ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı: 1992/26
Karar Sayısı: 1992/48
Karar Günü: 17.9.1992
R.G. Tarih-Sayı :29.11.1992-21420
İPTAL DAVASINI AÇAN : Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 98 Üyesi.
İPTAL DAVASININ KONUSU : 29 Mart 1992 günlü, 21186 sayılı Resmi Gazete'ninmükerrer nüshasında yayımlanan "1992 Mali Yılı Bütçe Kanunu'nun 1.maddesine bağlı (A) işaretli cetvelinde gösterilen Kültür Bakanlığı kısmı ilebu kısmın unsurlarını ve açıklamalarını içeren bölümlerinin Anayasa'nın 6., 7.,11., 87., 88., 95., 161., 162. ve 163 maddelerine; ve konuyla bağlantılı TBMMBaşkanlık Divanı'nın 23 Mart 1992 günlü, 17 sayılı kararının 24.3.1992 günlü,60. Birleşimin birinci oturumunda onaylanmasına ilişkin TBMM kararınınAnayasa'nın 6., 11., 88., 95.,,162/4. maddelerine ve İçtüzüğün 13., 14., 43.,50., 52., 53., 73., 74., 75., 77., 82. ve 157. maddelerine aykırılığı ilerisürülerek iptali istemidir.
II- YASA METİNLERİ :
A. iptali istenen Yasa Metni :
1992 Mali Yılı Bütçe Yasasının birinci maddesine bağlı KültürBakanlığı (Daire 26) kısmı ile bu kısmının unsurlarını ve açıklamalarını içerenbölümler için bkz: Resmi Gazete'nin 29. 3.1992 günlü 21186 mükerrer saydı Sh.162-170.
B. TBMM Genel Kurulu'nun iptali istenen 24.3.1992 Günlü Karan :
TBMM Genel Kurulu'nun, Başkanlık Divanı'nın 23 Mart 1992 günlü, 17sayılı, "Konuya ilişkin tutanaklara göre, oturum Başkanlık divanıncayapılan açık bir usulsüzlük görülmemekle birlikte; 1992 bütçe oylamasınımüteakip oylanması gereken 1990 mali yılı kesinhesabının oylamasının yapılmamışolması nedeniyle ve oylamaya yapılan itirazın oylama üzerinde yaratacağıkuşkuyu da ortadan kaldırmak için, İçtüzüğün 13 üncü maddesi uyarınca, KültürBakanlığının 1992 mali yılı bütçesi oylamasının tekrarlanmasına ve aynıBakanlığı 1990 mali yılı kesinhesabının da oylamasının yapılmasına. . ,"biçimindeki kararının 24.3.1992, günlü, 60. Birleşiminin birinci oturumundakabul edilmesine ilişkin karan, (TBMM, Tutanak Dergisi B: 60, 24.3.1992 gün0:1)
C. Dayanılan Anayasa Kuralları :
iptal istemine dayanak yapılan Anayasa kuralları şunlardır :
1. "MADDE 6.- Egemenlik, kayıtsız şartsız milletindir.
Türk Milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göreyetkili organla-n eliyle kullanır.
Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreyeveya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayanbir Devlet yetkisi kullanamaz."
2. "MADDE 7.- Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye BüyükMillet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez."
3. "MADDE 11.- Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargıorganlarını, idare makamlarını ve diğer kamu kuruluş ve kişileri bağlayan temelhukuk kurallarıdır.
Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz."
4. "MADDE 87.- Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev veyetkileri kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; Bakanlar Kurulunu vebakanları denetlemek; Bakanlar Kuruluna belli konularda kanun hükmündekararname çıkarma yetkisi vermek; bütçe ve kesinhesap kanun tasarılarınıgörüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilânına karar vermek;milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, Anayasanın 14 üncümaddesindeki fiillerden dolayı hüküm giyenler hariç olmak üzere, genel ve özelaf ilânına,mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerinegetirtmesine, karar vermek ve Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkilerikullanmak ve görevlerini yerine getirmektir."
5. "MADDE 88.- Kanun teklif etmeye Bakanlar Kurulu vemilletvekilleri yetkilidir.
Kanun tasan ve tekliflerinin Türkiye Büyük Millet Meclisindegörüşülme usul ve esasları İçtüzükle düzenlenir."
6. "MADDE 95.- Türkiye Büyük Millet Meclisi, çalışmalarını,kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürütür.
İçtüzük hükümleri, siyasi parti gruplarının, Meclisin bütünfaaliyetlerine üye sayısı oranında katılmalarını sağlayacak yolda düzenlenir.Siyasi parti grupları, en az yirmi üyeden meydana gelir.
Türkiye Büyük Millet Meclisinin bütün bina, tesis, eklenti vearazisinde kolluk ve yönetim hizmetleri Meclis Başkanlığı eliyle düzenlenir veyürütülür. Emniyet ve diğer kolluk hizmetleri için yeteri kadar kuvvet ilgilimakamlarca Meclis Başkanlığına tahsis edilir."
7- "MADDE 161.- Devletin ve kamu İktisadi teşebbüsleridışındaki kamu tüzelkişilerinin harcamaları, yıllık bütçelerle yapılır.
Mali yıl başlangıcı ile genel ve katma bütçelerin nasıl hazırlanacağıve uygulanacağı kanunla belirlenir.
Kanun, kalkınma planlan ile ilgili yatırımlar veya bir yıldanfazla sürecek iş ve hizmetler için özelsüre ve usuller koyabilir.
Bütçe kanununa, bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hükümkonulamaz."
g. "MADDE 162.- Bakanlar Kurulu, genel ve katma bütçetaşanları ile milli bütçe tahminlerini gösteren raporu, mali yıl başından en azyetmişbeş gün önce,Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar.
Bütçe tasardan ve rapor, kırk üyeden kurulu Bütçe Komisyonundaincelenir. Bu komisyonun kuruluşunda, iktidar grubuna veya gruplarına en azyirmibeş üye verilmek şartı ile, siyasi parti gruplarının ve bağımsızlarınoranlarına göre temsili gözönünde tutulur.
Bütçe Komisyonunu ellibeş gün içinde kabul edeceği metin, TürkiyeBüyük Millet Meclisinde görüşülür ve mali yıl başına kadar karara bağlanır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Genel Kurulda, bakanlık vedaire bütçeleriyle katma bütçeler hakkında düşüncelerini, her bütçenin tümüüzerindeki görüşmeler sırasında açıklarlar, bölümler ve değişiklik önergeleri,üzerinde ayrıca görüşme yapılmaksızın okunur ve oya konur.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, bütçe kanunu taşanlarınınGenel Kurulda görüşülmesi sırasında, gider artırıcı veya gelirleri azaltıcıönerilerde bulunamazlar,"
D. Dayanılan İçtüzük Kuralları :
iptal istemine dayanak yapılan İçtüzük kuralları şunlardır :
1. "MADDE 13.- Başkanlık Divanı, kanunlar ve İçtüzükgereğince verilen görevleri yerine getirir.
Genel Kuruldaki oylamalarda ve seçimlerde önemli bir yanlışlıkolduğu iddia edilirse, Başkan usul görüşmesi açabilir ve gerekirse oyabaşvurarak düzeltme yapar. Yanlışlık birleşiminden sonra anlaşılırsa MeclisBaşkanı, Divanı toplayarak takibedilecek yolu kararlaştırır.
Başkan, kendisine ait görevlerin yerine getirilmesi bakımındangerekli görürse, Divanın görüşünü alabilir.
Başkanlık Divanının toplantı yeter sayısı üye tamsayısının, kararyeter sayısı ise hazır bulunan üyelerin salt çoğunluğudur;
Ancak Başkanlık Divanı Üyelerinin tek başlarına üzerlerinealdıkları işlerden dolayı yapılacak şikâyetler için toplantı yeter sayısı,hakkında şikâyette bulunulan üyenin dışındaki bütün üyelerin tamamıdır.
Başkan veya vekil olarak görevlendirdiği Başkanvekili hazırbulunmadan Divan toplanamaz ve karar alamaz."
2. "MADDE 14.- Başkanın görevleri şunlardır :
1. Millet Meclisini Meclis dışında temsil etmek;
2. Genel Kurul görüşmelerini yönetmek;
3. Tutanak Dergisi ile tutanak özetinin düzenlenmesini denetlemek;
4. Başkanlık Divanına başkanlık etmek ve Divanın gündemini hazırlamak;
5. Danışma Kuruluna başkanlık etmek;
6. Millet Meclisi komisyonlarım denetlemek;
7. Başkanlık Divanı kararlarını uygulamak;
8. Millet Meclisinin idari ve mali işleri ite kolluk işleriniyürütmek ve denetlemek;
9. Millet Meclisini ve çalışmalarını tanıtıcı tedbirler almak veyayın yapmak;
10. Kendisine Anayasa, kanunlar ve İçtüzükler gereğince verilengörevleri yerine getirmek.
Başkan, özürlü olduğu veya Millet Meclisi toplantı halinde ikenAnkara dışında bulunduğu zaman, görevlerini yerine getirmek üzere,Başkanvekillerinden birisini kendisine yazıyla vekil olarak tayin eder.
Başkan, Millet Meclisi Başkanlığına ayrılan resmi konaklardaoturur."
3. "MADDE 43. - Komisyonlar, karara bağladıktan işler içinbirer rapor düzenlerler. Rapor, başkan veya komisyon sözcüsü yahut o iş içinseçilen özel sözcü tarafından yazılır. Raporda konu hakkında komisyonundüşünceleri ile komisyonca yapılan değişikliklerin gerekçeleri yer alır.
Raporlar konu hakkındaki son oylamaya katılan komisyon üyelerinceimzalanır.
Daha önceki toplantılara katılmış olup tasan veya teklifin tümününson oylamasında hazır bulunamayan komisyon üyeleri varsa gerekçelimuhalefetlerini de yazarak raporu imzalayabilirler. Bu durumda olan üyelerinson toplantıya katılamadıkları belirtilir.
Komisyon raporunda imzası bulunan komisyon üyesi, diğerkomisyonlarda ve Genel Kurulda, çekinser veya aykırı olduğunu rapor metnindeyazıyla belirttiği hususlar dışında, sözcüden soru soramaz ve komisyon raporunaaykırı konuşma yapamaz.
Komisyon raporları bastırılıp milletvekillerine dağıtılır ve GenelKurulda görüşülmesine başlandığı ilk birleşimin tutanağına eklenir.
Komisyon raporunun tümüne veya belli kısımlarına çekinser veyamuhalif kalan komisyon üyeleri rapora çekinserlik ve aykırılık görüşlerinieklemek hakkına sahiptirler. Bu üyeler, raporda tasan veya teklifin hangimaddesine aykırı olduklarını yazmak zorundadırlar.
Üyeler, komisyon raporuna katılmakla beraber, raporda yer almayangörüşlerini rapora eklemek hakkına da sahiptirler."
4. "MADDE 50.- Millet Meclisi Genel Kurulunun gündemi şukısımlardan ibarettir.
1. Başkanlığın Genel Kurula sunuşları.
2. Özel gündemde yer alacak işler.
3. Seçim.
4. Oylaması yapılacak işler.
5. Genel Görüşme ve Meclis Araştırması yapılmasına dairöngörüşmeler.
6. Sözlü sorular.
7. Kanun tasan ve teklifleri ile komisyonlardan gelen diğer işler.Danışma Kurulunun teklifi ve Genel Kurulun onayı ile 5 inci ve 6 ncı kısımlarınher biri için haftanın belli bir gününde belli bir süre ayrılabilir.
3 üncü ve 4 üncü kısımlardaki seçimler ve oylamalar için dehaftanın belli bir günü ayrılabilir.
Gündemdeki işlerin görüşme sırası Başkanlıkça alınış tarihlerinegöre tespit edilir.
Başkanlıkça lüzum görülen hallerde, 7 nci bentteki işlerin görüşmesırası Danışma Kurulunca Genel Kurula teklif olunabilir. Hükümet, esaskomisyonlar ve kanun teklifi sahiplerinin bu konu ile ilgili istemleri deDanışma Kurulunda görüşülür.
Danışma Kurulunun bu konudaki görüşü Genel Kurulun onayınasunulur.
Başkan birleşimi kapatırken, gündemde bulunan hususlardanhangilerinin gelecek birleşimde veya birleşimlerde görüşüleceğini Genel Kurulabildirir. Bu husus ayrıca ilân tahtasında ilânedilir.
Danışma Kurulunun görüşü alınıp, Genel Kurulcakararlaştırılmadıkça, Başkan tarafından görüşüleceği önceden bildirilmeyenhiçbir husus, Genel Kurulda konuşulamaz."
5. "MADDE 52.- Başkanlığa gelen kanun tasan ve teklifleri,resmi tezkereler ve komisyon raporları ile soru, genel görüşme, Meclisaraştırması ve gensoru önergeleri, gelen kağıtlar listesinde yayımlanır.Bunlardan Genel Kurula sevk edilenler bu listede ayrıca belirtilir. Başkanlığageliş tarihleri de ayrıca gösterilir.
Gelen kağıtlar Meclisin toplantı günleri dağıtılır ve tutanağaeklenir.
Gelen kağıtlar, tatile rastlamadığı takdirde Cumartesi ve Pazarhariç, her gün yayımlanır, ilân tahtasına asılır ve ilk birleşim tutanağınaeklenir."
6. "MADDE 53.- Genel Kurula sevk edilen bir komisyon raporuveya herhangi bir metin, aksine karar alınmadıkça dağıtımı tarihinden itibarenkırksekiz saat geçmeden görüşülemez.
Bu süre geçmeden gündeme alınması, gündemdeki kanun tasan veteklifleri ile komisyonlardan gelen diğer işlerden birine öncelik verilerek bukısmın ilk sırasına geçirilmesi, Hükümet veya esas komisyon tarafındangerekçeli olarak Genel Kuruldan istenebilir. Bu takdirde, Genel Kurul, işaretoyuyla karar verir."
7. "MADDE 73.- Tüzükte başkaca bir hüküm yoksa, her konudaher siyasi parti grubunun grupları adına ve iki üyenin kendileri adına birerdefa konuşma haklan vardır. Bu konuşmalar yapıldıktan sonra görüşmelerin devametmesine dair önerge verilmemişse, Başkan görüşmelerin tamamlandığını bildirir.
Görüşmelerin devam etmesine dair önerge verilmiş ve bu önerge deGenel Kurulun işaret oyuyla kabul edilmiş ise, l inci fıkra gereğince siyasiparti gruplarına ve milletvekillerine ikinci defa konuşma hakkı doğar."
8. "MADDE 74.- Hükümetçe hazırlanan kanun tasardan bütünbakanlarca imzalanmış olarak ve gerekçesi ile birlikte Meclis Başkanlığınasunulur.
Gerekçede tasarının tümü ve maddeleri hakkında bilgiler,kaldırılması veya eklenmesi istenilen hükümlerin neler olduğu ve nedenkaldırılması, değiştirilmesi veya eklenmesi gerekli görüldüğü açıkçagösterilmek lâzımdır. Başkan, gelen tasarıları ilgili komisyonlara doğrudandoğruya havale eder ve bunu tutanak dergisine ve ilân tahtasına yazdırır.
Bu havaleye bir milletvekili itiraz etmek isterse oturumun başındasöz alır."
9. "MADDE 75.- Milletvekillerince verilen kanun tekliflerindebir veya daha çok imza bulunabilir.
Kanun teklifleri de, gerekçesi ile birlikte Başkanlığa verilir.
Komisyonlar, şartlarına uymayan kanun tekliflerini, sahiplerinetamamlatmaya yetkilidirler.
Kanun teklifleri, Başkanlıkça komisyonlara doğrudan doğruya havaleedilir."
10. "MADDE 77.- Anayasanın 92 nci maddesi gereğince TürkiyeBüyük Millet Meclisi tarafından reddedilmiş olan kanun tasan veya teklifleri,ret tarihinden itibaren bir tam yıl geçmedikçe Millet Meclisinin aynı yasamadönemi içinde yeniden verilemez."
11. "MADDE 82. - Kanun tasan veya teklifleriningörüşülmesinde, önce tasan veya teklifin tümü hakkında söz verilir.
Anayasa değişiklikleri hariç, kanunun tümünün veya maddelerininoylanması, onbeş üye tarafından açık oy istenmemişse, işaretle olur.
Aksi Danışma Kurulunun teklifiyle Genel Kurulcakararlaştırılmamışsa, siyasi parti grupları, komisyon ve Hükümet adına kanuntasan ve tekliflerinin tümü hakkında yapılan konuşmalar, yirmişer dakika ileüyeler tarafından yapılan konuşmalar onar dakika ile sınırlıdır.
Maddeler hakkında konuşma süreleri bunun yansı kadardır."
12. "MADDE 157.- İçtüzükte değişiklik yapılmasını öngörenteklifler, milletvekillerince yapılabilir. Bunlar hakkında, kanun tekliflerihakkındaki hükümler uygulanır.
Bu teklifler, Anayasa Komisyonunda incelendikten sonra, bukomisyonun raporu esas olmak üzere, Genel Kurulda görüşülür ve sonuçlandırılır.
Anayasa Komisyonu, İçtüzükte gördüğü boşluk ve aksaklıktan vebunların doldurulması ve düzeltilmesi için uygun gördüğü tedbirleri, bir raporhalinde Meclis Başkanlığına sunar. Bu rapordaki görüşler Başkanlık Divanınca dabenimsenirse, Meclis Başkanı İçtüzükte gerekli değişiklik tekliflerininyapılması için Genel Kurulu uyarır.
İçtüzük değişiklikleri. Millet Meclisi karan olarak Resmi Gazetedeyayımlanmakla yürürlüğe girer; kararda ileriye ait başkaca bir yürürlük tarihide gösterilebilir."
III- İLK İNCELEME :
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Yekta GüngörÖZDEN, Güven DİNÇER, Yılmaz ALİEFENDİOĞLU, Mustafa ŞAHİN, Oğuz AKDO-ĞANLI,ihsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Erol CANSEL, Haşim KILIÇ ve YalçınACARGÜN'ün katılmalarıyla 9.4.1992 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında,iptali istenen TBMM kararının İçtüzük değişikliği niteliğinde olup olmadığınıkapsayacak biçimde esasının incelenmesine geçilmesine; 5.5.1992 gününde, YektaGüngör ÖZDEN, Yılmaz ALİEFENDİOĞLU, Servet TÜZÜN, Mustafa ŞAHİN, ihsan PEKEL,Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Erol CANSEL, Yavuz NAZAROĞLU, Haşim KILIÇ veYalçın ACARGÜN'ün katılmalarıyla yapılan ikinci incelemede ise, KültürBakanlığı Bütçesi'nin iptal istemine ilişkin gerekçe eksikliği giderildiğindenesas incelemenin biçim yönünden yapılmasına oybirliği ile karar verilmiştir.
IV- ESASIN İNCELENMESİ :
İşin esasına ilişkin rapor, dava dilekçesi ve ekleri, iptaliistenen Bütçe Yasası'nın ilgili kısmı, TBMM karan ile dayanılan Anayasa ve TBMMİçtüzüğü kuralları, bunların gerekçeleriyle öbür yasama belgeleri okunupincelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A. TBMM'nin 24.3.1992 Günlü Kararının Anayasa Mahkemesi'ninDenetim Alanına Girip Girmediği Sorunu :
Kültür Bakanlığı bütçesinin yeniden oylanması önerisini içerenTBMM Başkanlık Divanı'nın 23.3.1992 günlü, 17 sayılı kararının Genel Kurul'un24.3.1992 günlü, 60. birleşiminin 1. oturumunda oylanıp kabul edilmesineilişkin TBMM kararının Anayasa ve içtüzüğe aykırı olduğu ileri sürülerek iptaliistenmektedir.
Anayasa'nın 148. ve 150. maddelerine ve Anayasa Mahkemesi'ninyerleşik kararlarına göre TBMM kararlarının Anayasa Mahkemesi'ncedenetlenebilmesi için bir İçtüzük kuralı niteliğinde olması gerekmektedir.
Bu nedenle dava konusu TBMM kararının bir İçtüzük kuralıniteliğinde olup olmadığı öncelikle incelenmelidir.
Konunun açıklığa kavuşturulabilmesi için TBMM kararının oluşumunuve bu kararın alınmasına neden olan gelişmeleri özetlemekte yarar bulunmaktadır:
TBMM Genel Kurulu'nun 21.3.1992 günlü, 57. birleşiminde, KültürBakanlığı bütçesi, bölümlerine geçilmesi kabul edilmeyerek reddedilmiştir.
TBMM Başkanlık Divanı, 22.3.1992 gününde, yapılan başvuru üzerine,İçtüzüğün 13. maddesi uyarınca Kültür Bakanlığı'nın 1992 Mali Yılı Bütçesioylamasının yinelenmesine ve aynı Bakanlığın 1990 Mali Yılı Kesinbesabı'nın daoylamasının yapılmasına karar vermiştir.
Bu karar, TBMM Genel Kurulu'nun 24.3.1992 günlü, 60. birleşimindebenimsenmiş ve Kültür Bakanlığı 1992 Mali Yılı Bütçesinin bölümlerine geçilmesiyeniden oylanarak kabul edilmiştir.
iptali istenen karar, Başkanlık Divanı kararının kabul edilmesineilişkin 24.3.1992 günlü TBMM karandır.
Anayasa Mahkemesi'nin görev ve yetkilerini belirleyen Anayasa'nın148. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi, yasaların, kanun hükmündekararnamelerin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya biçim ve esas yönündenuygunluğunu denetler.
TBMM kararlan,Anayasa'da sayılan ayrık kurallar dışında ilkeolarak Anayasa Mahkemesi'nin denetim kapsamı dışında kalmakta ise de, AnayasaMahkemesi'nin birçok kararında da belirtildiği gibi, TBMM'nin İçtüzük kuralıniteliğindeki ya da yasa hüküm ve etkisindeki kararlan anayasal denetimebağlıdır. TBMM kararının, anayasal denetime bağlı olup olmayacağıaraştırılırken, bu kararın alınmasında uygulanan yöntemin ve içeriğininniteliği üzerinde durulması, değer ve etkisinin açıklanması gerekir. TBMMkaran, Anayasa'nın denetime bağlı tuttuğu işlerle eşdeğer ve etkide ise,anayasal denetime bağlı olması doğaldır. Bunun karşıtı bir görüş, başka birdeyişle TBMM kararlarının niteliği, değeri ve etkisi üzerinde durmadan, bukararların anayasal denetim dışında kaldığının kabul edilmesi, yasa değer veetkisinde ya da İçtüzük kuralı niteliğindeki TBMM kararlarının anayasaldenetime bağlı olmaması sonucunu doğuracağı gibi, anayasal denetimdenkaçırmanın da yolunu açabilir.
Öte yandan, Anayasa Mahkemesi'nin yerleşik kararlarına göre,TBMM'nin çalışmalarıyla ilgili usul ve esaslara ilişkin kararlan, İçtüzükkuralı niteliğindedir. Kararın alınmasında İçtüzüğün değiştirilmesine ilişkinyönteme uyulmaması bu kararın bir İçtüzük kuralı niteliğinde sayılmasınıengellemez. TBMM'nin bir kararının, İçtüzük kuralı olarak kabul edilebilmesiiçin ya bir İçtüzük kuralını değiştirir ya da İçtüzükte bulunmayan bir konudakural koyucu nitelikte olması gerekir.
Bütçenin görüşülmesi ile ilgili kimi özel usul ve esaslarAnayasa'nın 162. maddesinde yer almıştır. Bu hükmün kapsamadığı konulardaİçtüzük kuralları uygulanmaktadır. TBMM İçtüzüğü'nde Bütçe Yasalarınıngörüşülmesine ilişkin usul ve esaslar hakkında 118. madde dışında ayrı birdüzenleme bulunmamakta, uygulama İçtüzüğün, yasalara ilişkin görüşme, oylama veesaslarına göre yürütülmektedir, İçtüzüğün 118. maddesinde, genel ve katmabütçe yasa taşanlarının "açık oylama" yöntemiyle oylanacağıbelirtilmiştir.
Anayasa'da ve İçtüzük'te, reddedilen Bütçe Yasa taşanlarının ya dabunların bölümleri hakkında ne gibi işlem yapılacağı ya da yeniden oylanıpoylanamayacağı hakkında bir kural bulunmamaktadır. İçtüzük'te TBMMKomisyonlarında, yasa tasarısı ya da önerilerinin yeniden görüşmelerine ilişkinbir kural (M.44) bulunmaktaysa da Bütçe yönünden bu konuda birdüzenleme yeralmamıştır.
TBMM Başkanlık Divanı'nın, oylamanın tekrarlanması hakkındaki23.3.1992 günlü, 17 sayılı karan, Divanın görevlerini düzenleyen İçtüzüğün 13.maddesindeki, önemli yanlışlıkların düzeltilmesini öngören kuraladayandırılmıştır. Başkanlık Divanı'nın bu önerisi Genel Kurul'un 24.3.1992günlü ve 60 saydı birleşiminde oylanarak onaylanmıştır.
Nitekim, 1978 ve 1988 yıllarına ait Bütçe oylamalarınınyenilenmesine ilişkin Başkanlık Divanı kararlan ve onları onaylayan Mecliskararlan İçtüzüğün aynı maddesine dayanılarak oylamaya yapılan itiraz üzerinealınmışlardır. Aradaki tek ayrılık, anılan yıllarda Genel Kuruludaki oylamalarayapılan itirazların tutanaklara geçmiş olmasıdır.
TBMM'nin, Başkanlık Divanı kararını onaylayan karan, İçtüzük'teaçıkça gösterilmeyen Meclis'in çalışmasıyla ilgili bir konuda yöntemidüzenleyen ve belirleyen yeni bir İçtüzük kuralı niteliğindedir. Bu karar,Anayasa'nın ve İçtüzüğün açıkça öngörmediği bir konuya çözüm getirmekte vebütçe tasarısının görüşülmesi süreciiçinde bir çok kez yapılan oylama arasındaverilen bir ret kararıyla meydana gelen tıkanıklığı giderme amacınıgütmektedir. Bu nedenle de, bir İçtüzük kuralı niteliğinde olup, anayasaldenetime bağlı olması gerekir.
Yekta Güngör ÖZDEN, Mustafa GÖNÜL, Mustafa ŞAHİN, Selçuk TÜZÜN veYalçın ACARGÜN bu görüşe katılmamışlardır.
B. Anayasa'ya Aykırılık Sorunu :
1. TBMM Karan Yönünden inceleme :
Dava dilekçesinde, söz konusu TBMM Kararının, Anayasa'nın 6., 11.,88., 95., 162. ve TBMM İçtüzüğü'nün 13., 14., 43., 50., 52., 53., 73., 74.,75., 77., 82. ve 157. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülerek iptaliistenmektedir. Görüldüğü üzere iptal davası istemi, Anayasa'ya aykırılık savıyanında, içtüzüğe aykırılık görüşüne de dayandırılmıştır. Bu durumda konununAnayasave İçtüzük yönlerinden ayrı ayrı incelenmesi gerekmektedir.
a- Anayasa Yönünden inceleme :
al. Anayasa'nın 6. ve 162. Maddeleri Açısından :
Dava dilekçesinde, TBMM'nce reddedilen yasa taşanlarının yenidengörüşülmesine ya da oylanmasına ilişkin Anayasa'da bir kural bulunmamasınakarşın, TBMM Başkanlık Divanı kararının yeniden oylamayı sağladığı, bu durumunbir Bütçe tasarısının Başkanlık Divanı'nca Genel Kurul'a sunulması anlamınageldiği, oysa Anayasa'da bu yetkinin Bakanlar Kurulu'na verildiği ve böyleceBaşkanlıkDivanı ve onun kararını benimseyen Genel Kurul'un kaynağını Anayasa'dan almayanbir yetkiyi kullandıkları, reddedilen bütçe tasarısının yeniden görüşülmesineBütçe Komisyonu'ndan başlanması gerektiği ileri sürülmektedir.
Anayasa'nın 162. maddesiyle bütçe görüşülmesi düzenlenmiş, 6.maddenin ikinci fıkrasında ise, "Hiçbir kimse veya organ kaynağınıAnayasadan almayan bir Devlet yetkisini kullanamaz." kuralı öngörülmüştür.
Anayasa'da yasaların TBMM'nde görüşülme usul ve esasına ilişkinayrıntılı bir düzenlemeye gidilmemiştir. Anayasa'ya göre TBMM, çalışmalarınıkendi yapacağı İçtüzük hükümlerine göre yürütecek (M. 95), TBMM'nde yasalarınönerilmesi ve görüşülmesinin usul ve esasları bu İçtüzükle düzenlenecektir (M.88). Anayasa'da Bütçe'nin görüşülmesiyle ilgili olarak öngörülen düzenleme ise,Bütçe tasarılarının TBMM'ne sunuluşu, Komisyonun oluşumu, Bütçe Komisyonu'ndave Genel Kurul'da görüşülmesi, üyelerin Genel Kurul'da gider arttırıcı ya dagelir azaltıcı önerilerde bulunamaması konularıyla sınırlıdır (M. 162). Bumaddeye göre, Bakanlar Kurulu'nca genel ve katma bütçe tasarıları ile millibütçe tahminlerini gösteren raporun, "mali yıl başından en az yetmişbeşgün önce" TBMM'ne sunulması, Bütçe Komisyonu'nun ellibeş gün içerisindekabul edeceği metnin, TBMM'de görüşülüp, mali yılbaşına kadar karara bağlanmasıgerekir. Maddede ayrıca Bütçe Komisyonu'nun oluşumu, TBMM üyelerinindüşüncelerini her bütçenin tümü üzerindeki görüşmeler şuasında açıklamaları,bölümler ve değişiklik önergeleri üzerinde ayrıca görüşme yapılmaksızın okunup,oya konulması, bütçe tasarısının Genel Kurul'da görüşülmesi sırasında giderarttırıcı ve gelirleri azaltıcı önerilerde bulunamaması esaslarıdüzenlenmiştir.
Görüldüğü üzere, Anayasa'da reddedilen bütçe tasarısının yenidennasıl görüşüleceğine ilişkin yöntemi belirleyen bir kural bulunmamaktadır.Anayasa'daki kesin süreler nedeniyle reddedilen bütçe tasarısının yenidendüzenlenerek Bütçe Komisyonu'ndan başlamak suretiyle tekrar görüşülmesi olanağıbulunmamaktadır. Kaldıki, reddedilen kuruluşa ait bütçe tasarısının, bütündenayrı zamanda ve ayrı biçimde görüşülerek çok daha sonra yürürlüğe girmesi,Bütçe'nin birliği ilkesiyle de bağdaşmaz.
Öte yandan 1982 Anayasasının geçici 6. maddesi uyarınca yürürlükteolan İçtüzük'te, genel ve katma bütçe taşanlarının tümünün açık oylamayöntemiyle oylanması dışında (M. 118), Bütçe Yasaların görüşme usul ve esastanhakkında özel bir düzenleme bulunmamaktadır.
Reddedilen bir bütçe tasarısının Genel Kurul'da yenidenoylanmasına olanak sağlayan Başkanlık Divanı karan, "yeni bir bütçetasarısının TBMM'ne sunulması" niteliğinde görülemez. Bu nedenle, yenidenoylamaya neden olan Başkanlık Divanı'nın ve Divan'ın kararını kabul eden GenelKurul'un Bakanlar Kurulu'na ilişkin bir yetkiyi kullanmaları sözkonusudeğildir.
Bu durumda Anayasa'nın 6. maddesinin ikinci fıkrasında,"Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan bir devlet yetkisinikullanamaz." kuralına ay-kın bir durum bulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle dava konusu TBMM kararının Anayasa'nın 6. ve162. maddelerine aykırı olmadığı sonucuna varılmıştır.
Servet TÜZÜN, ihsan PEKEL ve Haşim KILIÇ bu görüşekatılmamışlardır. a2. Anayasa'nın 87. Maddesi Yönünden inceleme :
Dava dilekçesinde, Anayasa'nın 87. maddesinde TBMM'ne "yorumyapma" yetkisinin verilmediğini, TBMM'nin reddedilmiş tasarıyı"yeniden görüşme karan vererek" ya da "yapılan işlemleri yenidengörüşme hüküm ve değerine ulaştırarak" bu maddeye yorum getirdiği ilerisürülmektedir.
Gerçekten, 1924 Anayasası'nda öngörülen (M. 26) "yasamayorumu" kurumuna 1961 ve 1982 Anayasalarında yer verilmemiştir. Ne var ki,dava konusu TBMM karan ve dayanağı olan Başkanlık Divanı karan, Anayasa'nın yada bir yasanın yorumu yoluyla alınmamıştır.
Bu durumda nesnel ya da öznel bir yorum yetkisinin kullanılmasıdeğil, uygulamaya ilişkin yeni bir İçtüzük kuralı konulması söz konusudur.
Kaldıki, Başkanlık Divanı karan "yeniden görüşmeye"değil, "yeniden oylamaya" ilişkindir. TBMM, söz konusu birleşimde bukaran kabul ederek bütçe tasarısının görüşülme sürecinin devamını olanaklıkılmıştır.
Bu nedenle Anayasa'nın 87. maddesine aykırılık bulunmamaktadır.a3. Anayasa'nın 88. ve 95. Maddeleri Yönünden inceleme :
Dava dilekçesinde, söz konusu TBMM kararının İçtüzüğü değiştiricinitelikte bulunduğu ve bu nedenle Anayasa'nın 88. ve 95. maddelerine ay kınolduğu ileri sürülmektedir.
Anayasa'nın 88. maddesinin birinci fıkrasında, yasa önermeyeBakanlar Kurulu ve milletvekillerinin yetkili olduğu; ikinci fıkrasında da yasatasan ve önerilerinin TBMM'nde görüşülme usul ve esaslarının İçtüzükledüzenleneceği kurala bağlanmış; 95. maddesinin birinci fıkrasında da, TBMM'ninçalışmalarını kendi yapacağı İçtüzük hükümlerine göre yürüteceğibelirtilmiştir.
Anayasada bir konuyu düzenleyen özel bir kural varken, mevcutgenel kural yerine, konuya özgü özel kuralın uygulanması gerekir. Anayasa'nın161-164. maddelerinde bütçe ve bütçenin görüşülmesiyle ilgili özel kurallargetirilmiştir.
Anayasa'nın 162. maddesinde, genel ve katma bütçe taşanlarınınancak Bakanlar Kurulu'nca TBMM'ne sunulacağı belirtilmektedir. Bu özel hükümkarşısında, dava konusu Meclis kararının, Bütçe Yasaları yönünden, Anayasa'nınyasalara ilişkin genel hüküm içeren 88. maddesinin birinci fıkrasıyla ilişkisibulunmamaktadır.
Öte yandan, Anayasa'nın 88. ve 95. maddeleriyle öbür maddelerindeyasa tasan ve önerilerinin, bu arada bütçenin Genel Kurul'da görüşülme usul veesaslarına ilişkin bir kural yer almamıştır. Bu konu, TBMM'nin çalışması vegenelde yasa tasa-n ve önerilerinin görüşülmesindeki usulve esaslar bağlamındaiçtüzüğe bırakılmıştır. Bu nedenle soruna çözüm getiren dava konusu TBMM karanbir İçtüzük kuralı niteliğindedir. İçtüzük'te düzenlenmeyen konularda "yenidüzenleme"ye gidilmesine, düzenleme bulunan konularda"değişiklik" yapılmasınailişkin TBMM kararlan, salt içtüzüğeuymamaları nedeniyle Anayasa'ya aykırılık oluşturmaz. Bu kararların alınmasındaİçtüzükte belirtilen yönteme uyulmamış olması da sonucu etkilemez. Çünkü,İçtüzüğü yapan ve uygulayan irade, TBMM'nin yasaların yapımındaaranançoğunluğun iradesidir.
Açıklanan nedenlerle dava konusu TBMM kararında Anayasa'nın 95.maddesine aykırı bir yön görülmemiştir.
a4. Anayasa'nın 94. Maddesi Yönünden inceleme :
Dava dilekçesinde, yeniden oylama karan yeren Başkanlık Divanı'nınyansız davranmadığı, bu durumun Genel Kurul'da red oylamasına katılmayanüyelerin Divan'da oylamaya katılmasından ve Meclis Başkanı'nın Divan kararınınoluşması sırasında çekimser oy kullanmasından anlaşıldığı ileri sürülmektedir.
Anayasa Mahkemesi'nin 1961 Anayasası döneminde verdiği bir karardabelirttiği gibi, Başkanlık Divanı'nda herhangi bir partinin mutlak söz sahibiolması değil, Divan'ın tarafsızlık içinde çalışması ve tarafsızlığınıkoruyabilecek bir bünyede olması kuraldır (AYM'nin 27.2.1968 günlü, E. 1967/6K.1968/9 saydı karan, AMKD., Sayı : 6, Sayfa : 115). Anayasakoyucu, bu konudane düşündüğünü ve ne erek güttüğünü 94. maddenin ikinci fıkrasında açığavurmuştur. ,
Bu fıkraya göre Başkanlık Divanı, Meclisteki siyasi partigruplarının üye sayısı oranında Divana katılmalarını sağlayacak biçimdekurulur. Siyasi parti grupları Başkanlık için aday gösteremezler.
Anayasa'nın güttüğü amaç, Başkanlık Divanı'nın yansızlığınınsağlanmasıdır. Yasama organında çoğunluğu elinde bulunduran bir siyasi partininBaşkanlık Divanı'na ve aynı zamanda dolaylı biçimde yasama etkinliğine egemenolmasını önlemek amacıyla bu kural getirilmiştir.
Açıklanan nedenlerle Başkanlık Divanı'nın yansız davranmasıgerektiği bir gerçek olmakla birlikte, dava konusu TBMM kararının dayanağınıoluşturan kararın alınmasında Başkanlık Divanı'nın yansız davranmadığı savınakatılmak olanaklı değildir. Çünkü, Anayasa ve İçtüzük'te red oylamasınakatılmayan üyelerin konunun görüşüldüğü Başkanlık divanı toplantısınakatılmalarını engelleyen bir kural bulunmamaktadır. Ayrıca Başkan'ın çekimseroy kullanması ile Divan'ın yansızlığı arasında bağ kurulamamıştır.
Açıklanan nedenlerle Başkanlık Divanı kararını kabul eden TBMM karanAnayasa'nın 94. maddesine aylan görülmemiştir.
a5. Anayasa'nın 7. ve 11. Maddeleri Yönünden inceleme :
Anayasa'nın 7. maddesi, yasama yetkisi ve bu yetkinindevredilmezliğine ilişkindir. TBMM'nin, Anayasa'nın 87. maddesine göre bütçe vekesinhesap yasa taşanlarını görüşerek kabul etmesi ve bu amaçla yaptığıoylamalar ve verdiği kararlar kuşkusuz yasama işlevinin bir bölümüdür. Bugörevlerini yerine getirirken verdiği kararlardan dolayı yasama yetkisini başkabir makama ya da organa devrettiği kabul edilemez.
Bu nedenle, Anayasa'nın 7. maddesine aykırı bir yönbulunmamaktadır.
Anayasa'nın 11. maddesi ise Anayasa'nın bağlayıcılığı veüstünlüğüne ilişkin olup dava konusu karar ile doğrudan ilgili değildir.
a6. Anayasa'nın 161. ve 163. Maddeleri Yönünden inceleme :
Anayasa'nın 161. maddesi Bütçe'nin görüşülmesiyle ilgili olmayıphazırlanması ve uygulanmasıyla ilgilidir.
163. madde ise, Bütçelerde değişlik yapabilme esaslarınıdüzenlemektedir. Her iki maddenin konuyla ilgisi bulunmamaktadır, b. İçtüzükYönünden inceleme :
Dava dilekçesinde, Anayasa'da Bütçe Yasalarının TBMM'ndegörüşülmesine ilişkin kimi kurallar bulunduğu, bunun dışındaki alanı düzenleyenİçtüzük kurallarının değer ve etki yönünden Anayasa hükmü gibi sayılması ve bukurallara aykırılığın Anayasa'ya aykırılık gibi düşünülmesi gerektiği önesürülmektedir.
Her ne kadar,Anayasa'da yasa tasan ve önerilerinin TBMM'ndegörüşümle usul ve esaslarının İçtüzükle düzenleneceği (M. 88), TBMM'ninçalışmalarını "kendi yaptığı" İçtüzük hükümlerine göre yürütüleceğiöngörülmüş ise de TBMM Genel Kurulu'nun İçtüzük niteliğindeki bir kararının,yine "kendi yapmış olduğu" İçtüzük kuralına uyulmaması nedeniyleiptali olanaklı bulunmamaktadır. Çünkü, İçtüzük kuralı niteliğindeki bir GenelKurul karan İçtüzük kurallarıyla eşdeğer durumdadır.
Anayasa'nın 148. ve 150. maddelerinde, TBMM İçtüzüğü'nün ancakAnayasa'ya uygunluk yönünden denetime bağlı olduğu açık biçimde vurgulanmıştır.Bu kural gereği, İçtüzük değişiklikleri ya da İçtüzük düzenlemesi niteliğindekiTBMM kararlan ancak usul ya da esas yönünden Anayasa'ya aykırılık içeriyorlarsaiptal edilebilirler.
Ayrıca Anayasa'da yasa ve bütçe tasarılarının TBMM'nde görüşülmeusul ve esaslarıyla TBMM'nin çalışmalarına ilişkin çok az kural öngörülmüş, bualanın düzenlenmesi hemen tümüyle içtüzüğe bırakılmıştır. Bu bağlamda,Anayasa'da İçtüzüğün nasıl yapılacağı konusunda bir usul de öngörülmemiştir,İçtüzüğün değiştirilmesine ilişkin usul yine İçtüzük'te (M. 157) yer almıştır.Bir başka anlatımla yöntemi Anayasa değil, İçtüzüğü kabul eden TBMM istencibelirlemiştir. Bu usule uymadan alınan TBMM'ninİçtüzük'te değişiklik yapantürdeki kararlan da, konusuna özgü olarak, TBMM'nin başka zamanda açıklanan vedaha sonraki istencidir.
Bunların yanında davacı görüşünün kabulü, İçtüzüğü hemen tümüyleanayasal büküm, değer ve etkisinde kılacaktır ki, bunun olanaksızlığıortadadır. Nitekim Anayasa Mahkemesi, yerleşik kararlarında, İçtüzüğündeğiştirilmesine ilişkin yönteme uygulamadan alınan bir kararın İçtüzük kuralıniteliğinde sayılmasına engel oluşturmayacağını kabul etmiştir.
Açıklanan nedenlerle İçtüzük kuralı niteliğindeki kararlarıniçtüzüğe (İçtüzüğün içtüzüğe) aykırılığı anayasal denetim kapsamı dışındadır.
2. Kültür Bakanlığı Bütçesi Yönünden inceleme : a. Açıklama :
Davacı 1992 Mali Yılı Bütçe Yasası'nın 1. maddesine bağlı (A)cetvelinin Kültür Bakanlığı'na ilişkin bölümünün, Anayasa'nın 6., 7., 11., 87.,88., 95., 161., 162. ve 163. maddelerine aykırı olması nedeniyle iptaliniistemektedir.
Anayasa Mahkemesi, dava dilekçesindeki gerekçelerin biçime ilişkinbulunması karşısında davacının öz yönünden Anayasa'ya aykırılık savının bulunupbulunmadığının saptanabilmesi için gerekçenin tamamlattırılmasına karar vermiş,gelen tamamlayıcı gerekçeleri de gözönünde tutarak esas incelemenin biçimyönünden yapılması gerektiğini 9.4.1992 günlü ilk inceleme kararındabelirmiştir.
Bu nedenle Anayasa'ya uygunluk denetimi yalnızca biçim yönündenyapılacaktır.
Ancak, biçim yönünden incelemeye geçmeden önce Kültür Bakanlığıbütçesinin hukuken geçersiz ve "yok" sayılması gerektiği yolundakisav üzerinde öncelikle durulmasında yarar görülmüştür.
Dava dilekçesinde, "yetkisiz organ eliyle hukuken geçersizbir kararla TBMM Genel Kurulu'na ikinci defa sunularak bu kez kabul edilen REDedilmiş Kültür Bakanlığı bütçesinin hukuken geçersiz ve yok sayılması"gerektiği ileri sürülmüştür.
Yönetim hukukunda yokluk, bir hukuksal işlemin hiç doğmamış, hukukalemine çıkmamış sayılması sonucunu doğurur. Bu bağlamda, Anayasa yargısındayasama işlemlerinin yok sayılabilmesi ancak yetki ve görev gaspı ya da çok ağırbiçim eksikliği durumlarında söz konusu olabilir. Olayda; bütçe taşanlarınıgörüşmeye ve kabule yetkili ve görevli TBMM Genel Kurulu'nun, daha öncereddetmiş olduğu Kültür Bakanlığı bütçesini Başkanlık Divanı'nın ilk oylamadayanlışlık yapıldığı nedenine dayandırılan önerisini benimseyerek bu kez kabuletmesinde bir yolduk durumunun bulunduğu düşünülemez.
b. Anayasa'ya Aykırılık Sorununun incelenmesi :
Anayasa'nın 148. maddesinin ikinci fıkrası, yasaların biçimyönünden denetlenmesini, son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığıhususuyla sınırlamıştır.
Bu nedenle, yasaların biçim yönünden Anayasa'ya uygunluk denetimiyapılırken Anayasa'nın 148. maddesinin ikinci fıkrasının gözönünde bulundurulmasıgerekir.
Biçim Denetimini Sınırlandıran Kuralın Bütçe Yasası'nı KapsayıpKapsamadığı Sorunu :
Anayasa'da, Bütçe Yasaları ile yasalar ayrı esaslaradayandırılmıştır. Örneğin, TBMM'nin görev ve yetkilerini belirlerken"Kanun koymak, değiştirmek, kaldırmak" kuralından sonra ayrıca,"Bütçe ve kesinhesap tasarılarını görüşmek ve kabul etmek"ten (M. 87)söz edilmiş; yasaların önerilmesi ve görüşülmesi ile ilgili madde (M. 88)mevcut iken, Bütçe Yasalarının Önerilmesi, görüşülmesi ve kabulü ayrı birmaddede ayrı biçimde düzenlenmiş (M. 162); Bakanlar Kurulu'na kanun hükmündekararname çıkarma yetkisi verildiği halde (M. 91), KHK'lerle Bütçe'dedeğişiklik yapılması engellenmiş (M. 163); Cumhurbaşkanı'na yasaları bir kezdaha görüşülmek üzere TBMM'ne geri gönderme yetkisi verilirken Bütçe Yasalarıbu yetki dışında tutulmuştur (M. 89).
Ancak,Bütçe Yasalarının anayasal denetimi konusunda özel kuralgetirilmediğine göre, bunların yasaların denetimine ilişkin genel kurallarabağlı olması gerekir. Dolayısıyla Anayasa'nın 148. maddesinin ikincifıkrasındaki sınırlama, Bütçe Yasalarının biçim yönünden denetiminde degeçerlidir.
C. Biçim Yönünden inceleme :
Anayasa'nın 148. maddesine göre, yasaların biçim açısındandenetlenmesi, son oylamanın, Anayasa'da öngörülen çoğunlukla yapılıpyapılmadığıyla sınırlıdır. Ancak, Meclisteki görüşülmesi sırasında birçok kezoylamaya bağlı tutulan Bütçe Yasası tasarısında, "son oylama"nınhangisi olduğunun saptanması önem kazanmaktadır. Sorun, bütçe tasarısının ayrıoylama yöntemine bağlı obuasından kaynaklanmaktadır. Konunun daha iyianlaşılması yönünden bütçenin oylama yöntemine kısaca değinmekte yararbulunmaktadır.
Anayasa'da genelde yasaları, özelde Bütçe Yasalarının oylamayöntemini kurala bağlanmamış; buna karşılık TBMM'nin çalışmalarını kendiyapacağı İçtüzük bükümlerine göre yürüteceği (M.95), yasa öneri ve taşanlarınınTBMM'nde görüşülme usul ve esaslarının İçtüzükle düzenleneceği belirtilmiştir(M. 88). Bu kurallara uygun olarak TBMM'nin çalışmalarında uygulayacağı oylamayöntemlerine İçtüzüğün 115-125. maddelerinde yer verilmiştir.
İçtüzüğün 82. maddesinde (fık. 2) yasanın tümünün ya damaddelerinin oylanmasının, onbeş üye tarafından açık oy istenmemişse işaretleyapılacağı belirtilmiş; 118. maddesinde ise, genel ve katma bütçe yasatasarılarının tümünün açık oylama yöntemiyle oya sunulacağı kuralabağlanmıştır.
İçtüzüğün 116. maddesinde, Anayasa'da, yasalarda ya da İçtüzük'teaçık ya da gizli oylama yapılmasının zorunlu olduğunun belirtilmediği bütündurumlarda, kural olarak işaret oyuna başvurulacağı, İçtüzük'te işaret oyuylayapılacağı belirtilen oylamaların ise mutlaka bu yöntemle sonuçlandırılacağıaçıklanmıştır.
Anayasa'nın 162. maddesine göre Bakanlıkların ya da genel bütçeliöbür kurumlarla katma bütçeli kurumların her birinin bütçesi tümü yönündengörüşülmeye açılmakta, görüşmeler sonunda bütçenin bölümlerine geçilmesi oyasunulmaktadır. Yukarıdaki İçtüzük hükümlerine göre, bölümlerin oylanması işaretyöntemiyle gerçekleştirilmekte, genel bütçeli (ya da katma bütçeli)kurumlarının hepsinin görüşülüp oylanmasıbittikten sonra genel bütçenin (ya dakatmabütçenin) tümünün oylanmasında açık oylama yöntemine başvurulmaktadır.
Dava konusu Kültür Bakanlığı Bütçesi'nin de içinde bulunduğu 1992Mali Yılı Genel Bütçesi'nin oylanmasında da durum böyle olmuştur. KültürBakanlığı Bütçesi'nin tümü üzerindeki görüşmeler bittikten sonra bölümlergeçilmesi ve bölümlerin oylanması işaret yöntemiyle gerçekleştirilmiş; genelbütçenin tümünün kabul edildiği sonuç oylaması ise açık oylama yöntemiyleyapılmıştır, işaretle oylamada sayı belirtilmeden "kabul edilmiştir"ya da"kabul edilmemiştir" biçiminde sonuç tutanağa geçilmekte; açıkoylamada ise, sayısal sonuç tutanakta yer almaktadır.
Kültür Bakanlığı Bütçesi'nin bölümlerine geçilmesi işaretyöntemiyle gerçekleştirildiğinden, denetim açısından son oylamadaki kararçoğunluğunun sayıyla saptanabilmesi olanaklı olmamıştır. Ancak, dava dilekçesindedava konusu bütçenin oylanmasında yeterli çoğunluk bulunmadığı yönünde bir savileri sürülmediği gibi, TBMM Tutanak Dergisi'nde de bu yönde bir saptama yeralmamıştır.
Kaldıki, Kültür Bakanlığı Bütçesi, 1992 Mali Yılı Bütçe Tasarısıiçin yapılan oylamada da yer almıştır.
1992 Mali Yılı Bütçesi yönünden son oylama, bütçenin tümünün"açık oylamayla" kabul edildiği oturumdaki durumdur.
Dava konusu Kültür Bakanlığı Bütçesi'ni de içeren 1992 Mali YılıBütçe Yasası'nın son oylama sonuçlan şöyledir (TBMM., TD., 19, C. 8, YY. 1, B.61, Sy. 671).
Üye Sayısı: 450
Oy verenler: 402
Kabul edenler: 260
Reddedenler: 142
Çekimserler: -
Geçersiz oylar: -
Oylamaya katılmayanlar: 48
TBMM son oylamada, üye tamsayısının üçte birinden fazlasıylatoplanıp, oylamaya katılan 402 milletvekilinin salt çoğunluğundan fazla olan260 oyla karar verdiğine ve kabul oyu sayısı üye tamsayısının dörtte birindenbir fazlasını aştığına göre, oylamanın Anayasa'nın 96.maddesinde öngörülençoğunlukla yapıldığı anlaşılmaktadır.
Açıklanan nedenlerle 1992 Mali Yılı Bütçe Yasası'nın KültürBakanlığı bölümüne ilişkin biçim yönünden iptal isteminin reddedilmesi gerekir.
V- SONUÇ :
A. Kültür Bakanlığı 1992 Yılı Bütçesi'nin bölümlerinegeçilmemesine ilişkin oylamanın yeniden yapılmasına olanak sağlayan TBMMBaşkanlık Divanı'nın 23.3.1992 günlü, 17 sayılı önerisinin TBMM GenelKurulu'nda onaylanması hakkındaki 24.3.1992 günlü kararın eylemli bir İçtüzükkuralı niteliğinde olduğuna, Yekta Güngör ÖZDEN, Mustafa GÖNÜL, Mustafa ŞAHİN,Selçuk TÜZÜN ile Yalçın ACARGÜN'ün karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
B. İçtüzük kuralı niteliğindeki söz konusu TBMM kararınınAnayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, Servet TÜZÜN, ihsanPEKEL ile Haşim KILIÇ'ın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
C. 25.3.1992 günlü, 3790 sayılı 1992 Mali Yılı Bütçe Kanunu'nun 1.maddesine bağlı (A) cetvelinde gösterilen Kültür Bakanlığı'na ilişkin bölümünAnayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
17.9.1992 gününde karar verildi.
Başkan
Yekta Güngör ÖZDEN
Başkanvekili
Güven DİNÇER
Üye
Yılmaz ALİEFENDİOĞLU
Üye
Servet TÜZÜN
Üye
Mustafa GÖNÜL
Üye
Mustafa ŞAHİN
Üye
ihsan PEKEL
Üye
Selçuk TÜZÜN
Üye
Ahmet N. SEZER
Üye
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
KARŞIOYGEREKÇESİ
Hukuk devletini tüm çağdaş nitelikleriyle gerçekleştirmeye katkıdabulunmak için Anayasa'ya uygunluk denetimi işlevini yerine getirmek çabasınıözenle sürdüren Anayasa Mahkemesi'nin, TBMM. İçtüzüğü'ne ilişkin Anayasa'yaaykırılık savlarını inceleyeceği, İçtüzük kuralıyla eşdeğer işlem vedüzenlemelerle, İçtüzük uygulamalarını ve bu anlamdaki değişiklikleridenetleyeceği tartışmasızdır. Karşıoy kullandığım kararın bu doğrultudakiilkeleri yinelemesine katılıyorum. Ancak, dava konusu yapılan 24.3.1992 günlü TBMM.karan, İçtüzük değişikliği niteliğinde bir uygulama değildir. TBMM'ninçalışmaları konusunda yönteme ve öze ilişkin her karar, İçtüzük kuralıniteliğinde sayılamaz. TBMM'nin bir kararının İçtüzük kuralı niteliğindesayılabilmesi İçin, İçtüzüğü eylemli olarak değiştirmesi, yeni bir İçtüzükkuralı koyması biçiminde olması gerekir. Bu nitelikte olmayan bir TBMM. kararişlemi anayasal yargı denetimi kapsamına alınamaz. Denetimin daha etkin veyararlı olması, yasama organı çalışmalarının dana geniş biçimde denetlenmesiylehukuk devletinin saygınlığının artacağı görüşüne katılmak ayrıdır.
Oylamaya ilişkin karar, İçtüzük'te doğrudan ilgili bir kuralbulunmaması nedeniyle TBMM. Genel Kurulu'nca, sorunu çözmek için alınmıştır.Anayasa'ya uygunluk denetimine bağlı olan işlemlerin adlarına değil, içerik veniteliklerine bakılır, "İçtüzük" adını taşımasa da bu içerik venitelikteki işlem ve kararlar Anayasa'nın 148. maddesi gereğince AnayasaMahkemesi'nin denetiminebağlıdır. Bu koşulu ve sının, olayın ve uygulamanınözgürlüğüne bakmadan genişletmek, doğru değildir, İçtüzüğün 13. maddesininikinci tümcesine uygun durumun 14. maddeye uygun çözümü, İçtüzük değişikliği yada yeni bir İçtüzük kuralı olarak değerlendirilecek nitelikte değildir.Yürürlükteki İçtüzük kurallarına uyumlu biçimde, önemli bir yanlışlığıdüzeltmek amacıyla alınmış karar İçtüzük değişikliği olarak yorumlanamaz,İçtüzüğün 77. maddesine dayanan sava katılmak, Devletin, ya da ilgili kurumunbir yılbütçesiz kalması sonucunu doğurur. Başkanlık Divanı karan, KültürBakanlığı Bütçe Tasarısı'na değil, bu tasarının Genel Kurul'da yapılanoylamasına ilişkin itirazla ilgilidir. Tersine düşünce, İçtüzüğün 13. maddesiniuygulanmaz duruma düşürür.
Yöntem saptırması yoluyla denetimden kaçma, denetimi engelleme vesonuçsuz kılma girişimlerine olduğu gibi, dava konusu olayı böyle algılayançoğunluk kararının bu bölümüne karşıyım.
Yekta Güngör ÖZDEN
Başkan
KARŞIOYGEREKÇESİ
Kültür Bakanlığının 1992 Mali Yılı Bütçe Tasarısı, TBMM GenelKurulu'nda görüşüldükten sonra maddelerine geçilmesi kabul edilmeyerekreddedilmiştir. Daha sonra TBMM Başkanlık Divanı, 22.3.1992 gününde, yapılanbaşvuru üzerine Meclis İçtüzüğü'nün 13. maddesi uyarınca Kültür Bakanlığı1992Mali Yılı Bütçe tasarısının oylamasının yeniden yapılması ile aynı Bakanlığın1990 Mali Yılı kesinhesabının oylanmasına karar vermiştir. Bu karar TBMM GenelKurulu'nun 24.3.1992 günlü 60. Birleşiminde kabul edilerek, reddedilen bakanlıkbütçesi yeniden oylanmıştır.
Başkanlık Divanı kararının kabul edilmesine ilişkin 24.3.1992günlü, TBMM karan, Mahkememizce de "Yeni bir İçtüzük kuralınınihdası" biçiminde nitelendirilmiştir. Yeni bir İçtüzük kuralı niteliğindegörülen TBMM'nin sözkonusu bu karan Anayasa'ya aykırıdır. Şöyle ki;
Karardaki çoğunluk görüşü de, reddedilen bütçe tasarısının yenidenoylanması ile ilgili uygulama TBMM İçtüzüğü'nün 13. maddesinde belirtilenşartlan taşımadığı yolundadır. Yani Kültür Bakanlığı Bütçesi TBMM GenelKurulu'nda usulüne uygun olarak reddedilmiştir. Bu, ilgili Bakanlığıngelirlerinin toplanmasına ve giderlerinin de yapılmasına TBMM'nin izinvermemesi demektir. Yetkililere bu konuda izin vermemenin gerek siyasal gerekseekonomik sebepleri mutlaka vardır, bu sebeplerin yetkili kurullarda yenidengörüşülerek (mümkünse giderilerek) TBMM Genel Kurulu'nun iradesine yenidensunmak gerekir. Reddedilen bir bütçe tasarısının TBMM Genel Kurulu'nda yenidennasıl görüşüleceğine ilişkin Meclis İçtüzüğünde bir hüküm yoktur. Bu sebepleTBMMGenel Kurulu da eylemli bir İçtüzük düzenlemesine giderek reddedilen bütçetasarısını yeniden oylayıp kabul etmiştir.
TBMM Genel Kurulu'nun bu eylemli İçtüzük düzenlemesi Anayasa'yaaykırı biçimde yapılmıştır.
Anayasa Mahkemesi'nin birçok kararında, genel yasaların görüşülmeusul ve esaslarının Anayasa'nın 88 ve 89. maddelerinde, Bütçe YasaTasarılarının ise 162. maddesinde ayrı bir düzenlemeye bağlı olduğuvurgulanmıştır. Gerek genel yasa tasarılarının gerekse bütçe yasa taşanlarınındeğiştirilme ve kaldırılmalarında Anayasa da farklı biçimde düzenlenmiştir.Eğer, Bütçe Yasa Tasarıları'nın da genel yasa tasarılarında ki usul ve esaslarabağlı tutulması düşünülseydi Anayasa koyucunun 162. maddeyi düzenlemesigerekmezdi. Bütçe taşanları ayrı bir önem taşıdığındandır ki ayrı maddelerdedeğişik yasalaşma usul ve esasları getirilmiştir.
Çoğunluk görüşü de Kültür Bakanlığı'nın Bütçe Yasa Tasarısı'nınmaddelerine geçilmesinin reddedilmesi sırasında yapılan oylamanın usulüne uygunolduğu yolundadır. Artık usulüne uygun olarak reddedilmiş bir bütçe tasarısıolduğuna göre bunun Meclis İçtüzüğünün 13. maddesinde yeniden görüşülme usulüile hiçbir ilgisi yoktur. Meclis İçtüzüğünün 13. maddesiyle ilgili olmayanreddedilmiş bir bütçe tasarısının Genel Kurul gündemineyeniden getirilmesi içinBaşkanlık Divanınca karar alınması da Anayasalım 6. maddesine aykırılıkoluşturmuştur. Anayasa'nın 162. maddesi gereğince Bakanlar Kuruluna ait olanBütçe Yasa Tasarısının TBMM'ne sunma yetkisi eylemli olarak Meclis BaşkanlıkDivanı'nca gasp edilmiştir. Bakanlığın bütçesiz kalacağı düşünülemeyeceği,reddedilen tasarının nasıl görüşüleceği de İçtüzükte belirtilmediğine göre,eylemli olarak TBMM Genel Kurulu'nun gerçekleştirdiği "yeni İçtüzükdüzenlemesinin" Anayasa'nın 162. maddesinindüzenleniş amacına ve ruhunauygun olarak yapılması gerekirdi. Böyle yapılmayarak genel yasa tasarılarındakiusul ve esasın uygulanması Anayasa'nın 6 ve 162. maddelerine aykırılıkoluşturmuştur.
Bu sebeple "yeni bir İçtüzük düzenlemesi" niteliğindekidava konusu TBMM kararının iptali gerekeceğinden çoğunluk görüşüne katılmadık.
Üye
Servet TÜZÜN
Üye
Haşim KILIÇ
KARŞIOYYAZISI
İptal istemine ve karşıoy yazımıza konu olan olayı özetlemekteyarar görmekteyiz.
TBMM. Genel Kurulu'nun 21.3.1992 günlü, 57. Birleşiminde,Anayasa'nın 162. maddesinin dördüncü fıkrası ve TBMM. İçtüzüğü'ne uygun olarakKültür Bakanlığı Bütçesinin tümü üzerindeki görüşmeler bittikten sonra yapılanoylamada bütçenin bölümlerine geçilmesi kabul edilmemiş böylece adı geçenBakanlık bütçesi reddedilmiştir.
Bir gün sonra, 22.3.1992'de DYP ve SHP Grup Başkanvekilleri, TBMM.Başkanlığı'na başvurarak, toplantı yeter sayısı bulunmadan oylama yapıldığı,ayrıca Anayasa uyarınca bütçeyle birlikte karara bağlanması gereken KültürBakanlığı'nın 1990 yılı kesinhesabının oylanmadığı savıyla, yapılan oylamahatasının İçtüzük'ün 13. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca giderilmesiniistemişlerdir.
İçtüzük'ün 14. maddesinin 4. bendi uyarınca Divan'ın gündeminihazırlamakla yetkili ve görevli olan TBMM. Başkanı, sözkonusu başvuruyu23.3.1992 günlü, TBMM. Başkanlık Divanı toplantısı gündemine almıştır. Yapılangörüşmeler sonunda Başkanlık Divanı ;
1- Kültür Bakanlığı 1992 Mali Yılı Bütçesi oylamasının yinelenmesine,
2- Aynı Bakanlığın 1990 Mali yılı Kesinhesabının oylanmasına kararvermiştir.
TBMM. Başkanı bu karan, yine İçtüzük'ün 14. maddesinin 7. bendiuyarınca Genel Kurul'a götürmüştür. Konu, TBMM. Genel Kurulu'nun 24.3.1992günlü, 60. Birleşiminde yeniden ele alınmış, yöntem gerekleri yerinegetirildikten sonra, Başkanlık Divanı karan kabul edilmiştir. Bunun üzerineKültür Bakanlığı'nın 1992 Mali Yılı bütçesinin bölümlerine geçilmesi yenidenoylanmış ve kabul olunmuştur.
Dava dilekçesinde iptal istemine konu edilen, TBMM. GenelKurulu'nun 24.3.1992 günlü, 60. Birleşiminde alınmış Başkanlık Divanı kararınınoylanıp kabul edilmesine ilişkin TBMM. karandır.
Anayasa'nın 148. ve 150. maddelerine göre Anayasa Mahkemesi,yasaların, yasa gücündeki kararnamelerin, TBMM. İçtüzüğü'nün ya da bunlarınbelirli madde ve bükümlerinin biçim ve esas bakımından Anayasa'ya uygunluğunuaçılan iptal davalarıyla denetler. Yasaların biçim yönünden denetlenmesinde,son oylamanın, öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığına bakılır.
Dikkat edilecek olursa, TBMM. İçtüzüğü'nün tümü ya da belirlimadde ve hükümleri anayasal yargı denetimine bağlı tutulmasına karşın, TBMM.kararlan, bu denetim dışında bırakılmıştır. Ancak, bunun da iki ayrık kuralıvardır : Anayasa'nın 85. maddesi uyarınca TBMM. üyelerinin yasamadokunulmazlığınınkaldırılmasına ya da üyeliğin düşmesine ilişkin kararlarıniptali için Anayasa Mahkemesi'nde dava açılabilir. Burada üzerinde durulmasıgereken önemli nokta, TBMM'nin çeşitli türdeki işlemlerinin anayasal yargıdenetimine bağlı olup olmadıkları yolunda Anayasa'da açık bir kuralın bulunupbulunmadığıdır.
Ne var ki, açık bir kuralın bulunmaması durumunda, Anayasa'daöngörülenler dışındaki adlar altında ve başka yöntemler uygulanarak yasamaorganınca oluşturulan işlemlerin Anayasa Mahkemesi'nin denetim alanınaçekilebileceği, yine Anayasa Mahkemesi'nin yerleşik kararlarıyla pekiştirilmiştir.Mahkeme bunun için, denetim konusu olacak metin ya da belgenin oluşturulmasındauygulanan yöntemin ve içeriğinin niteliği üzerinde durmaktadır. Eğer sözkonusumetin ya dabelge, anayasal denetime bağlı işlemlerle eşdeğerde ve etkide ise,denetime bağlı olacağının kabul edilmesi zorunludur. Aksi durumlarda,"usul saptırması" yoluyla çoğu kez anayasal denetim dışında çıkmayolu açılmış olur. Bu nedenledir ki, gerek Anayasa Mahkemesi kararlarında,gerek öğretide, İçtüzük niteliğindeki TBMM. kararlarının anayasal denetimebağlı tutulması gereğinde uyum vardır.
Anayasa Mahkemesi'nin yerleşik kararlarından çıkarılması olanaklıve geliştirilmiş ölçütlere göre, bir TBMM. kararının İçtüzük değişikliği ya dadüzenlenmesi niteliğinde sayılabilmesi için,
1- İçtüzük'te varolan bir kurala aykırı içerikte, dolayısıyla onudeğiştirir nitelikte olması, ya da,
2- İçtüzük'te hakkında kural bulunmayan bir konuda kural koyucubir içerik taşımasıgerekmektedir.
Dava konusu TBMM. kararının, içeriğinin yukarıdaki açıklamalarınışığında, bir İçtüzük düzenlemesi niteliğinde kabulü olanaklı mıdır'
Bilindiği üzere, bütçe görüşme ve oylamalarına ilişkin esas veyöntemler, Anayasa'nın 162. maddesinde ilke özelliğinde, sayılı ve sınırlıbiçimde yer almaktadır. 1982 Anayasası'nın öngördüğü TBMM. İçtüzüğü henüzhazırlanıp uygulanmaya konulmuş değildir. Bu alandaki gereksinim, Anayasa'nıngeçici 6. maddesine göre, Millet Meclisi'nin 12 Eylül 1980'den önce yürürlükteolan İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırı olmayan hükümlerinin uygulanmasıyla karşılanmaktadır.Ancak, bu İçtüzük'te bütçe yasa tasarılarının görüşme esas ve yöntemlerihakkında özel bir düzenleme bulunmamaktadır. Genel olarak, yasalara ilişkingörüşme veoylama yöntem ve esasları kurala bağlanmıştır.
Demek oluyor ki, Anayasa'da ve İçtüzük'te bakılmakta olan davadaolduğu gibi, reddedilen bütçe yasa tasarılarının yeniden görüşülmesine ilişkinengelleyici ya da onaylayıcı bir kural bulunmamaktadır. Genelde, İçtüzük'ün birkonunun yeniden görüşülmesi yöntemini, 44. maddesiyle yalnız komisyonlar içingetirdiği, Genel Kurul çalışmaları yönünden bu konuda açık bir düzenlemebulunmadığı görülmektedir.
Konumuza açıklık ve sağlıklı bir sonuç getirecek düzenleme"Başkanlık Divanının Görevleri" başlığı altındaki 13. maddedebulunmaktadır. Bu maddenin ikinci fıkrasına göre "Genel Kuruldakioylamalarda ve seçimlerde önemli bir yanlışlık olduğu iddia edilirse, Başkanusul görüşmesi açabilir ve gerekirse oya başvurarak düzeltme yapar. Yanlışlıkbirleşiminden sonra anlaşılırsa Meclis Başkanı, Divanı toplayarak takibedilecekyolu kararlaştırır."
Bu fıkranın ikinci tümcesindeki "yanlışlık birleşimindensonra anlaşılırsa. . ." koşulu, oylama olayına yapılan itirazla uyumhalindedir ve Meclis Başkanı, var olan bir kuralın gereğini yerine getirmiş,yine İçtüzük'ün "Başkanın Görevleri" başlığı altındaki 14. maddesininyedinci fıkrası uyarınca Başkanlık Divanı kararım uygulamıştır.
Yine sözü edilen fıkradaki "önemli yanlışlık"la ilgilibir ölçüt İçtüzük'te bulunmadığı için, bunun takdiri Başkanlık Divanı'na ve TBMM.Genel Kurulu'na bırakılmıştır,
Bütün bu açıklamalar sonunda denebilir ki, Başkanlık Divanı karan,oluşturulmasında uygulanan yöntemin ve içeriğinin niteliği bakımındanAnayasa'nın denetime bağlı tuttuğu işlemlerle eşdeğerde ve etkide değildir.Tümüyle, İçtüzük'te esasen var olan, yeni bir düzenleme getirmeyen ve TBMM'nin"içe dönük" bir çalışma yönteminin uygulanmasıdır, işin esasınınincelenmesine geçilmemesi gerektiği kanısındayım.
Bu nedenle, Kültür Bakanlığı 1992 Yılı Bütçesi'nin bölümlerinegeçilmemesine ilişkin oylamanın yeniden yapılmasına olanak sağlayan TBMMBaşkanlık Divanı'nın 23.3.1992 günlü ve 17 sayılı önerisinin TBMM. GenelKurulu'nda onaylanması hakkındaki 24.3.1992 günlü karan, "eylemli birİçtüzük kuralı niteliğinde" gören Anayasa Mahkemesi'nin çoğunluk kararınakarşıyım.
Üye
Mustafa GÖNÜL
KARŞIOYYAZISI
Mahkememizin, Esas : 1992/26, Karar : 1992/48 sayılı kararınailişkin Sayın Mustafa GÖNÜL'ün karşıoy yazısında belirtilen görüş vedüşüncelere katılıyorum.
Üye
Mustafa ŞAHİN
KARŞIOYYAZISI
TBMM Genel Kurulu'nun 21.3.1992 günlü 57. birleşiminde, 1992 MaliYılı Bütçe Kanunu Tasarısı'nın Kültür Bakanlığı'na ait olan kısmının tümüüzerinde yapılan görüşmelerin tamamlanarak bölümlerine geçilmesireddedilmiştir. Söz konusu kararın alınması sırasında veya oylamada yapılmışbir usulsüzlük saptanmamıştır.
TBMM İçtüzüğü'nün 13. maddesinde "Genel Kuruldaki oylamalardave seçimlerde önemli bir yanlışlık olduğu iddia edilirse, Başkan usul görüşmesiaçabilir veya gerekirse oya başvurarak düzeltme yapar. Yanlışlık birleşimdensonra anlaşılırsa Meclis Başkanı, Divanı toplayarak takip edilecek yolukararlaştırır." kuralı vardır.
TBMM Genel Kurulu'nda, söz konusu red karan alınırken oturumBaşkanlık Divanınca yapılan açık bir usulsüzlük veya önemli bir yanlışlıkgörülmediğine göle sadece bir kuşkuyu gidermek gibi, hukuksallığa dayanmayanbir nedenle İçtüzüğün 13. maddesi gereğince yeniden oylama yapılmasının Divancakararlaştırılması ve TBMM Genel Kurulu'nda bunun karara bağlanması anayasal görülmediğindenAnayasa Mahkemesi, TBMM Genel Kurulu'nun bu konudaki 24.3.1992 günlü kararınıeylemli bir İçtüzük kuralı niteliğinde görmüştür.
Anayasa'nın 164. maddesindeki "Genel Kurul, kesinhesap kanunutasarısını, yeni yıl bütçe kanunu tasarısıyla beraber görüşerek kararabağlar" kuralı, esasta kesinhesap kanunu taşanlarının TBMM'ndegörüşülmesinin geciktirilmesini önlemeye yönelik bir kuraldır. 1992 Yılı BütçeKanunuTasarısı'nın Kültür Bakanlığı'na ait olan kısmı reddedildiğine ve bu şekildebir neticeye bağlanmadığına ve bitirilemediğine göre; 1990 Yılı kesinhesapTasarısı'nın, 1992 Yılı Bütçe Kanun Tasarısı'nın Kültür Bakanlığı'na ait olankısmının TBMM Genel Kurulu'nda onaylanması aşamasından sonra ele alınmasıanayasal bir neticedir. Bu durumda, 1990 yılı kesinhesap tasarısının mutlakagörüşülmesi gerekse bile, sadece noksan kalan bu hususun TBMM Genel Kurulugündemine alınarak tamamlatılması düşünülebilir.Bunun ayrı bir hukuki etkinlikkazanan söz konusu red kararını etkileyecek seviyede usulsüzlük sayılmasınınhukuksal bir dayanağı yoktur.
TBMM Genel Kurulu'nun 1992 Yılı Bütçe Kanunu Tasarısı'nın KültürBakanlığı'na ait olan kısmının reddine ilişkin 21.3.1992 günlü karan,toplantıda yapılan eleştiri ve cevaplarla birlikte hukuksal bir varoluştur. Buolgu, salt bir oylama işlemi olarak görülemez. Bu itibarla, kararın alındığıgenel kurulda bulunmayan eleştiri ve cevapların etkisi dışında kalan üyelerinkatıldığı bir başka genel kurulda yapılacak oylama ile işin çözümekavuşturulması bütçe ile ilgili olarak yapılan konuşmaların ciddiyeti, genelkurul kararlarının hukuksal etkinliği ve saygınlığıyla bağdaşmaz.
Anayasa'nın 162. maddesinde belirlenen biçimde TBMM GenelKurulu'na getirilen bütçe kanunu tasarısının reddedilmesine esas olan konuşmave değerlendirmelerin anayasal muhatabı hiç kuşkusuz Bakanlar Kurulu ve BütçeKomisyonu'dur. Bu gibi durumlarda, bu mercileri devreye sokan bir kuralın TBMMİçtüzüğü'nekonulması Anayasa'nın emri olarak görülmektedir. Getirilecekkuralın, Anayasa'daki kesin sürelere ve bütçenin birliği ilkesine uygunluğunusağlamanın olanaksızlığı da yoktur.
Bu nedenlerle, TBMM Genel Kurulu'nun 1992 Yılı Bütçe KanunuTasarısı'nın Kültür Bakanlığı'na ait olan kısmını reddeden 21.3.1992 günlükararına esas olan konuşma ve değerlendirmelerin anayasal gereği yerinegetirilmeden, yeniden oylamasına olanak veren ve bu şekilde bütçegörüşmelerinin ciddiyet, etkinlik ve saygınlığını tartışılır duruma getiren;TBMM Başkanlık Divanı'nın 23.3.1992 günlü 17 sayılı önerisi üzerine TBMM GenelKurulu'nca alınan ve Anayasa Mahkemesi'nce eylemli bir İçtüzük kuralıniteliğinde görülen 24.3.1992 günlü karar Anayasa'nın 6. ve 162. maddelerineaykırı olup iptali gerekir.
Üye
İhsan PEKEL
KARŞIOYYAZISI
Kültür Bakanlığı 1992 yılı bütçesinin bölümlere geçilmemesineilişkin oylamanın yeniden yapılmasına olanak sağlayan TBMM Başkanlık Divanı'nın23.3.1992 günlü ve 17 say ıh önerisinin TBMM Genel Kurulu'nda onaylanmasıhakkındaki 24.3.1992 günlü kararın Anayasa ve içtüzüğe aykırı olduğu ilerisürülerek iptali istenilmiştir.
Öncelikle TBMM'nin dava konusu kararının Anayasa Mahkemesi'nindenetim alanına girip girmediğinin saptanması gerekir.
Anayasa'nın 148. ve 150. maddelerine göre TBMM kararlarınınAnayasa Mahkemesi'nce denetlenebilmesi için bir İçtüzük kuralı niteliğindeolması gerekmektedir.
Bu karar İçtüzük değişikliği ya da düzenlemesi niteliğindegörüldüğü takdirde Anayasa Mahkemesi'nce denetlenmesi yapılabilir, istisnalarıdışında TBMM kararları kural olarak Anayasa Mahkemesi'nin denetimine bağlıdeğildir.
Genel Kurul çalışmaları yönünden, Anayasa'da ve İçtüzüktereddedilen bütçe yasa taşanlarının yeniden görüşülmesine ya da oylamasınailişkin bir kural bulunmamaktadır.
İçtüzüğün "Başkanlık Divanının Görevleri" başlıklı 13:maddesinin ikinci fıkrasında "Genel Kuruldaki oylamalarda ve seçimlerdeönemli bir yanlışlık olduğu iddia edilirse, Başkan usul görüşmesi açabilir vegerekirse oya başvurarak düzeltme yapar. Yanlışlık birleşimden sonraanlaşılırsa Meclis Başkanı, Divanı toplayarak takip edilecek yolu kararlaştırır."denilmektedir.
Fıkranın birinci tümcesindeki kural ile aynı birleşimde yenidenoylamaya olanak sağlanmakta, ikinci tümcedeki kuralla da önemli yanlışlığınbirleşim kapandıktan sonra anlaşılması halinde Meclis Başkanı'nın Divanıtoplayarak takip edilecek yolu kararlaştırılacağı belirtilmektedir.
İptali istenilen TBMM karan İçtüzükte varolan bir kurala aykırıdolayısıyla onu değiştirici nitelikte olmadığı gibi, İçtüzükte kural bulunmayanbir alanda kural koyucu bir içerik de taşımamaktadır.
Bu karar İçtüzük kurallarının uygulanması sonucu alınmıştır.
Bu nedenlerle iptali istenilen TBMM kararının Anayasal denetimebağlı olmaması gerektiği kanısında olduğumdan sayın çoğunluğun "eylemlibir İçtüzük kuralı" olarak saptadığı nitelendirmeye katılmıyorum.
Üye
Selçuk TÜZÜN
KARŞIOYYAZISI
Anayasa'nın 148. maddesine göre Anayasa Mahkemesi yasaların, kanunhükmündeki kararnamelerin ve TBMM İçtüzüğü'nün biçim ve esas yönündenAnayasa'ya uygunluğunu denetler.
TBMM'nin yasama dokunulmazlığının kaldırılması veya üyeliğindüşmesine dair kararlarının Anayasa Mahkemesi'nce iptalinin istenebildiği gibibazı ayrık kurallar dışında (Anayasa Md. 85) ilke olarak TBMM kararlan AnayasaMahkemesi'nin denetim alanı dışında kalmakta ise de Anayasa Mahkemesi'ninyerleşik içtihatlarında da belirtildiği gibi TBMM'nin çalışmalarıyla ilgiliusul ve esaslara ilişkin kararlan İçtüzük kuralı niteliğindedir. Kararınalınmasında, İçtüzüğün değiştirilmesine ilişkin yönteme uyulmaması bu kararınbir İçtüzük kuralı getirme niteliğinde, sayılmasını engellemez. TBMM'nin birkararının İçtüzük kuralı niteliğinde kabul edilerek Anayasa Mahkemesi'nindenetim alanına girdiğinin kabulü için ya bir İçtüzük kuralını değiştirici yada İçtüzükte bulunmayan yeni bir kural koyucu nitelikte olması gerekir.
Anayasa'nın 164. maddesi kesinhesap kanun tasarılarının TBMM GenelKurulu'nda yeni yıl bütçe kanunu Tasarılarıyla beraber görüşülerek kararabağlanacağını öngörmüştür.
TBMM'nin 21.3.1992 tarihli 57. birleşiminde 1993 Mali Yılı BütçeKanunu Tasarısı'nın Kültür Bakanlığı Bütçesi'nin tümü üzerindeki görüşmelerintamamlanmasıyla bölümlere geçilmesine dair işlem oya sunulmuş ve KültürBakanlığı bütçesi reddedilmiştir. Ancak Kültür Bakanlığı'nın 1992 bütçesigörüşüldükten ve oylama yapıldıktan sonra görüşülüp oya sunulması gereken 1992yılı kesinhesap yasa tasarısı görüşülüp oylanmadan oturum kapanmıştır. Bununüzerine TBMM Başkanlık Divanı toplanarak bu uygulamanın İçtüzüğün 13.maddesindeki önemli bir yanlışlığı oluşturduğu ve Kültür Bakanlığı Bütçesi'ninkesinhesap kanun tasarısıyla beraber yeniden oylanması gerektiğine karar vermişve bu karar TBMM Genel Kurulu'nun 24.3.1992 günlü 60. birleşiminde onaylanarak,Kültür Bakanlığı 1992 Mali Yılı Bütçesinin yeniden oylanarak bölümlerinegeçilmesi kabul edilmiştir.
TBMM'ce onaylanan Başkanlık Divanı karan İçtüzüğün 13/2.maddesinin "Genel kuruldaki oylamalarda ve seçimlerde önemli bir yanlışlıkolduğu iddia edilirse, Başkan usul görüşmeleri açabilir ve gerekirse oyabaşvurarak düzeltme yapar. Meclis Başkanı, Divanı toplayarak takip edilecekyolu kararlaştırır." hükmüne dayanmakta olup, Başkanlık Divanı'nınkararını onayan TBMM Genel Kurulu kararında bu nedenle İçtüzüğün 13/2. maddesininyorumlanarak uygulanması olup, yeni bir İçtüzük hükmü getirme niteliğinde kabuledilemez, İçtüzük kuralı getiren kararlardan olmayan TBMM'nin bu kararının iseAnayasa Mahkemesi'nin denetim görevi dışında olduğu sonucuna vardığımdan,iptali istenen TBMM kararını İçtüzük değişikliği niteliğinde görerek AnayasaMahkemesi'nin denetim alanına girdiğini kabul eden çoğunluk görüşüne karşıyım.
Üye
Yalçın ACARGÜN