye başkanlıklarıseçimlerinde de oy verme günü, 3766 Sayılı Kanunun geçici l inci maddesigereğince, 7 Haziran 1992 Pazar günüdür" demek suretiyle boşalma ile ilânarasında geçecek süreyi 8-9 güne indirilmiştir.
Maddenin ikinci fıkrasında 2972 sayılı Yasa'nın 29. maddesine göreyenileme seçimleri yapılmasına karar verilerek ilânları yapılan belediyebaşkanlıkları için, 3766 saydı Yasa'nın yürürlüğe girdiği tarihe kadar yapılmışbulunan bütün seçim işlemlerinin ve bu işlemlerle kazanılmış hakların şıklıolduğu belirtilmektedir. Bu hükümle 2972 sayılı Yasa'nın "Seçim Öncesiişleri" başlığını taşıyan ikinci bölümünde 10-17. maddeler arasındadüzenlenen seçim işlemlerinin ve bu işlemlerle kazanılan aday ve adayadaylığından doğan haklatın saklı tutulmak istendiği anlaşılmaktadır.
Maddeni üçüncü fıkrasında, yeni başkanın görevine başlamasınakadar geçecek süre içinde başkanlık görevini yürütmek üzere belediyemeclisinin, üyeleri arasından birisini başkanvekili olarak seçeceği hükmü yeralmaktadır. Maddenin dördüncü fıkrasında ise, bu işlemi yapmak üzere BelediyeMeclisinin bu Yasa'nın yayımı tarihinden itibaren en çok 10 gün içinde valitarafından toplantıya çağrılacağı belirtilmektedir. Yeni başkanın görevinebaşlamasına kadar geçecek sürede doğacak boşluğu doldurmak amacıyla getirilenüçüncü fıkra hükmü, ilk bakışta bir geçici hükümden çok genel hüküm niteliğindegörünmekte ise de; dördüncü fıkra hükmü ile birlikte incelendiğinde, geçicihüküm özelliği ağır basmakta ve bu görüş maddenin "geçici" olmaniteliği ile de uyum sağlamaktadır.
Maddenin son fıkrası ise, başlayan seçim sürecinin durdurulmasısonucu ortaya çıkan aksaklıkları gidermeye ve adaylıktan kesinleşmiş kişilerleadaylığı kazanamamış kişilere yeni bir olanak getirmektedir.
2- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu :
Dava dilekçesinde, özetle, Yasa'nın geçici maddesinin sürecibaşlatılan ve ilanı yapılan seçimleri Haziran 1992 tarihine ertelemesi, yetkilikamu organlarının ilanına güvenerek, görevinden istifa eden kişileri olumsuzyönde etkilediği, bu durumun, kişisel haklan zedelediği, makûl süreyi aşanertelemelerin Anayasa'nın 127. maddesine aykırı düştüğü ve vatandaşların seçmeve seçilme haklarınındemokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmayacakbiçimde sınırlandırılmasına neden olduğu ileri sürülmektedir.
Geçici maddeye yönelik Anayasa'ya aykırılık savlan, 1. maddedeolduğu gibi Anayasa'nın 127., 67. ve 13. maddelerine dayandırılmıştır. Ancak,maddenin, kimi savlar yönünden, Anayasa'nın 2. maddesine göre de incelenmesiönem kazanmaktadır.
Dava konusu Yasa'nın geçici maddesi beş fıkradan oluşmaktadır,inceleme kolaylığının sağlanması bakımından her fıkra ayrı ayrı incelenecektir.
a- Maddenin Birinci Fıkrasının incelenmesi :
Maddenin birinci fıkrasında, 2972 sayılı Yasa'nın 29. maddesinegöre yeniden seçim yapılmasına karar verilerek ilânı yapılan belediyebaşkanlıkları ile 30 Mart 1992 tarihine kadar herhangi bir nedenle boşalacakolan belediye başkanlıktan seçimlerinin 1992 Haziran ayının ilk Pazar günüyapılacağı hükme bağlanmaktadır.
Yüksek Seçim Kurulu'nun 2.2.1992 günlü, 26 saydı kararına göre;3766 sayılı Yasa'nın Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdiği 2 Ocak 1992tarihinden önce 2972 sayılı Yasa'nın 29. maddesi uyarınca, çeşitli tarihlerde16 yerde yeniden belediye başkanlığı seçimi yapılmasına karar verilerekilanları yapılmış ve ilgili seçim takvimine göre seçim işlemlerinden bir kısmıda tamamlanmıştır. Maddenin birici fıkrasıuyarınca, Yüksek Seçim Kurulukararında belirtilen bu beldelerdeki seçimlerin Haziran ayına ertelendiğitartışmasızdır. Mart 1992 tarihine kadar herhangi bir nedenle boşalacak olanbelediye başkanlıklarından boşalma tarihi itibariyle 90 günlük seçim takvimininuygulanmasına elverişli olmayanlar yönünden ise böyle bir ertelemenin sözkonusu olamayacağı, aksine yasal sürenin de altına inebileceği bir gerçektir.Boşalma tarihi ile seçim tarihi arasında seçim takvimini aşan bir sürenin bulunmasıhalinde de kısasüreli bir erteleme söz konusu olabilir.
Yukarıda 1. madde incelenirken, seçimlerin yapılabilmesi içingerekli olduğu kabul edilen süreleri aşan makûl ve kabul edilebilirertelemelerin Anayasa'ya aykırılık oluşturmayacağı belirtilmişti. Geçicimaddeye göre, yeniden seçim yapılmasına karar verilerek ilânları yapılanbelediye başkanlıkları için seçim gününün Haziran ayının ilk Pazar gününebırakılması ve bu durumun en çok altı aylık bir gecikmeye neden olması"makûl ve kabul edilebilir" sürenin aşıldığı anlamına gelmemekte vebu yönden Anayasa'nın 127., 67. ve 13. maddelerine aykırı bir yönbulunmamaktadır. Ancak, bu fıkra ile getirilen düzenlemenin, Anayasa'nın 2.maddesinde yer alan hukuk devleti ilkesi yönünden incelenmesi önem kazanmaktadır.
Anayasa Mahkemesi'nin bir çok kararında belirtildiği gibi, hukukdevleti; "insan haklarına saygı duyan ve bu haklan koruyan toplumyaşamında adalete ve eşitliğe uygun bir hukuk düzeni kuran ve bu düzenisürdürmekle kendisini yükümlü sayan, bütün davranışlarında hukuk kurallarına veAnayasa'ya uyan işlem ve eylemleri yargı denetimine bağlı olan devlet"demektir. Hukuk devletinin belirgin özelliği, yönetilenlere hukuksal güvenliksağlayan bir düzen kurmaktır. Oysa bu fıkra ile getirilen düzenleme, işlemleribaşlamış olanseçimlere ertelemekle hukuksal güveni sarsmıştır. Bu durumun,Devletin yasaların güvenerek görevlerinden ayrılan adayların güç durumadüşmelerine, hukuksal güvenlik içinde bulunma haklarının zedelenmesine vebelirsizliğe neden olduğu açıktır. Adaylar, iş veilişkilerini yürürlüktekiyasalara ve kurallara dayandırmışlardır. Bu yönden güvenlikleri, hukuk devletiilkesinin koruyuculuğunda gelişen hukuksal durumun değiştirilmemesindedir.
Yürürlükteki yasa hükümlerine göre başlamış ve sürmekte olan seçimsürecinin durdurulması, ancak önceden öngörülemeyen kimi sakıncaları gidermekamacıyla haklı görülebilir. Siyasal amaçlı değişiklikler haklı gerekçeoluşturmaz. Bu tür seçim ertelemeleri hukuk devleti ile bağdaşmaz.
Açıklanan nedenlerle birinci fıkra hükmünün "Bu kanunu YayımıTarihine Kadar 2972 sayılı Mahalli idareler ile Mahalle Muhtarlıkları veihtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanunun 29 uncu maddesine göre yeniden seçimyapılmasına karar verilerek ilanları yapılan belediye başkanlıkları ile. .." bölümünün iptali gerekir. Güven DİNÇER, Yılmaz ALİEFENDİOĞLU ve MustafaŞAHİN bu görüşe katılmamışlardır.
Birinci fıkranın Yasa'nın yayımından 30.3.1992 tarihine kadarherhangi bir nedenle boşalacak belediye başkanlıktan için oy verme gününü 1992Haziran ayının ilk Pazar günü olarak belirleyen kuralının ise, seciminertelenmemesi, normal seçim döneminin uzatılmaması, hatta ilçe seçimkurullarının karar ve ilan sürelerinin kimi durumlarda 30 günden de dana aşağıdüşürülmesi nedenleriyle Anayasa'ya aylan bir yanı bulunmamaktadır.
Servet TÜZÜN, Selçuk TÜZÜN, Erol CANSEL ve Yavuz NAZAROĞLU bugörüşe katılmamışlardır.
b- Maddenin ikinci Fıkrasının incelenmesi :
Maddenin ikinci fıkrasında 2972 sayılı Yasa'nın 29. maddesine göreyeniden seçim yapılmasına karar verilerek ilanları yapılan belediyebaşkanlıktan için Yasa'nın yayımı tarihine kadar yapılmış bulunan bütün seçimişlemlerinin ve bu işlemlerle kazanılmış hakların saklı olduğubelirtilmektedir.
Bu bükümle, 2972 sayılı Yasa'nın "seçim öncesi işlerineilişkin 10-17. maddelerinde düzenlenen, adaylık, eksik adaylıklarıntamamlanması, siyasi partilerin aday listelerini vermeleri, adayların ilanıgibi seçim işlemleri ile bu işlemlerle kazanılmış, haklan saklı tutulmuştur.Yüksek Seçim Kurulunun 2.2.1992 günlü, 26 sayılı kararında da, 7 Haziran 1992günü belediye başkanlığı secimi yapılacak olan yerlerde 2 Ocak 1992 tarihinekadar kesinleşmiş seçim işlemlerinin tekrarlanmayacağı, kişi ya da partileryönünden bu işlemlerle kazanılmış hakların saklı tutulacağı, sadece eksik kalanseçimişlemlerinin seçim takvimindeki esaslar dairesinde yürütüleceği belirtilmiştir.
2972 sayılı Yasa'nın 29. maddesine göre seçim yapılmasına kararverilerek ilanları yapılan belediye başkanlıkları seçimlerinin ertelenmesindekazanılmış haklan korumak amacıyla getirildiği anlaşılan bu düzenlemeninAnayasa'ya aykırı bir yönü bulunmamaktadır. Bu fıkraya ilişkin davanın reddigerekir.
c- Maddenin Üçüncü ve Dördüncü Fıkralarının incelenmesi :
Maddenin üçüncü ve dördüncü fıkralarında, belediye meclisinin yenibaşkanın görevine başlamasına kadar geçecek süre içinde başkanlık göreviniyürütmek üzere üyeleri arasından birisini başkanvekili olarak seçeceği,belediye meclisinin bu Kanunun yayımı tarihinden itibaren en çok 10 gün içindebaşkanvekiliniseçmek için vali tarafından toplantıya çağrılacağı hükme bağlanmaktadır.
Bir belediye başkanlığının seçim dönemi sonundan önce herhangi birnedenle boşalması durumunda yeni başkanın seçilebilmesi için belli bir süreyegereksinme duyulacağı açıktır. Seçimin yapılabilmesi için geçecek süre içindebelediye başkanlığında doğacak boşluğun, seçilmiş bir organ olan belediyemeclisinin kendi üyeleri arasından seçeceği bir başkanvekili tarafındandoldurulmasının yerel yönetimlerde demokrasiyi esas alan Anayasa'nın 127.maddesi ile çelişen bir yönü bulunmadığı ortadadır.
Söz konusu fıkraların Anayasa'ya aykırı bir yönü bulunmamaktadır,d- Maddenin Son Fıkrasının incelenmesi :
Maddenin son fıkrasında, subay ve astsubaylar dışında, birincifıkrada gösterilen belediye başkanlığı ara seçimlerinde aday veya aday adayıolan devlet memurları ile diğer kamu görevlilerinin aday veya aday adaylığındanistifa etmeleri kaydıyla bu yasanın yayımından başlayarak bir ay içindebaşvurmaları durumunda, kazanılmış haklanile eski ya da eşdeğer bir görevedönebilecekleri, adayları kesinleşmiş yerlerde adaylığı kazanamamış olanlarhakkında da aynı kuralların uygulanacağı belirtilmektedir.
Bu fıkra hükmü ile, subay astsubaylar dışında, belediye başkanlığıseçimlerine katılarak aday veya aday adayı olan devlet memurları ile diğer kamugörevlilerine seçimlik bir hak tanınmıştır. Bu kişiler ya ikinci fıkra uyarınca1992 Haziran ayında yapılacak seçimlere kadar aday veya aday adayı olmahaklarını saklı tutacaklar ya da bu haktanvazgeçerek eski veya eşdeğer birgöreve dönebileceklerdir. Ayrıca, yine aynı fıkra hükmüne göre, adaylığıkazanamamış olanlar da bu haktan yararlanabilecektir.
Bu fıkranın da, ikinci fıkraya koşut olarak seçimlerinertelenmesinden doğan sakıncayı azaltmak, adaylıkları kesinleşen ya da adaylığıkazanamamış kişilerin hukuksal konumlarını korumak amacıyla getirildiğianlaşılmakta ve Anayasa'ya aykırı bir yönü bulunmamaktadır, iptal istemininreddi gerekir.
e- Yasa'nın, yürürlüğe giriş tarihi ve yürütülüşü ile ilgili 2. ve3. maddelerinin Anayasa'ya aykırı bir yönü bulunmamaktadır.
Bu maddelere yönelik iptal isteminin reddi gerekir.
V- SONUÇ :
26.12.1991 günlü, 3766 sayılı "2972 Sayılı Mahalli idarelerile Mahalle Muhtarlıktan ve ihtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanunun 29 uncuMaddesinde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun"un;
A. Birinci maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptalisteminin REDDİNE, Servet TÜZÜN, Selçuk TÜZÜN, Erol CANSEL ile YavuzNAZAROĞLU'nun karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
B. Geçici Maddesinin birinci fıkrasının ilk tümcesinin "Bukanunun yayımı tarihine kadar 2972 sayılı Mahalli idareler ile MahalleMuhtarlıkları ve ihtiyar Heyetleri Secimi Hakkında Kanunun 29 uncu maddesinegöre yeniden seçim yapılmasına karar verilerek ilanları yapılan belediyebaşkanlıkları ite. . ." içerikli bölümünün, Anayasa'ya aykırı olduğuna veİPTALİNE, Güven DINÇER ve Yılmaz ALİEFENDİOĞLU'nun "hukuksal sonuçdoğuracak nitelikte bulunmaması nedeniyle davanın konusu kalmadığından KARAR VERİLMESİNEYER OLMADIĞI", Mustafa ŞAHİN'in "Ret" yolundaki karşıoyları veOYÇOKLUĞUYLA; birinci fıkranın diğer bölümünün Anayasa'ya aykırı olmadığına veiptal isteminin REDDİNE, Servet TÜZÜN, Selçuk TÜZÜN, Erol CANSEL ile YavuzNAZAROĞLU'nun karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
C. Geçici maddesinin diğer fıkraları ile Yasa'nın ikinci ve üçüncümaddelerinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,OYBİRLİĞİYLE,
21.4.1992 gününde karar verildi.
Başkan
Yekta Güngör ÖZDEN
Başkanvekili
Güven DİNÇER
Üye
Yılmaz ALİEFENDİOĞLU
Üye
Servet TÜZÜN
Üye
Mustafa ŞAHİN
Üye
İhsan PEKEL
Üye
Selçuk TÜZÜN
Üye
Ahmet N. SEZER
Üye
Erol CANSEL
Üye
Yavuz NAZAROĞLU
Üye
Yalçın ACARGÜN
KARŞIOYYAZISI
Esas Sayısı : 1992/17
Karar Sayısı : 1992/30
2972 sayılı "Mahalli idareler ile Mahalle Muhtarlıkları veihtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanun"un 29. maddesinde değişiklik yapan26.12.1991 günlü ve 3766 sayılı Yasa'nın 1. maddesinin ikinci satırında yeralan "(d) bendinde yazılı halde ise, bu ilandan sonra gelenHaziran veKasım ayının ilk pazar günüdür" tümcesi ile ancak, (d) bendinde yazılıhalde, ilandan sonra gelen Haziran veya Kasım ayının ilk pazar gününe 60 gündenaz süre kalmış ise, seçim sonra gelen Haziran veya Kasım ayının ilk pazargününde yapılır. .." hükmü ve geçici maddesinin "Bu kanunun yayımıtarihine kadar 2972 sayılı Mahalli idareler ile Mahalle Muhtarları ve ihtiyarHeyeti Seçimi Hakkında Kanun'un 29. maddesine göre yeniden seçim yapılmasınakarar verilerek ilanları yapılan belediye başkanlıkları ile 30 Mart 1992tarihine kadar herhangi bir nedenle boşalacak olan belediye başkanlıkları içinoy verme günü 1992 Haziran ayının ilk pazar günüdür" diyen birincifıkrasının Anayasa'nın 13, 67 ve 127. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülerekiptalinekarar verilmesi istenmiştir.
Birbirinin tamamlayıcısı durumunda ve aynı amaçla düzenlenmişbulunan bu iki hüküm birincisini Anayasa'ya uygun gören çoğunluk, geçicimaddenin birinci fıkrasını, kazanılmış hak ilkesine ve hukuk devleti anlayışınaaykırı görerek iptal etmiştir.
Anayasa Mahkemesi'nin yerleşmiş kararlarına göre; gerek öğretideve gerekse uygulamada tanımı çeşitli görüş ve kabule elverişli bir kavram olankazanılmış hak deyimi, özel hukuk ve kamu hukuku alanlarında bireyler açısındanüzerinde durulmaya değer bir konudur ve genel olarak da bir hak yaratmayaelverişli nesnel yasa kurallarının bireylere uygulanması ile onlar için oluşanöznel hakkın korunması anlamında kabul edilmektedir. Halbuki dava konusuolayda, kişiler yönünden bireyselleşmiş birhak değil, belki muntazar bir haktansöz edilebilir. Esasen kamu hukuku, fertler açısından kazanılmış haklar üzerinedeğil, statüler ve nesnel hukuki durumlar üzerine kurulur. Hukuki durumlar vestatüler hiçbir zaman kazanılmış hak konusu olamazlar. Bu itibarla, kamu hukukualanında, yasa, tüzük ve yönetmelik gibi düzenleyici işlemlerle konulmuş,kurallar, kamu hizmetinin gerekleri ve gereksinimleri gibi nedenlerle vekonuldukları yöntemlere uyularak "aksine işlem" kuralına uygun biçimdeher zaman değiştirilebilirler veya kaldırılabilirler. Tersine bir hükümgetirilmedikçe, bu değiştirme ve kaldırmalarla doğan yeni duruma uyma, o statüiçinde bulunan herkes için zorunludur. Kaldıki, geçici maddenin ikincifıkrasında "2972 saydı Mahalli idareler ile MahalleMuhtarları ve İhtiyarHeyetleri Seçimi Hakkında Kanun'un 29. maddesine göre yeniden seçim yapılmasınakarar verilerek ilanları yapılan belediye başkanlıkları için; bu kanunun yayımıtarihine kadar yapılmış bulunan bütün seçim işlemleri ve bu işlemlerlekazanılmış haklar saklıdır, "denilmek suretiyle yasanın yürürlüğegirmesinden önce kazanılmış hak mesabesinde olmayan hukuki durumlarınkorunmasına dahi özen gösterilmiştir, ilgililerin kaybı, olsa olsa seçimsüresinin bir kaç ay geciktirilmesinden ibarettir.Benzeri bir olay dolayısıyleverdiği bir kararında Anayasa Mahkemesi" makul ve kabul edilebilir"ölçüleri aşmayan bu tür gecikmeleri Anayasa'ya aykırı görmemiştir. (AMK.13.4.1988, E. 1988/14, K. 1988/18, AMKD., Sayı 24, Sayfa: 270).
Yasaların geriye yürüyen hükümler taşımaması ilkesi Anayasadankaynaklanan ve uyulması her halükarda zorunlu olan bir kural değildir.Yasakoyucu doğacak toplumsal sonuçlan gözönünde tutarak, çıkardığı bir yasanıniçerik ve genişliğini saptama yetkisine sahiptir. Genel ahlakınve kamudüzeninin korunmasının gerektirdiği hallerde, kazanılmış haklara saygılı olmakkoşuluyla, yasakoyucu yasanın geriye doğru yürütülmesini uygun bulabilir.
Anayasa'nın 127. maddesinin üçüncü fıkrası, "mahalliidarelerin seçimleri, Anayasa'nın 67. maddesindeki esaslara göre, beş yılda biryapılır..." hükmünü koymakla yetinmiş, seçim dönemini özel yasasınabırakmıştır. Yasakoyucunun, Anayasayla saptanmış bulunan beş yıllık seçimdönemi süresini koruması durumunda Belediye Başkanlık seçimlerinin yılda ikidefayapılması yolundaki düzenlenme Anayasa'ya uygun bulunduğuna göre, bu esasmaddeye koşut olarak düzenlenen geçici 1. maddenin birinci fıkrasınınAnayasa'ya uygun olması mantığın doğal gereğidir.
Açıklanan nedenlerle geçici maddenin birinci fıkrasının Anayasa'yaaykırılığına ve iptaline ilişkin karan oluşturan, çoğunluk görüşüne katılmadım.
Üye
Mustafa ŞAHİN
KARŞIOYYAZISI
Esas Sayısı : 1992/17
Karar Sayısı: 1992/30
Dava konusu 3766 sayılı Yasa ile 2972 sayılı Yasa'nın 29. maddesi(d) bendine ilişkin olarak yeni bir düzenleme yapılmıştır. Buna göre,'"seçilmiş belediye başkanlıklarının" herhangi bir nedenle boşalmasıhalinde mülki amirlerinin bu boşalmayı otuz gün içinde ilçe Seçim Kurulu'nabildirmeleri ve kurulun yeniden seçim yapılmasına karar vererek durumuilanından sonra gelen Haziran veya Kasım ayının ilk pazar günü oy verme günüolacak. Ancak ilandan sonra gelen Haziran veya Kasım ayının ilk pazar gününe 60günden az süre kalmış ise, seçim, sonra gelen Haziran veya Kasım ayının ilkpazar günüyapılacaktır.
Anayasa Mahkemesi geçmişte önüne gelen benzer bir düzenlemenedeniyle yaptığı denetim sonucunda verdiği 14/6/1988 günlü, Esas 1988/14,Karar 1988/18 sayılı kararında, bu konuda bazı ilkeler benimsemiştir.
Günümüzde bir çok ülke, yerel yönetimlerin varlığını demokrasi ileözdeş saymakta ve devletin gücünü, yerel yönetimlerin güçlü olmasındagörmektedir. Anayasa'nın 127. maddesinin de bu anlayışı benimsediğigörülmektedir. Anayasa'nın "Mahalli idareler" başlığını taşıyan 127.maddesinin birincive ikinci fıkrasında, belediyeler ile diğer yerel yönetimlerarasında hiçbir fark gözetilmeksizin, yerel yönetimlerin bir bütünlük içindekanunda gösterilen seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzelkişileri, kısaca demokratik kuruluşlar olduğuaçıklanmaktadır. Bilindiği gibi,demokrasinin en önde gelen özelliği katılımcılıktır. Ortada haklı nedenleralınmaksızın bu ilkeden ödün verilmesi, demokrasi ve batıda bununla özdeş kabuledilen yerel yönetim ilkesi yönünden açık bir aykırılık oluşturur.
Yasa'nın gerekçesinde, dünyanın her yerinde seçimlerin ülkelere enuygun mevsiminde yapıldığı, ülkemiz için de en uygun seçim mevsiminin ilkbaharve sonbahar aylan olduğu, Belediye Başkanlığı için yapılacak yenilemeseçimlerinin, yılın her ayında değil Haziran ve Kasım aylarında olmak üzereyılda iki defa yapılmasının, seçim işlerinin daha sağlıklı yürütülmesinisağlayacağı belirtilmektedir. Yerel yönetimlerin 2972 saydı Yasa'nın 29.maddesinde sayılan diğer organlarında meydana gelen boşalmalarda, hangi aya yada mevsime rastladığı gözönünde bulundurulmaksızın kısa bir hazırlıksafhasından sonra hemen yenileme seçimlerine gidilmesinde sakınca görülmediğihalde, bu hususun sadece belediye başkanlığı yenileme seçimleri için bir engelolarak değerlendirilmesibu konuda açıkça bir çelişki yaratmaktadır.
Yukarıda açıklandığı üzere Anayasa'nın 127. maddesinde belediyebaşkanlığı seçimleri dahil tüm yerel yönetim kamu tüzel kişilerine ilişkinseçimlerin bir bütünlük içinde yapılması öngörülmüş iken, yalnız belediyebaşkanlığı yenileme seçimlerinin yılda iki defa yapılması sonucunu doğuran 3766sayılı Yasa'nın 1. maddesinin bu bölümü anayasa'nın 127., 67. ve 13.maddelerine aykırı olduğu açıkça gözlenmektedir.
Dava konusu Yasa'nın geçici maddesinin ilk fıkrasının Anayasa'yaaykırı olduğuna dair görüşümüz, aynı nitelikte olan sözü geçen Yasa'nın 1.maddesine ilişkin olarak ayrıntılı olarak açıklandığı cihetle, buradayinelenmesine gerek görmüyorum.
Çoğunluğun 21/4/1992 günlü, 3766 sayılı Yasa'nın 1. maddesinin vegeçici maddesinin birinci fıkrasının tümüyle Anayasa'ya aykırı olmadığınailişkin görüşüne bu nedenlerle katılmıyorum.
Üye
Servet TÜZÜN
KARŞIOYYAZISI
Esas Sayısı : 1992/17
Karar Sayısı : 1992/30
26.12.1991 günlü, 3766 sayılı "2972 Sayılı Mahalli idarelerile Mahalle Muhtarlıkları ve ihtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanunun 29 uncuMaddesinde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun"un 1. maddesinin ve GeçiciMaddesi'nin birinci fıkrasının ilk tümcesinden sonra gelen "30 Mart 1992tarihine kadar herhangi bir nedenleboşalacak olan belediye başkanlıkları içinoy verme günü 1992 Haziran ayının ilk Pazar günüdür" bölümünün Anayasa'nın127., 67., ve 13. maddelerine aykırı olduğu ve iptali gerektiği kanısında olduğumdansayın çoğunluğun bu konudaki görüşüne katılmıyorum.
1. Madde yönünden Daha önce belediye başkanlığının, belediyemeclisinin ve il genel meclisinin maddede sayılan nedenlerle boşalması halindeyapılacak yenileme seçimleri için ortak bükümler öngörülmüş iken yeni düzenlemeile belediye başkanlığı seçimi diğerlerinden ayrık tutulmuştur. Böylecebelediye başkanlığı dışında maddede gösterilen yerel yönetim organlarındakiboşalmaların, seçimlerin yapılabilmesi için gerekli olan teknik sürenin bitimindebelediye başkanlıklarındaki boşalmaların ise yılda iki kez, Haziran ve Kasımaylarında yapılacak seçimlerle doldurulması esası benimsenmiştir.
Ancak, Haziran veya Kasım ayının ilk Pazar gününe 60 günden azsüre kalması halinde seçimlerin bir sonraki tarihte yapılacağı hükmebağlanmıştır. Yasa ayrıca "Belediye meclisi üyelikleri ile belediyebaşkanlığının herhangi bir nedenle boşalması halinde" belediye başkanlığıseçiminin belediye meclisi üyelikleri seçim tarihine tabi olarak aynı tarihteyapılacağı hükmünü de getirmiştir.
Evvelce iptal edilen hükme nazaran yeni düzenlemede belediyebaşkanlığı seçimlerinin daha kısa süre içinde yapılmasına olanak tanınmasıAnayasa'ya uygunluk sağlamak için yeterli değildir.
Yeni düzenleme seçilmiş belediye başkanlıklarının herhangi birnedenle boşalması halinde yapılacak yenileme seçimlerinin gecikmesine de nedenolabilecektir.
Yalnız belediye başkanlığının yenileme seçimlerinin yılda iki kezyapılmasının öngörülmesiyle,
Yerel yönetimlerin diğer organları ile belediye başkanlığıyenileme seçimleri arasında fark yaratılmıştır.
Yerel yönetimlerin ara seçimleri için organlarda ne zaman boşalmaolduğuna bakılmaksızın genel nitelikte bir seçim tarihi saptanması Anayasa'nın127. maddesinin ikinci fıkrasına uygun olmaz.
Geçici madde yönünden Maddenin ilk fıkrası öncelikle 2972 sayılıYasa'nın 29. maddesine göre seçim yapılmasına karar verilerek ilanları yapılmaksuretiyle seçim işleri başlatılmış belediye başkanlığı seçimlerini Haziranayına ertelemekte, bundan başka 30 Mart 1992 tarihine kadar herhangi birnedenle boşalacak olan belediye başkanlıkları seçimi için aynı tarihiöngörmektedir.
Böylece 1. madde hükmü ile kabul edilen bir ilkenin maddedeöngörülen bazı durumlarda geçmişe yürümesi bir zaman dilimi içinde de farklıuygulaması sözkonusu olmaktadır.
1. madde yönünden Anayasa'ya aykırılık nedenleri geçici maddeninbu bölümü bakımından da yerinde olduğundan bu nedenleri yinelemeye gerekgörmüyorum.
Üye
Selçuk TÜZÜN
KARŞIOYYAZISI
Esas Sayısı : 1992/17
Karar sayısı : 1992/30
26.12.1991 tarih ve 3766 sayılı "2972 Sayılı Mahalli idarelerile Mahalle Muhtarlıkları ve ihtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanunun 29.Maddesinde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun"un Anayasa'nın 13., 67. ve127. maddelerine aykırılığı nedeniyle iptali istenmektedir.
Sözü edilen 29. maddenin son fıkrası, aşağıdaki şekildedeğiştirilmiştir "(a), (b) (c) bentlerinde yazılı hallerde bu ilandansonra gelen 60. günü takip eden ilk Pazarı, (d) bendinde yazılı hallerde ise,bu ilandan sonra gelen Haziran veya Kasım aylarının ilk Pazar günü oy vermegünüdür.
Ancak, (d) bendinde yazılı halde, ilandan sonra gelen Haziran veyaKasım ayının ilk Pazar gününe 60 günden az süre kalmış ise, seçim, sonra gelenHaziran veya Kasım ayının ilk Pazar gününde yapılır. Belediye meclisiüyelikleri ile belediye başkanlığının herhangi bir nedenle boşalması halindeise, belediye başkanlığı seçimi belediye meclisi üyelikleri seçim tarihine tabiolarak aynı tarihte birlikte yapılır."
Bu değişiklikle yalnızca belediye başkanlıktan yenilemeseçimlerinin Haziran ve Kasım aylarında yapılması öngörülmektedir. Yenilemeseçimleri için ortak hükümler öngörülmüş iken yeni düzenleme ile belediyebaşkanlığı seçimi diğerinden ayrık tutulmuştur. Hal böyle olunca gerekçezayıflamakta kanun kendi içinde çelişki yaratmaktadır.
Anayasa Mahkemesi'nin konuya ilişkin kararlan incelendiğinde bukanun ile getirilen düzenlemenin de Anayasa'nın 13., 67. ve 127. maddelerineaykırı olduğu sonucuna varılır.
Yerel seçimler yönünden getirilecek her türlü sınırlama, Anayasa'nın"siyasi haklar ve ödevler" bölümünde yer alan seçme ve seçilmehakkına büyük zarar verecektir.
Diğer taraftan, getirilen bu sınırlama, demokratik toplum düzeningerekleri ile bağdaşır nitelikte kabul edilemeyeceğinden Anayasa'nın 13.maddesine de aykırı olacaktır.
Anayasa'nın 127. maddesinde, yerel seçimlerin 67. maddesindekiesaslara göre, 5 yılda bir yapılacağı ilkesi dışında bir düzenlemeye yerverilmemiştir.
Anayasa Mahkemesi'nin de daha önce verdiği kararlarda kabul ettiğigibi, yerinden yönetim ilkesinde esas halkın katılımının sağlanması olduğundanbunun doğal sonucu da, organlardaki boşalmanın zaman geçirilmedendoldurulmasıdır.
Yeni düzenlemede ise, seçilmiş belediye başkanlığının her hangibir nedenle boşalması halinde, seçimler Haziran veya Kasım ayının ilk Pazargününde, bu tarihlere 60 günden az süre kalması halinde de bir sonraki tarihteyapılabilmesi nedeniyle 8-10 aya varan gecikmeler olabilecektir.
Seçimlerin belirli iki tarihte yapılması, seçim bölgesi sayısınınartmış olması nedeniyle bütün yurtta bir çeşit genel seçim ortamının doğmasınayol açacaktır. Anayasamız böyle bir sistemi uygun görmemiştir.
Anayasa'nın 13. maddesine göre kamu yaran bulunmadan temel hak vehürriyetlerin sınırlandırılması mümkün değildir. Yeni düzenlemenin seçme veseçilme hakkına getirdiği sınırlama, demokratik toplum düzeninin gerekleri ilede bağdaşmamaktadır. Bu nedenle Anayasa'nın 13. maddesine aykırıdır.
Anayasa'nın 127. maddesine göre yerinden yönetim ilkesinde esas,ballan katılımının sağlanması olduğundan bu katılımın uzunca bir süre kesintiyeuğratılmaması için yerel yönetimlerdeki boşalmanın hemen yine seçim yolu iledoldurulması gerekir. Seçilmiş belediye başkanlarının yerlerinin belediyemeclislerince seçilmiş üyelerle doldurulması, hukuksal sakıncayı gidermez.
Bu değişiklikle, yerel seçim genel seçime dönüştürülmüş oluyor.Asıl olan, belediye başkanının görevin ehli, iş bilir, çalışkan olmasıdır. Ama,seçim genel seçim havası içinde siyasi partilerce desteklenen adaylar arasındaolduğundan adayın liyakati, bilgi ve beceri derecesi, önemli olmaktançıkmaktadır. Konunun uzmanı olanların da görüşü bu yoldadır.
Sonuç olarak, Anayasa Mahkemesi'nin konu ile ilgili daha öncekikararında da özenle vurgulanan husus ve hakim gerekçe; yerinden yönetim ilkesindeesas olan, halkın katılımının sağlanması ve bunun doğal sonucu organlardakiboşalmanın zaman geçirilmeden doldurulmasıdır.
Açıklanan nedenlerle, 26.12.1991 tarih ve 3766 saydı "2972sayılı Mahalli idareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve ihtiyar Heyetleri SecimiHakkında Kanunun 29. Maddesinde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un iptaligerekirken aksine oluşan çoğunluk kararına katılmıyorum.
Üye
Yavuz NAZAROĞLU