Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1993/39, K.1993/37 Sayılı Karar - 06/10/1993

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

 

Esas Sayısı: 1993/39

Karar Sayısı : 1993/37

Karar Günü : 6.10.1993

R.G. Tarih-Sayı :25.11.1993-21769

İPTAL DAVASINI AÇAN : Anamuhalefet (Anavatan) Partisi TürkiyeBüyük Millet Meclisi Grubu adına Grup Başkanı A. Mesut YILMAZ.

İPTAL DAVASININ KONUSU : 6.9.1993 günlü, 21690 sayılı ResmîGazete'de yayımlanan 502 Sayılı "İnsan Hakları Teşkilatı Kuruluş veGörevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname"nin Anayasa'nın 6., 7., 8.,9., 91. ve 153. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.

II- Yasa Metinleri :

a. İptali İstenilen Kurallar:

502 Sayılı "İnsan Hakları Teşkilatı Kuruluş ve GörevleriHakkında Kanun Hükmünde Kararname"

İnsan Hakları Teşkilatının kurulması; 24.6.1993 tarihli ve 3911sayılı Kanunun verdiği yetkiye dayanılarak Bakanlar Kurulunca 20/8/1993tarihinde kararlaştırılmıştır.

BİRİNCİ KISIM

Amaç, Görev, Teşkilat

Amaç

Madde l- Bu Kanun Hükmünde Kararnamenin amacı, insan haklarınınkorunmasını ve geliştirilmesini temin etmek, insan haklarınınkurumsallaştırılması için gereken önerileri oluşturmak, ulusal ve uluslararasıdüzeyde insan hakları alanındaki gelişmeleri izlemek, kamuoyunu ve yetkilileribilgilendirmek, insan hakları konusunda koordinasyonu sağlamak, bu konudaeğitim önerileri hazırlamak ve yapılacak eğitime yardımcı olmak,insan haklarıihlallerini belirlemek ve çözüm önerilerinde bulunmak üzere, İnsan Hakları Teşkilatınınkurulmasını, teşkilat ve görevlerine ait esasları düzenlemektir.

İnsan Hakları Teşkilatı Başbakana bağlı olup, Başbakan buteşkilatın yönetimi ile ilgili yetkilerini gerekli gördüğü takdirde bir DevletBakanı eliyle kullanabilir.

Görev

Madde 2- İnsan Hakları Teşkilatının görevleri şunlardır:

İnsan hakları konusunda;

a) Türkiye'de kurumsallaşmayı sağlamak,

b) Uluslararası gelişmeleri izleyip değerlendirmek, çalışmalarakatılmak, raporlar hazırlamak, bilimsel çalışmaları özendirmek ve desteklemek,

c) İç hukukumuzun uluslararası standartlarla uyumlu hale gelmesiiçin çalışmalar yapmak,

d) Toplum bilincinin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması için heraşama ve düzeydeki eğitim ve öğretimin yeterli hale getirilmesine yöneliköneriler hazırlamak,

e) Faaliyet gösteren kurum, kuruluş ve kişilerle bilgialışverişinde bulunmak,

f) Kamu kurum ve kuruluşları ile gönüllü kuruluşlar arasında,çalışmalarda koordinasyonu sağlamak,

g) Mevzuatı iyileştirmeye yönelik yasal ve idari düzenlemeönerileri hazırlamak,

Teşkilat

Madde 3- İnsan Hakları Teşkilatı, İnsan Hakları Yüksek Kurulu ileİnsan Hakları Teşkilatı Müsteşarlığından meydana gelir.

İKİNCİ KISIM

İnsan Hakları YüksekKurulu

Kuruluş

Madde 4- İnsan hakları konusundaki genel sorunları inceleyerek,bunları önleyici önlemleri kararlaştırmak ve bu alanda Bakanlar Kurulu vegerekli kamu kurum ve kuruluşlarına önerilerde bulunmak üzere, Başbakan veyagörevlendireceği İnsan Hakları Teşkilatından Sorumlu Devlet Bakanınınbaşkanlığında yedi üyeden oluşan; İnsan Hakları Yüksek Kurulu oluşturulmuştur.

Kurulun sekreterya hizmetlerini İnsan Hakları TeşkilatıMüsteşarlığı yürütür.

Seçim, Görev Süresi

Madde 5- Kurul, insan hakları alanında çalışma etkinlikleriyletanınan ve otuz yaşını bitirmiş kişiler arasından;

a) Türkiye Büyük Millet Meclisi İnsan Haklarını İncelemeKomisyonu'nun yasama organı dışından seçeceği bir üye,

b) Bakanlar Kurulu'nun, biri Dışişleri Bakanlığı diplomatlarından,diğeri enaz dört yıl yüksek öğrenim görmüş olanlar arasından seçeceği iki üye,

c) Adalet Bakanlığınca gösterilecek bir üye,

d) Üniversitelerarası Kurul'un öğretim üyeleri arasından seçeceğibir üye,

e) Türkiye Barolar Birliği Yönetim Kurulu'nun en az beş yılavukatlık yapmış olanlar arasından seçeceği bir üye,

f) Türk Tabipler Birliği Yönetim Kurulu'nun hekimler arasındanseçeceği bir üye'den oluşur. Kurul üyelerinin görev süresi üç yıldır. Boşalanüyelikler, seçici kurum tarafından otuz gün içinde yapılacak seçimledoldurulur. Bu şekilde seçilen üyeler yerine seçildikleri üyenin süresini tamamlar.

Ayda üç, yılda on toplantıya mazeret göstermeden katılmayan üyeninüyeliği kendiliğinden düşer.

Üyelerin Mali Hakları

Madde 6- Kurul üyelerine, teşkilat müsteşarı için öngörülen ekgöstergenin memur maaş katsayısı ile çarpımı sonucu bulunan tutarın dördebölünmesi ile belirlenen miktar, damga vergisi hariç hiçbir vergiye tabitutulmadan huzur hakkı olarak ödenir.

Kamu görevlisi kurul üyeleri, toplantı günlerinde kurumlarındanizinli sayılır.

Toplantı ve Karar Yetersayısı

Madde 7- Kurul, Başkanın, bulunmadığı hallerde, kurulun tam sayıile yapacağı ilk toplantıda seçilecek Başkan Yardımcısının başkanlığında en azhaftada bir kez toplanır.

Kurul, en az beş kişi ile toplanır ve mevcudun çoğunluğu ile kararverir. Oyların eşitliği halinde başkanın oyu belirleyicidir.

Kurulun aldığı kararlar, Başbakan veya ilgili Bakan tarafındanBakanlar Kurulu'na sunulur.

Kurulun Görevleri

Madde 8- İnsan Hakları Yüksek Kurulunun görevleri şunlardır:

a) İnsan hakları ihlallerine ilişkin olarak yapılan başvuruların25 inci maddedeki koşullara uygun olup olmadığı hususunu karara bağlamak,

b) İhlal iddialarını, başvuru üzerine ya da re'sen hareketegeçerek araştırmak, incelemek ve çözümönerilerinde bulunmak,

c) Gerekli görüldüğü hallerde, inceleme komisyonları oluşturarak yerindeinceleme yaptırmak,

d) İnsan haklarının ihlal edilip edilmediğinin araştırılması veincelenmesini engelleyen, istenen bilgi ve belgeleri zamanında vermeyenler ilebelirlenen insan hakları ihlali sorumlusu kişiler hakkında yasal işlemyapılması için girişimde bulunmak,

e) Hak ihlali iddiasıyla başvuranlara sonuçları bildirmek,

f) İnsan hakları ihlallerini önlemek için öneri, plan veprogramlar hazırlamak,

g) Yurtdışında oluşan ihlalleri Uluslararası İlişkiler GenelMüdürlüğü ile koordinasyon içinde araştırıp raporlar hazırlamak ve uluslararasıkuruluşlara sunmak,

h) İnsan hakları ihlalleriyle ilgili gördüğü diğer kararlarıalmak,

ÜÇÜNCÜ KISIM

İnsan Hakları Teşkilatı Müsteşarlığı

Müsteşarlık Teşkilatı

Madde 9- İnsan Hakları Teşkilatı Müsteşarlığı, merkezteşkilatından oluşur.

Müsteşarlık merkez teşkilatı, Ek l sayılı cetvelde gösterilmiştir.

BİRİNCİ BÖLÜM

Müsteşar

Müsteşar

Madde 10- Müsteşar, İnsan Hakları Teşkilatı Müsteşarlığının en üstamiridir. Müsteşarlık hizmetlerini mevzuata, Hükümetin genel siyasetine, milligüvenlik siyasetine, kalkınma planlarına, yıllık programlara ve İnsan HaklarıYüksek Kurulu kararlarına uygun olarak yürütmekle ve Müsteşarlığın faaliyetalanına giren konularda diğer kamu kurum ve kuruluşları ile işbirliği vekoordinasyonu sağlamakla görevli ve Başbakana veya ilgili Devlet Bakanına karşısorumludur.

Müsteşar, teşkilatın faaliyetlerini, işlemlerini ve hesaplarınıdenetlemekle görevli ve yetkilidir.

Müsteşarlıkta, Müsteşara yardımcı olmak üzere iki MüsteşarYardımcısı görevlendirilebilir.

İKİNCİ BÖLÜM

Anahizmet Birimleri

Anahizmet Birimleri

Madde 11- Müsteşarlığın anahizmet birimleri şunlardır:

a) Araştırma Değerlendirme Genel Müdürlüğü,

b) Eğitim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü,

c) Uluslararası İlişkiler Genel Müdürlüğü,

d) Koordinasyon Dairesi Başkanlığı.

Araştırma Değerlendirme Genel Müdürlüğü

Madde 12- Araştırma Değerlendirme Genel Müdürlüğünün görevlerişunlardır:

a) İnsan Hakları Yüksek Kurulunun sekreterlik hizmetleriniyürütmek,

b) Teşkilata yapılan başvuruların işlemlerini yapmak ve gerekli önincelemeleri yapıp Kurul'a sunmak.

c) Kurulun gerekli gördüğü hallerde araştırma komisyonlarıoluşturmak,

d) İnsan hakları konusunda hizmet planlamaları vedeğerlendirmeleri hazırlamak,

e) Kurulla Müsteşarlığın diğer birimleri arasında bilgi akışı veişbirliği sağlamak,

f) Teşkilatın yıllık çalışma programlarını ve raporlarınıhazırlamak,

g) Müsteşarlıkça verilecek diğer çalışmaları yapmak.

Eğitim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü

Madde 13- Eğitim ve Geliştirme Genel Müdürlüğünün görevlerişunlardır:

İnsan hakları konusunda,

a) Ulusal ve uluslararası mevzuat, belge ve bilgileri toplamak,sistemleştirmek ve ilgililerin yararlanmasına açık bulundurmak,

b) Mevzuatı iyileştirmeye yönelik yasal ve idari düzenlemeönerilerini hazırlamak ve sunmak,

c) Milli Eğitim Bakanlığı ile işbirliği içinde eğitim-öğretimprogramları hazırlayarak bunları yaygın ve örgün eğitim-öğretimle ilgili kurumve kuruluşlara öneri olarak sunmak,

d) Toplumsal bilinci geliştirip yerleştirmek için çalışmalaryapmak,

e) Müsteşarlığın çalışmalarını ve gelişmeleri kamuoyuna duyurmak,yayınlar yapmak, raporlar hazırlamak,

f) Müsteşarlıkça verilecek diğer işleri yapmak.

Uluslararası İlişkiler Genel Müdürlüğü

Madde 14- Uluslararası İlişkiler Genel Müdürlüğünün görevlerişunlardır:

5/5/1969 gün ve 1173 sayılı Kanun ve 206 sayılı Kanun HükmündeKararname hükümlerine uygun olarak, insan hakları konusunda;

a) Birleşmiş Milletler, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı,Avrupa Konseyi, Avrupa Topluluğu ve lüzumu görülen uluslararası ya da bölgeselörgüt ve gönüllü kuruluşların çalışmalarına katılmak, izlemek ve Türkiye'dekiçalışma ve gelişmeleri ilgili kuruluşlar ve bunlara taraf ya da üyedevletlereduyurmak,

b) Yurt dışında oluşan ihlaller hakkında İnsan Hakları YüksekKurulunun inceleyip değerlendirmesine yardımcı olacak bilgileri toplamak vesunmak,

c) Müsteşarlıkça verilecek diğer işleri yapmak.

Koordinasyon Dairesi Başkanlığı

Madde 15- Koordinasyon Dairesi Başkanlığının görevleri şunlardır:

İnsan hakları konusunda;

a) Kamu kurum ve kuruluşları ile koordinasyonu sağlamak,

b) Gönüllü kuruluşlar ve toplumun değişik kesimleriyle ilişkilerkurmak,

c) üniversitelerden, bilim adamlarından ve çeşitli kurum vekuruluşlardan görüş almak ve araştırma projelerini desteklemek ve yaptırmak,

d) İnsan Hakları Şûrasının sekreterlik ve destek hizmetleriniyürütmek,

e) Müsteşarlıkça verilecek diğer işleri yapmak.

Danışma Birimleri

Madde 16- İnsan Hakları Teşkilatı Müsteşarlığının danışmabirimleri şunlardır:

a) Hukuk Müşavirliği,

b) Müsteşarlık Müşavirliği.

Hukuk Müşavirliği

Madde 17- Hukuk Müşavirliğinin görevleri şunlardır:

a) Müsteşarlık birimlerinden sorulan hukuki konular ile hukuki,mali, cezai sonuçlar doğuracak işlemler hakkında görüş bildirmek,

b) Müsteşarlığın menfaatlerini koruyucu, anlaşmazlıkları önleyicitedbirleri zamanında almak, anlaşma ve sözleşmelerin bu esaslara uygun olarakyapılmasına yardımcı olmak,

c) 8 Ocak 1943 tarihli ve 4353 sayılı Kanun hükümlerine göre adlive idari davalarda gerekli bilgileri hazırlamak ve Hazineyi ilgilendirmeyenidari davalarda Müsteşarlığı temsil etmek,

d) Müsteşarlığın amaçlarını daha iyi gerçekleştirmek, mevzuata,plan ve programa uygun çalışmalarını temin etmek amacıyla gerekli hukukiteklifleri hazırlamak ve Müsteşara sunmak,

e) Müsteşarlık birimleri tarafından hazırlanan veya diğerbakanlıklardan gönderilen kanun, tüzük ve yönetmelik tasarılarını hukuki açıdaninceleyerek görüşlerini bildirmek.

Müsteşarlık Müşavirliği

Madde 18- Teşkilatta, özel önem ve öncelik taşıyan konulardaMüsteşara yardımcı olmak üzere en fazla yirmi Müsteşarlık Müşavirigörevlendirilebilir.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Danışma Kurulu

İnsan Hakları Şûrası

Madde 19- İnsan Hakları Şûrası, Başbakan veya ilgili DevletBakanının başkanlığında,

a) Bakanlıklardan birer kişi,

b) Üniversitelerin kendi bünyelerinden seçecekleri birer öğretimüyesi ve birer öğrenci,

c) Kamu kurumu niteliğindeki meslek teşekkülleri birliklerindenbirer kişi,

d) En çok üyeyesahip olan Belediyecilik Derneği ve İl GenelMeclisi Derneğinden onar kişi,

e) En çok üyeye sahip beş basın kuruluşundan ikişer kişi,

f) İşçi ve İşveren Konfederasyonlarından ikişer kişi,

g) Tüzel kişiliği bulunan, insan hakları alanında çalışan gönüllükuruluşlardan birer kişi ile,

h) İnsan hakları alanında etkinlik ve uzmanlıklarıyla tanınanlararasından Başbakanın veya İnsan Hakları Teşkilatından Sorumlu Devlet Bakanınındavet edeceği en çok yirmibeş kişinin katılımıyla oluşur.

Ayrıca Türkiye Büyük Millet Meclisi İnsan Haklarını İncelemeKomisyonu üyeleri ile Türkiye Büyük Millet Meclisinde grubu bulunan siyasipartilerden beşer, grubu bulunmayan siyasi partilerden ikişer kişi sûratoplantılarına davet edilirler.

Şûra, en az yılda bir defa toplanır.

Uluslararası insan hakları kuruluş temsilcileri Şûraya gözlemcisıfatıyla çağrılabilirler.

Şûra, insan hakları konusundaki düzenleme, uygulama ve gelişmelerideğerlendirir. Şûranın bir rapor halinde hazırlanan önerileri, İnsan HaklarıTeşkilatının çalışmaları ve uygulanacak politikaların saptanmasında dikkatealınır.

BEŞİNCİ BÖLÜM

Yardımcı Birimler Yardımcı Birimler

Madde 20- İnsan Hakları Teşkilatı Müsteşarlığı'nın yardımcıbirimleri şunlardır:

a) Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı,

b) Personel Dairesi Başkanlığı,

c) İdari ve Mali İşler Dairesi Başkanlığı,

d) Savunma Uzmanlığı.

Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı

Madde 21- Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığının görevleri şunlardır:

a) Müsteşarlık birimlerinin bilgi işlem ve otomasyon gereksiniminikarşılamak, bilgisayar ve yeni teknolojiler konusunda bu birimlere destekvermek,

b) Müsteşarlık birimlerinin iş akışlarını izleyerek otomasyonteknolojileri doğrultusunda daha etkin ve verimli iş, belge, bilgi akışı düzeniönermek ve buna ilişkin yazılımları üretmek,

c) Müsteşarlıktan, kamu kurum ve kuruluşlarından, ilgili yurtiçive yurtdışı kaynaklardan sağlanan kamu yönetimine ilişkin bilgileri bilgi işlemortamında toplamak, değerlendirmek ve makama hızlı, etkin ve özet bilgi akışınısağlamak,

d) Bilgi derleme ve bunların bilgi işlem sistemlerindedeğerlendirilmesi konularında ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapmak,

e) Otomasyon sistemlerinin işletimini sağlamak,

f) Müsteşarlıkça verilen benzeri görevleri yapmak.

Personel Dairesi Başkanlığı

Madde 22- Personel Dairesi Başkanlığı'nın görevleri şunlardır:

a) Müsteşarlığın insangücü planlaması ve personel politikasıylailgili çalışmaları yapmak, personel sisteminin geliştirilmesiyle ilgilitekliflerde bulunmak,

b) Müsteşarlık personelinin atama, özlük ve emeklilik işleriyleilgili işleri yapmak,

c) Müsteşarlık eğitim planını hazırlamak, hizmet öncesi ve hizmetiçi eğitim programlarını düzenlemek ve uygulamak,

d) Müsteşarlık personelinin yurtiçi ve yurtdışı eğitimi ile ilgiliişleri yürütmek,

e) Müsteşarlıkça verilecek diğer görevleri yapmak.

İdari ve Mali İşler Dairesi Başkanlığı

Madde 23- İdari ve Mali İşler Dairesi Başkanlığı'nın görevlerişunlardır:

a)Müsteşarlığın bütçe ve mali işlerle ilgili hizmetleriniyürütmek,

b) Müsteşarlık bütçesinin plan ve program esaslarına görehazırlanması için gerekli bilgi ve belgeleri derlemek,

c) Müsteşar ve yardımcılarının direktif ve emirlerini ilgililereduyurmak ve işlemlerini takip etmek, Müsteşarlığın iç ve dış protokolhizmetlerini yürütmek,

d) Müsteşarlık için gerekli araç, gereç ve malzemenin temini ileilgili hizmetleri yürütmek;

e) Sosyal tesislerin kurulması ve yönetilmesi ile ilgilihizmetleri düzenlemek ve yürütmek,

f) Müsteşarlık personelinin ve ailelerinin sağlık hizmetlerindenyararlanmalarını sağlamak,

g) Müsteşarlığa gelen yazı ve mesajlardan gerekenlerin Müsteşarveya yardımcılarına sunulmasını sağlamak,

h) Temizlik, aydınlatma, ısıtma, bakım, onarım ve taşımahizmetlerini yapmak,

ı) Süreli evrakın zamanında işleme konulmasını sağlamak,

j) Müsteşarlığı ilgilendiren toplantı, brifing ve görüşmeleridüzenlemek, bunlara ait önemli not e tutanakları tutmak ve yaymak,

k) Genel evrak ve arşiv faaliyetlerini düzenlemek ve yürütmek,

l) İhtiyaç duyulan bina ve arazinin kiralanma, satın almaişlemlerini yürütmek,

m) Müsteşar ve yardımcılarınca verilecek diğer görevleri yapmak.

Savunma Uzmanlığı

Madde 24- Savunma Uzmanlığı özel kanununda ve diğer kanunlardagösterilen görevleri yerine getirir.

DÖRDÜNCÜ KISIM

Çeşitli Hükümler

Başvuru Usulü

Madde 25- Müsteşarlığa ve İnsan Hakları Yüksek Kuruluna; kamusalyetkilerin kullanılması ve görevlerin yerine getirilmesi sırasında ve sonucundaortaya çıkan insan hakları ihlalleri konusunda, başvuru konusuyla ilgileribulunan gerçek ve tüzel kişilerle topluluklar başvuruda bulunabilirler.

Başvuru, İnsan Hakları Teşkilatı Müsteşarlığı veya İnsan HaklarıYüksek Kuruluna yapılabileceği gibi, Başbakan veya İnsan Hakları TeşkilatındanSorumlu Devlet Bakanlığına da yapılabilir.

Bilgi İsteme ve İnceleme Yapma Yetkisi

Madde 26- Müsteşarlık ve İnsan Hakları Yüksek Kurulu, insanhaklarıyla ilgili olarak lüzumlu gördüğü bilgileri, mahallinde incelemeyapılması zaruri görülen durumlarda her türlü tetkik olanaklarınınsağlanmasını, bütün kamu kurum ve kuruluşlarından ve diğer gerçek ve tüzelkişilerden Başbakan veya ilgili Devlet Bakanı imzasıyla doğrudan istemeyeyetkilidir. Kendilerinden istemde bulunulan kamu kurum ve kuruluşları ile diğergerçek ve tüzel kişiler, bilgileri mümkün olan en kısa zamanda vermek, tetkikve incelemeyi sağlamakla yükümlüdür.

Atama

Madde 27- 23/4/1981 tarihli ve 2451 sayılı Kanun hükümleri dışındakalan memurların atamaları Başbakan veya ilgili Devlet Bakanı tarafındanyapılır. Ancak, Başbakan veya ilgili Devlet Bakanı atama yetkilerini veya atamayetkilerinin bir bölümünü yazılı olarak Müsteşara devredebilir.

Yetki Devri

Madde 28- Müsteşar ve her kademedeki teşkilat yöneticileri,sınırlarını açıkça belirlemek şartıyla yetkilerinden bir kısmını astlarınayazılı olarak devredebilir. Yetki devri, yetki devreden amirin sorumluluğunukaldırmaz.

Kişi ve Kurumların Hizmetlerinden Yararlanma

Madde 29- Müsteşarlık, Müsteşar Yardımcılıkları, Genel Müdürlük,Genel Müdür Yardımcılıkları, Daire Başkanlıkları, Şube Müdürlükleri, Uzman veUzman Yardımcılıkları hizmetlerinde kadro karşılık gösterilmek kaydıyla 657sayılı Devlet Memurları Kanunu ve diğer kanunların sözleşmeli personel çalıştırılmasıhakkındaki hükümlerine bağlı olmaksızın sözleşmeli personel çalıştırılabilir.

Başbakanın veya ilgili Devlet Bakanının onayı ile yurt içinde veyurt dışında özel anlaşmalarla yerli ve yabancı kişi ve kuruluşlarınhizmetlerinden yararlanılabilir.

Kadro karşılık gösterilmek suretiyle çalıştırılacakların sayısı,sözleşme usul ve esasları ile ücret miktarı ve yapılacak ödemeler BakanlarKurulunca belirlenir. Sözleşme ile çalıştırılacak personel, istekleri üzerineT. C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilir.

Uzman ve Uzman Yardımcıları için bu Kanun Hükmünde Kararname'ninöngördüğü şartlar aranır. Yukarıda sayılan diğer görevlerde çalıştırılacaklariçin yüksek öğretim yanında Devlet Memurları Kanununun 68 inci maddesinin (B)fıkrasında belirtilen şartlar aranır.

Genel ve Katma Bütçeli daireler, döner sermayeli kuruluşlar,kanunla kurulan fonlar, belediyeler ve özel idareler, sermayesinin yüzdeellisinden fazlası kamuya ait kuruluşlar, iktisadi devlet teşekkülleri, kamuiktisadi kuruluşları ve bunlara bağlı kurum ve ortaklıklarda çalışanlarkurumlarının, hakimler ve savcılar için kendilerinin muvafakatı ile İnsanHakları Teşkilâtı Müsteşarlığında sözleşmeli olarakçalıştırılabilirler. Bukişiler kurumlarından maaşsız izinli sayılırlar. İzinli oldukları sürecememuriyetleri ile ilgili özlük hakları devam ettiği gibi, bu süreler kendikurumlarında çalışmış gibi değerlendirilerek terfi ve emekliliklerinde hesabakatılır. Hakim ve savcı sınıfından olanların terfileri mümtazen, diğer kamupersonelinin terfileri de başkaca bir işleme gerek duyulmadan süresindeyapılır.

Ayrıca, beşinci fıkrada belirtilen kurumlarda görevli personel;aylık, ödenek, her türlü zam ve tazminatlar ile diğer mali ve sosyal hak veyardımları kurumlarınca ödenmek kaydıyla geçici olarak İnsan Hakları TeşkilâtıMüsteşarlığında görevlendirilebilirler. Bu personelin terfilerinde, beşincifıkranın terfi hükümleri uygulanır.

Üniversite öğretim elemanları, 2547 sayılı Yüksek ÖğretimKanununun 38 inci maddesine göre İnsan Hakları Teşkilâtı Müsteşarlığındagörevlendirilebilirler.

Uzman Yardımcılığına Atama

Madde 30- Uzman yardımcılığına atanabilmek için, 657 sayılı DevletMemurları Kanununda sayılanlara ilâveten aşağıdaki nitelikler aranır;

a) Müsteşarlık hizmetlerinin gerektirdiği niteliklere sahip olmak,

b) En az dört yıllık yükseköğretim kurumlarından veya bunlaradenkliği kabul edilen yurt dışındaki yüksek öğretim kurumlarından mezun olmak,

c) Yapılacak yarışma ve yeterlilik sınavında başarılı olmak,

d) İngilizce, Fransızca veya Almanca dillerinden birinde yapılacakyabancı dil sınavında başarılı olmak,

e) Sınavın yapıldığı yılın Ocak ayının ilk gününde 30 yaşını,lisansüstü eğitim yapanlarda 35 yaşını doldurmamış olmak.

İnsan Hakları Uzman Yardımcılığı giriş sınavında iki kez başarılıolamayanlar bir daha sınava alınmazlar.

İnsan Hakları Uzmanlığı

Madde 31- 30 uncu maddeye göre Uzman Yardımcılığına atananlar, enaz üç yıl çalışmak ve olumlu sicil almak kaydıyla açılacak yeterlik sınavınagirme hakkını kazanırlar. Sınavda başarılı olanlar İnsan Hakları Uzmanıünvanını alırlar.

Yurt Dışı Görevlendirme

Madde 32- Birleşmiş Milletler ve Avrupa Konseyi DaimiTemsilciliklerimiz ve gerekli görülen Büyükelçiliklerimiz nezdinde mevzuatçerçevesinde İnsan Hakları Teşkilâtı Müsteşarlığı temsilcileri görevlendirilebilir.

Yönetmelik

Madde 33- İnsan Hakları Yüksek Kurulunun çalışma usul ve esaslarıyönetmeliği Kurul tarafından hazırlanarak çıkarılır.

İnsan Hakları Şûrasının çalışma usul ve esasları ile toplantıyaçağrılma şekli; inceleme komisyonlarının oluşturulması ile çalışma usul veesasları; uzman yardımcılığı ve uzmanlıkla ilgili yarışma ve yeterlik sınavlarıile ilgili usul ve esaslar ile bunların yurtiçinde ve yurtdışında eğitime tabitutulmaları seçilme esasları ve diğer hususlar Bakanlar Kurulunca çıkarılacakyönetmeliklerle belirlenir.

Yönetmelikler Kanun Hükmünde Kararnamenin yayımı tarihindenitibaren altı ay içinde çıkarılır ve Resmi Gazete'de yayımlanır.

Kadro

Madde 34- Ekli 1 sayılı listede yer alan kadrolar ihdas edilerek,190 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye bağlı (1) sayılı cetvele İnsan HaklarıTeşkilatı Müsteşarlığı bölümü olarak eklenmiştir.

Fazla Çalışma Ücreti

Madde 35- İnsan Hakları Teşkilâtı Müsteşarlığı merkez teşkilatıkadrolarında çalışan personel, 3056 sayılı Kanunun 31 inci maddesinde öngörülenfazla çalışma ücretinden aynı esas ve usuller dahilinde yararlandırılır.

29 uncu maddeye göre Müsteşarlıkta görevlendirilen personelhakkında da birinci fıkra hükmü uygulanır.

GEÇİCİ MADDE 1- İnsan Hakları Teşkilatının 1993 yılı harcamalarıile ilgili her türlü düzenlemeleri yapmaya Maliye Bakanlığı yetkilidir.

Yürürlük

Madde 36- Bu Kanun Hükmünde Kararname yayımı tarihinde yürürlüğegirer.

Yürütme

Madde 37- Bu Kanun Hükmünde Kararname hükümlerini Bakanlar Kuruluyürütür.

EK : 1 SAYILI CETVEL

İNSAN HAKLARI TEŞKİLATI

 

Müsteşar

Müsteşar

Yardımcılığı

Anahizmet

Birimleri

Danışma

Birimleri

Yardımcı

Birimler

1- Müsteşar

1- Müsteşar Yardımcısı

1- Araştırma ve Değerlendirme Genel Müdürlüğü

1- Müsteşarlık Muavinliği

1- Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı

1- Müsteşar Yardımcısı

2- Eğitim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü

2- Hukuk Müşavirliği

2- Personel Dairesi Başkanlığı

3- Uluslararası İlişkiler Genel Müdürlüğü

3-İdari ve Mali İşler Dairesi Başkanlığı

4- Koordinasyon Dairesi Başkanlığı

4- Savunma Uzmanlığı

 

 

KURUMU: İNSAN HAKLARI TEŞKİLATI

TEŞKİLATI: MERKEZ

İHDASI UYGUN GÖRÜLEN KADROLAR

 

SINIFI

ÜNVANI

KADRO DERECESİ

SERBEST KADRO ADEDİ

TUTULAN KADRO ADEDİ

TOPLAM

GİH

Müsteşar

1

1

-

1

GİH

Müsteşar Yardımcısı

1

2

-

2

 

GİH

 

Araştırma Değerlendirme Genel Müdürü

 

1

 

1

 

-

 

1

GİH

Eğitim ve Geliştirme Genel Müdürü

1

1

-

1

GİH

Uluslararası İlişkinler Genel Müdürü

1

1

-

1

GİH

Müsteşarlık Müşaviri

1

20

-

20

GİH

Hukuk Müşaviri

1

2

-

2

GİH

Hukuk Müşaviri

3

1

-

1

GİH

Hukuk Müşaviri

5

2

-

2

GİH

Genel Müdür Yardımcısı

1

6

-

6

GİH

Savunma Uzmanı

1

1

-

1

GİH

Koordinasyon Dairesi Bşk.

1

1

-

1

GİH

Personel Dairesi Başkanı

1

1

-

1

GİH

İdari ve Mali İşler Dairesi Başkanı

1

1

-

1

GİH

Bilgi İşlem Dairesi Başkanı

1

1

-

1

GİH

Daire Başkanı

1

9

-

9

GİH

Uzman

1

5

-

5

GİH

Uzman

2

5

-

5

GİH

Uzman

3

7

-

7

GİH

Uzman

4

8

-

8

GİH

Uzman

5

10

-

10

GİH

Uzman

6

10

-

10

GİH

Uzman Yardımcısı

7

25

-

25

GİH

Uzman Yardımcısı

8

15

-

15

GİH

Uzman Yardımcısı

9

25

-

25

GİH

Şube Müdürü

1

3

-

3

GİH

Şube Müdürü

2

6

-

6

GİH

Şube Müdürü

3

10

-

10

GİH

Şube Müdürü

4

10

-

10

GİH

Şef

4

15

-

15

GİH

Şef

5

15

-

15

GİH

Şef

6

15

-

15

GİH

Programcı

5

1

-

1

GİH

Programcı

7

2

-

2

GİH

Programcı

8

2

-

2

GİH

Çözümleyici

2

1

-

1

GİH

Çözümleyici

4

1

-

1

GİH

Çözümleyici

5

1

-

1

İHDASI UYGUN GÖRÜLEN KADROLAR

 

SINIFI

ÜNVANI

KADRO DERECESİ

SERBEST KADRO ADEDİ

TUTLAN KADRO ADEDİ

TOPLAM

GİH

Sistem Programcısı

5

1

-

1

GİH

Sistem

Programcısı

7

2

-

2

GİH

Bilgisayar İşletmeni

7

1

-

1

GİH

Bilgisayar İşletmeni

8

1

-

1

GİH

Bilgisayar İşletmeni

9

3

-

3

GİH

Daktilo

6

2

-

2

GİH

Daktilo

8

3

-

3

GİH

Daktilo

10

5

-

5

GİH

Memur

8

20

-

20

GİH

Memur

9

20

-

20

GİH

Memur

12

10

-

10

GİH

Memur

13

5

-

5

GİH

Sekreter

4

6

-

6

GİH

Sekreter

8

5

-

5

GİH

Sekreter

10

9

-

9

GİH

Ayniyat Saymanı

6

2

-

2

GİH

Anbar Memuru

7

1

-

1

GİH

Anbar Memuru

10

2

-

2

GİH

Santral Memuru

9

3

-

3

GİH

Veri Hazırlama ve Kontrol İşletmeni

6

2

-

2

GİH

Veri Hazırlama ve Kontrol İşletmeni

9

2

-

2

GİH

Veri Hazırlama ve Kontrol İşletmeni

10

3

-

3

TH

Mütercim

6

2

-

2

TH

Mütercim

8

2

-

2

TH

Mühendis

2

1

-

1

TH

Mühendis

5

1

-

TH

Mühendis

7

2

-

2

TH

Teknisyen

10

2

-

2

TH

Teknisyen Yardımcısı

11

2

-

2

SH

Daire Tabibi

2

1

-

1

SH

Daire Tabibi

6

1

-

1

SH

Hemşire

6

1

-

1

SH

Hemşire

10

1

-

1

SH

Sağlık Memuru

9

2

-

2

GİH

Şoför

8

10

-

10

GİH

Şoför

9

10

-

10

GİH

Şoför

10

10

-

10

GİH

Şoför

11

10

-

10

GİH

Şoför

12

5

-

5

YHS

Hizmetli

8

5

-

5

YHS

Hizmetli

9

10

-

10

YHS

Hizmetli

10

15

-

15

YHS

Hizmetli

11

10

-

10

YHS

Hizmetli

12

5

-

5

YHS

Bekçi

12

4

-

4

YHS

Kaloriferci

12

2

-

2

YHS

Aşçı

12

2

-

2

YHS

Dağıtıcı

12

2

-

2

55

55

Genel Toplam

469

469

 

B. Dayanılan Anayasa Kuralları:

İptal gerekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şunlardır:

1. " MADDE 6.- Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir.

Türk Milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre,yetkili organları eliyle kullanır.

Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreyeveya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayanbir Devlet yetkisi kullanamaz."

2. "MADDE 7.- Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye BüyükMeclisinindir. Bu yetki devredilemez."

3. "MADDE 8.- Yürütme yetkisi ve görevi, Cumhurbaşkanı veBakanlar Kurulu tarafından Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır veyerine getirilir."

4. "MADDE 9.- Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsızmahkemelerce kullanılır."

5. "MADDE 91.- Türkiye Büyük Millet Meclisi, BakanlarKuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verebilir. Ancak sıkıyönetimve olağanüstü haller saklı kalmak üzere, Anayasanın ikinci kısmının birinciveikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleri iledördüncü bölümünde yer alan siyasî haklarve ödevler kanun hükmündekararnamelerle düzenlenemez.

Yetki kanunu, çıkarılacak kanun hükmünde kararnamenin, amacını,kapsamını, ilkelerini, kullanma süresini ve süresi içinde birden fazlakararname çıkarılıp çıkarılamayacağını gösterir.

Bakanlar Kurulunun istifası, düşürülmesi veya yasama döneminin bitmesi,belli süre için verilmiş olan yetkinin sona ermesine sebep olmaz.

Kanun hükmünde kararnamenin, Türkiye Büyük Millet Meclisitarafından süre bitiminden önce onaylanması sırasında, yetkinin son bulduğuveya süre bitimine kadar devam ettiği de belirtilir.

Sıkıyönetim ve olağanüstü hallerde, Cumhurbaşkanının Başkanlığındatoplanan Bakanlar Kurulunun kanun hükmünde kararname çıkarmasına ilişkinhükümler saklıdır.

Kanun hükmünde kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları günyürürlüğe girerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki birtarih de gösterilebilir.

Kararnameler, Resmi Gazetede yayımlandıkları gün Türkiye BüyükMillet Meclisine sunulur.

Yetki kanunları ve bunlara dayanan kanunhükmünde kararnameler,Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonları ve Genel Kurulunda öncelikle veivedilikle görüşülür.

Yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayankararnameler bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilenkararnameler bu kararın Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte, yürürlüktenkalkar. Değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, budeğişikliklerin Resmî Gazetede yayımlandığı gün yürürlüğe girer."

6. "MADDE 153.- Anayasa Mahkemesinin kararları kesindir.

İptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz.

Anayasa Mahkemesi bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenintamamını veya bir hükmünü iptal ederken, kanun koyucu gibi hareketle, yeni biruygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemez.

Kanun, kanun hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisiİçtüzüğü ya da bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmi Gazetedeyayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesiiptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih,kararın, Resmî Gazetede yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.

İptal kararının yürürlüğe girişinin ertelendiği durumlarda,Türkiye Büyük Millet Meclisi, iptal kararının ortaya çıkardığı hukukî boşluğudolduracak kanun tasarı veya teklifini öncelikle görüşüp karara bağlar.

İptal kararları geriye yürümez.

Anayasa Mahkemesi kararları Resmî Gazetede hemen yayımlanır veyasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını gerçek ve tüzelkişileribağlar."

C. İlgili Yasa Kuralları :

Dava konusu Kanun Hükmünde Kararname'nin dayanağını oluşturan24.6.1993 günlü, 3911 sayılı "Memurlar ve Diğer Kamu GörevlileriHakkındaki Bazı Kanunlar ile Teşkilat Kanunlarında Değişiklik Yapılmasına DairYetki Kanunu"

Amaç

MADDE 1.- Bu Kanunun amacı, memurlar ve diğer kamu görevlilerininçalışmalarında etkinliği artırmak, kamu hizmetlerinin düzenli, süratli veverimli bir şekilde yürütülmesini sağlamak üzere bunların malî, sosyal ve diğerhaklarında iyileştirmeler yapmak; yürütme organı bünyesindeki kamu kurum vekuruluşlarının (Genelkurmay Başkanlığı hariç) kuruluş, görev ve yetkilerineilişkin konularda düzenlemelerde bulunmak ve Genel, Katma, Özel ve Özerkbütçeli bütün kamu kurum ve kuruluşlarına ait taşınmaz mallar üzerindekiyönetimve tasarruf esaslarının tespiti; BAĞ-KUR, SSK ve T.C. Emekli SandığıKanunlarında düzenlemelerde bulunmak; özelleştirme kapsamına giren kuruluşlarladiğer kurum ve kuruluşlar arasındaki ihtilafların çözülmesi esaslarınıntespiti; T.C. Merkez Bankası ve Bankalar Kanunu ile Sigorta Murakabe Kanunundadüzenlemeler yapılması için ivedi ve zorunlu hallere münhasır olmak üzereBakanlar Kuruluna Kanun Hükmünde Kararname çıkarma yetkisi vermektir.

Kapsam

MADDE 2.- Bu Kanuna göre çıkarılacak Kanun Hükmünde Kararnameler;

a) Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışan memurlarla diğer kamugörevlilerinin malî, sosyal ve diğer haklarıyla ilgili olan kanun ve kanunhükmünde kararnamelerde,

b) Kamu kurum ve kuruluşlarının teşkilatlanmalarına ilişkinolarak, kamu hizmetlerinin bakanlıklar arasında bölünüşüne, bağlı ve ilgilikuruluşlar kurulmasına, mevcut kurum ve kuruluşların birleştirilmesine veyakaldırılmasına, bunların kuruluş biçimlerine, görev, yetki ve yükümlülüklerineait esaslarla bu esaslar çerçevesinde teşkilat vekadrolarının düzenlenmesineilişkin hükümlerinde,

c) 28.5.1986 tarihli ve 3291 sayılı Kanunun Beşinci Bölümünde,

d) Genel, Katma, Özel ve Özerk bütçeli bütün kamu kurum vekuruluşlarına ait taşınmaz mallar üzerindeki yönetim ve tasarruf esaslarınıntespiti; BAĞ-KUR, SSK ve T.C. Emekli Sandığı Kanunlarında düzenlemelerdebulunmak; özelleştirme kapsamına giren kuruluşlarla diğer kamu kurum vekuruluşları arasındaki ihtilafların çözülmesi esaslarının tespiti; T.C. MerkezBankası ve Bankalar Kanunu ile Sigorta Murakabe Kanununda,

Yapılacak değişiklik ve yeni düzenlemeleri kapsar.

İlkeler

MADDE 3.- Bakanlar Kurulu, ivedi ve zorunlu durumlara münhasırolmak kaydıyla, 1 inci madde ile verilen yetkiyi kullanırken;

a) Kamu hizmetlerinin verimli ve etkin bir şekilde yürütülmesini;ülkenin ekonomik ve sosyal durumunu dikkate alarak yeterli ve adil bir ücretseviyesini sağlamayı; memurlar ve diğer kamu görevlilerinin malî, sosyal vediğer haklarında, hizmetin özellik ve gereklerine uygun iyileştirmeler yapmayı,

b) Başbakanlık, bakanlıklar ve bunlara bağlı kuruluşlar eliyle,genel idare esaslarına göre yürütülmesi gereken kamu hizmetlerinde iş bölümü vekoordinasyonun sağlanmasını; bağlı ve ilgili kuruluşlar kurulurken benzerhizmetlerin tek kuruluş veya birim tarafından yürütülmesini ve kaynakkullanımında israfın önlenmesini,

c) 28.5.1986 tarihli ve 3291 sayılı Kanunun Beşinci Bölümündedeğişiklik yapılırken ülke ekonomisine yararlılık, verimlilik ve kârlılıkesaslarını,

Gözönünde bulundurur.

Yetki Süresi

MADDE 4.-Bu Kanunla Bakanlar Kuruluna verilen yetki, bir yıl süreile geçerlidir. Bu süre içinde Bakanlar Kurulu birden fazla kanun hükmündekararname çıkartabilir.

MADDE 5.- Bu Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

MADDE 6.- Bu Kanun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür.

III. İLK İNCELEME ve ESASIN İNCELENMESİ :

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Güven DİNÇER,Yılmaz ALİEFENDİOĞLU, Mustafa GÖNÜL, Oğuz AKDOĞANLI, İhsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN,Ahmet N. SEZER, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN ve Sacit ADALI'nınkatılmalarıyla 6.10.1993 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, konununözelliği nedeniyle başka hususlar üzerinde durulmaksızın işin esasına geçilerekincelemenin sürdürülmesine oybirliğiyle karar verilmiştir.

İşin esasına ilişkin rapor, dava dilekçesi ve ekleri, iptaliistenilen Kanun Hükmünde Kararname kurallarıyla dayanılan Anayasa kuralları,bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonragereği görüşülüp düşünüldü :

A- Kanun Hükmünde Kararname Hakkında Genel Açıklama :

Kanun Hükmünde Kararname (KHK) Kurumu, 22.9.1971 günlü ve 1488sayılı Yasa ile 1961 Anayasası'nın 64. maddesinde yapılan değişiklik sonucuhukukumuza girmiştir. Bu değişikliğin gerekçesinde "Parlamenterrejimlerde, kanun yapmanın belli usullere uyulmak zorunluluğu sebebiyle zamanaldığı ve gecikmeler meydana getirdiği bir gerçektir. Değişen iktisadî vesosyal şartların gereği olarak bazı hukuk kurallarının bu usuller dışındayürürlüğe konulabilmesi çağdaş devlet anlayışının tabiî sonucu olarak karşımızaçıkmaktadır.

Anayasa'nın 5. maddesi hükmünün prensibini bozmamak ve her haldeönceden yasama meclislerince esasları bir kanunla tesbit olunan sınırlariçerisinde kalmak kaydıyla hükümete KHK'ler çıkarma yetkisinin verilmesi ve buyetkiyi düzenleyen hükmün T.B.M.M.nin genel olarak görev ve yetkilerinibelirleyen 64. maddesine eklenmesi uygun görülmüştür." denilmektedir.KHK'ler, temelde 1961 Anayasası'ndan çok farklı olmamakla birlikte 1982Anayasası'nda kimi yeniliklerle ve fakat benzer gerekçelerle 91. maddededüzenlenmiştir. Böylece, hem yürütme organını güçlendirmek hem de değişenekonomik ve sosyal konuların ortaya çıkardığı sorunlara ivedi çözümler bulmakamacına ulaşılmak istenilmiştir.

Olağan dönemlerde çıkarılan KHK'lerin mutlaka bir yetki yasasınadayanması zorunludur. Yetki Yasası'nın içeriği ve öğeleri de Anayasa'nın 91.maddesinde belirlenmiştir. 87. maddede ise Bakanlar Kurulu'na "bellikonularda" KHK çıkarma yetkisi vermek TBMM'nin görev ve yetkileri arasındasayılmıştır.

Bakanlar Kurulu'nun belli bir konuda KHK çıkarabilmesi için öncelikleTBMM tarafından kendisine bu konuda yasa ile bir yetkinin verilmiş olmasıgerekir. Bakanlar Kurulu, bir yasa ile önceden yetkilendirilmedikçe,kendiliğinden KHK çıkartamaz. Yasa ile verilen yetkiye dayanılarak çıkartılanKHK, yürürlükteki yasa hükümlerini kaldırabilmekte ve değiştirebilmekte, başkabir anlatımla yasanın hukuksal gücüne sahip bulunmaktadır. Yasama yetkisinin,"kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak" öğelerini içerdiğikuşkusuzdur. KHK, yürürlükteki yasa hükümlerini kaldırabilmekte ve değiştirebilmektedir.

Anayasa'da öngörüldüğü biçimi ile KHK'ler yapısal (organik-uzvî)bakımdan yürütme organı işlemi, işlevsel (fonksiyonel) yönden ise yasama işleminiteliğindedirler. Ancak, Türkiye Büyük Millet Meclisi verdiği yetkiyi bir yasaile her zaman geri alabileceği gibi kendisine sunulan KHK'leri aynen kabuletmek ya da reddetmek zorunda olmayıp dilediğinde değiştirerek de kabuledebilir. Bakanlar Kurulu'na KHK çıkarma yetkisinin verilmesi, yasayladüzenlemesi gereken konuların yasama alanından çıkarılıp yürütme organınındüzenleme alanına sokulması sonucunu doğurmaz. Bu nedenle, Bakanlar Kurulu'naKHK çıkarma yetkisinin verilmiş olması Anayasa'nın 7. maddesinde öngörülen"Yasama yetkisinindevredilmezliği" ilkesini ortadan kaldırmaz.

Bakanlar Kurulu'na KHK çıkarılabilmesine yetki veren yasada yeralması zorunlu öğeler Anayasa'nın bu konuya ilişkin 91. maddesinin ikincifıkrasında gösterilmiştir. Buna göre :

"Yetki kanunu, çıkarılacak kanun hükmünde kararnameninamacını, kapsamını, ilkelerini, kullanma süresini ve süresi içinde birden fazlakararname çıkarılıp çıkarılamayacağını gösterir." Bundan anlaşılacağı gibiyetki yasası, yürürlüğe konulacak KHK'nin amacını, kapsamını, ilkelerini,kullanma süresini ve bu süre içinde birden çok kararname yürürlüğe konulupkonulamayacağını belirtmek zorundadır. Bakanlar Kurulu'na verilen türevselyetki, yasada öngörülen amaç, ilke, kapsam ve süre ile sınırlı bir yetkidir. Ohalde, yetki yasasında Anayasa'nın belirlediği öğelerin belli bir içeriğekavuşturularak somutlaştırılması gerekir.

Bakanlar Kurulu'na KHK çıkarma yetkisinin "bellikonularda" verilebileceği 1961 Anayasası'nın 64. maddesinde açıkçabelirtildiği halde, 1982 Anayasası'nın yetki yasasının sahip olması gerekenöğelerini gösteren 91. maddesinde bu koşul yer almamaktadır. Ancak, 1982Anayasası'nın 87. maddesinde "... Bakanlar Kuruluna belli konularda KanunHükmünde Kararname çıkarma yetkisi vermek..." TBMM'nin görev ve yetkileriarasında sayılmış bulunmaktadır. Bu nedenle, 91. maddede "bellikonularda" ifadesinin yer almaması bir noksanlık sayılamaz. Çünkü, 87.maddede, Bakanlar Kurulu'na verilecek KHK çıkarma yetkisinin ancak bellikonularda olabileceği açıkça gösterilmektedir. Bu durumda, Türkiye Büyük MilletMeclisi, Bakanlar Kurulu'na ancak belli konularda bu yetkiyi verebilir; herkonuyu kapsayacak biçimde bir KHK çıkarma yetkisi veremez. KHK'nin konusununyetki yasasında belirlenmesi zorunludur. Yetki, somutlaştırılmış ve belli birkonudatanınmalıdır. Bakanlar Kuruluna sınırları belirsiz bir konuda KHK çıkarmayetkisi verilemez. KHK'nin konusu da yetki yasasında belirlenen çerçevenindışına çıkamaz. KHK'nin yetki yasasında belirtilen amaç, kapsam ve ilkelere deuygun olması gerekir.Verilen yetkinin konusunun yasada gösterilmesizorunluluğunun bu yasaya dayanılarak yürürlüğe konulan KHK'lerin yetki yasasıkapsamı içinde kalıp kalmadıklarının hem yargısal hem de siyasal denetimlerininyapılması yönünden çok büyük bir önemi vardır. Yetki Yasası'nın kapsamı dışındayürürlüğe konulan veya başka bir anlatımla yasanın öngörmediği bir konudadüzenleme yapan bir KHK'nin Anayasa'ya aykırı olacağı kuşkusuzdur.

Anayasa'da kimi konuların KHK'lerle düzenlenmesi yasaklanmaktadır.91. maddenin birinci fıkrasında "Türkiye Büyük Millet Meclisi, BakanlarKuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verebilir. Ancak, sıkıyönetimve olağanüstü haller saklı kalmak üzere, Anayasa'nın ikinci kısmının birinci veikinci bölümlerinde yer alan temel haklar,kişi hakları ve ödevleri ile dördüncübölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanun hükmünde kararnamelerledüzenlenemez." denilmektedir.

Buna göre, Anayasa'nın KHK'lerle düzenlenemeyeceğini belirlediğikonularda TBMM tarafından Bakanlar Kurulu'na düzenlemede bulunması için biryetki verilmesi de olanaksızdır. Verilen yetkinin konusunun belli olmasının,Anayasa'nın 91. maddesindeki "yetki verilemeyecek konular"ı dakapsayıp kapsamadığının incelenebilmesi yönünden de önemi büyüktür.

Bu nedenlerle, Bakanlar Kurulu'nun hangi konularda KHKçıkarabileceği Yetki Yasası'nda açıkça belirtilmeli ve verilen yetki konuyönünden mutlaka belirgin olmalıdır. Anayasa'nın 91. maddesine göre YetkiYasası'nda çıkarılacak KHK'nin "amacı", "kapsamı" ve"ilkeleri"nin debelirtilmesi gerekir. Amaç, Bakanlar Kurulu'nunkendisine verilen yetki ile neleri gerçekleştirmesinin istendiğinibelirlediğinden yetki yasasında KHK'nin amacı da somut olarak açıklanmalıdır.KHK'nin amacı ve kapsamı da konusu gibi geniş içerikli her yöneçekilebilecekbiçimde genel anlatımlarla gösterilmemeli; değişik yorumlamaya elverişliolmamalıdır. KHK'nin yetki yasasında gösterilen amaç ve kapsam doğrultusunda,verilen ilkelere uygun çıkarılıp çıkarılmadığının saptanması hem yargısal hemde siyasal denetim yönünden zorunludur. KHK, yasada gösterilen amacı dışındayürürlüğe konulmuşsa ya da yetkinin kapsamını aşıyorsa veya ilkelere uygundeğilse bu durumu onu yetki yasasına ve dolayısıyla Anayasa'ya aykırı düşürür.

Anayasa'ya göre yetki yasasında, Bakanlar Kurulu'na verilenyetkinin süresinin de gösterilmesi zorunludur. Bu zorunluluk, Türkiye BüyükMillet Meclisi'nin yetkilerini çok uzun bir süre yürütme organına vermektenalıkoymaktadır.

Yasada öngörülen sürenin bitiminden sonra çıkarılan KHK'ninAnayasa'ya aykırı düşeceği kuşkusuzdur. Ancak, yetki süresi içerisinde çıkarılmışolan KHK'ler yasadaki sürenin bitiminden sonra da Türkiye Büyük MilletMeclisi'nce onaylanmış olmasalar da geçerliliklerini korurlar.

Anayasa'nın 91. maddesinde ayrıca "Kanun hükmündekararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girerler.

Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarihde gösterilebilir.

Kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün Türkiye BüyükMillet Meclisine sunulur.

Yetkikanunları ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler,Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonları ve Genel Kurulunda öncelikle veivedilikle görüşülür.

Yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayankararnameler bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilenkararnameler bu kararın Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte, yürürlüktenkalkar. Değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, budeğişikliklerin Resmî Gazetede yayımlandığı gün yürürlüğe girer."denilmektedir.

B- KHK'nin Yargısal Denetimi :

Anayasa'ya göre KHK'ler Türkiye Büyük Millet Meclisi'nindenetimine bağlıdırlar. Anayasa'nın 91. maddesinde "Kararnameler, ResmîGazete'de yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur.

Yetki kanunları ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler,Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonları ve Genel Kurulunda öncelik veivedilikle görüşülür." denilmektedir. Öncelik ve ivedilik koşuluyla, yetkiyasalarının gecikmeden çıkarılabilmesi ve çıkarıldıktan sonrada yürürlüğekonulan KHK'lerin aynı biçimde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde kararabağlanması istenilmiştir.

Anayasa'da KHK'lerin siyasal denetimi yanında yargısal denetimi deöngörülmüştür. KHK'ler, işlevsel (fonksiyonel) yönden yasama işlemi niteliğindeolduklarında bunların yargısal denetimlerinin yapılması görev ve yetkisi de AnayasaMahkemesi'ne verilmiştir. Anayasa'nın 148., 150., 151., 152. ve 153. maddelerihükümlerine göre, KHK'lerin Anayasa'ya biçim ve esas bakımlarından uygunluğunuAnayasa Mahkemesi denetler.

KHK'nin yargısal denetiminin sözkonusu olduğunda KHK'nin dayandığıyetki yasasının öncelikle Anayasa'ya daha sonra da KHK'nin kendisinin hem yetkiyasasına hem de Anayasa'ya uygunluğu sorunlarının çözümlenmesi gerekir.Hernekadar, Anayasa'nın 148. maddesinde KHK'lerin yetki yasalarına uygunluğunundenetlemesinden değil yalnızca Anayasa'ya biçim ve esas bakımlarındanuygunluğunun denetlenmesinden söz edilmekte ise de, Anayasa'ya uygunlukdenetiminin içerisine öncelikle KHK'nin yetki yasasınauygunluğunun denetimigirer. Çünkü, Anayasa'da, Bakanlar Kuruluna ancak yetki yasasında belirtilensınırlar içerisinde KHK çıkarma yetkisi verilmiştir. Yetki yasası olmazsa(Anayasa mad. 121 dışında) KHK olamaz. Bu yetkinin dışına çıkılması KHK'yiAnayasa'ya aykırı duruma getirir. Böylece, KHK'nin yetki yasasına aykırı olmasıAnayasa'ya aykırı olması ile özdeşleşir. Nitekim, 3268, 3347 ve 3479 sayılıYetki Yasalarına dayanılarak yürürlüğe konulan 335 ve 347 sayılı KHK'lerdayandırıldıkları Yetki Yasalarınınkapsamı dışında kalmaları nedeniyle AnayasaMahkemesi'nin 8.2.1989 gün E.1988/38, K.1989/7 ve 16.5.1989 gün E.1989/4,K.1989/23 sayılı kararlarıyla iptal edilmiştir.

Olağanüstü Hal KHK'leri dayanaklarını doğrudan doğruya Anayasa'dan(mad. 121) alırlar. Bu tür KHK'lerin bir yetki yasasına dayanması gereklideğildir. Buna karşın, olağan KHK'lerin bir yetki yasasına dayanmalarızorunludur. KHK'ler, yasa gücünü dayandıkları yetki yasasından alırlar. Bunedenle KHK'ler ile dayandıkları yetki yasası arasında çoksıkı bir bağ vardır.

Yetki Yasası, KHK ve KHK'nin Türkiye Büyük Millet Meclisi'nceaynen ya da değiştirilerek kabulü birbirinden bağımsız işlemler olmayıpAnayasa'da öngörülen bir sürecin değişik aşamalarıdır. KHK'nin yetki yasası ileolan bağı, KHK'yi aynen ya da değiştirerek kabul eden yasa ile kesilir. Buyasa, KHK'yi kendi bünyesine alarak genel anlamda bir yasa niteliğinedönüştürür. Bu nedenle, KHK ile dayandığı yetki yasası arasındaki bağ KHK'ninaynen ya da değiştirilerek yasaya dönüşmesine kadardevam etmektedir. KHK, yasagücünü, dayandığı yetki yasası ile konulan esaslara uygunluğu ve yetkiyasasının da Anayasa'ya uygunluğu varsayıldığı için kazanmaktadır. Yetkiyasasının Anayasa'ya aykırılığının saptanması ya da bu nedenle iptaline kararverilmesi durumunda, bu varsayım gerçekleşmediğinden, bu yasaya dayanılarakçıkartılan KHK Anayasal dayanaktan yoksun kalır. Bu durumda KHK, Anayasa'nınuygun gördüğü ölçünün ötesinde verilen bir yetkinin kullanılması sonucuçıkartılmış olması nedeniyle Anayasa'ya aykırılık oluşturur. KHK; yetkiyasasına ve içeriği yönünden de Anayasa'ya aykırı bulunmasa bile dayandığıyetki yasası Anayasa'ya aykırı ise bu nedenle iptali gerekir.

KHK'nin Anayasa'ya uygun bir yetki yasasına dayanması geçerliliğinön koşuludur. Bir yetki yasasına dayanmadan çıkartılan veya dayandığı yetkiyasası Anayasa'ya aykırı olan bir KHK'nin kuralları, içerikleri yönündenAnayasa'ya aykırılık oluşturmasalar bile, Anayasa'ya uygunluğundan sözedilemez.

Öbür yönden, KHK'lerin Anayasa'ya uygunluk denetimleri yasalarındenetimlerinden farklıdır. Anayasa'nın 11. maddesinde; "Kanunlar Anayasayaaykırı olamaz." denilmektedir. Bu nedenle yasaların denetimde, onlarınyalnızca Anayasa kurallarına uygun olup olmadıkları saptanır. KHK'ler ise konu,amaç, kapsam ve ilkeleri yönünden hem dayandıkları yetki yasasına hem deAnayasa'ya uygun olmak zorundadırlar. Bu nedenlerle, KHK kurallarının içerikleryönünden de Anayasa'ya uygunluk denetiminin yapılabilmesi için öncelikle ortadaAnayasa'ya uygun bir yetki yasasının varlığı gerekir.

KHK'lerin Anayasa'ya aykırılığı saptanmış ya da bu nedenle iptaledilmiş bir yetki yasasına uygun olup olmadığının incelenmesi ise denetimianlamsız kalır. Çünkü Anayasa'ya aykırı bir yetki yasasına dayanılarakçıkartılan KHK'lerin Anayasa'ya uygun görülmesi olanaksızdır.

Yetki yasasının iptalinin, bu yasaya dayanılarak çıkartılanKHK'lere etkisinin Anayasa'nın 153. maddesi çerçevesinde değerlendirilmesiuygun değildir. Çünkü, Anayasa'nın 153. maddesindeki "İptal kararlarıgeriye yürümez." kuralına dayanarak, yetki yasasının iptaline ilişkinkararın, Resmî Gazetede yayımı gününe kadar çıkarılan KHK'lerin etkilenmeyeceğibiçiminde bir ilke de konulamaz.

Bütün bu nedenlerle dayandığı yetki yasasının Anayasa'yaaykırılığı saptanan ya da iptaline karar verilen KHK'lerin, Anayasa'nınBaşlangıç'ındaki "Hiçbir kişi ve kuruluşun, bu Anayasada gösterilenhürriyetçi demokrasi ve bunun icaplarıyla belirlenmiş hukuk düzeni dışınaçıkamayacağı", 2. maddesindeki "Hukuk devleti" ilkeleriyle 6.maddesindeki "Hiç kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan bir Devletyetkisi kullanamaz." kuralı ve KHK çıkarma yetkisine ilişkin 91.maddesiyle bağdaştırılmaları olanaksızdır.

Bir yetki yasasına dayanmadan çıkartılan, yetki yasasının kapsamıdışında kalan, dayandığı yetki yasasının Anayasa'ya aykırılığı saptanan ya daAnayasa'ya aykırılığı nedeniyle iptal edilen KHK'lerin anayasal konumlarıbirbirinden farksızdır. Böyle durumlarda KHK'ler anayasal dayanaktan yoksunbulunduklarından içerikleri Anayasa'ya aykırı bulunmasa bile dava açıldığındaiptalleri gerekir.

C- 502 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin Anayasa'ya AykırılığıSorunu :

Dava dilekçesinde 502 sayılı "İnsan Hakları Teşkilatı Kuruluşve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname"nin Anayasa'nın 6., 7., 8.,9., 91. ve 153. maddelerine aykırı olması nedeniyle iptaline karar verilmesiistenilmiştir. Ancak, 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve YargılamaUsulleri Hakkında Kanun'un 29. maddesi hükmü gereğince Anayasa Mahkemesi,Anayasa'ya aykırılık konusunda ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçeleredayanmak zorunda değildir. İstemle bağlı kalmak koşuluyla başka bir gerekçe ilede Anayasa'ya aykırılık kararı verebilir.

Dava konusu edilen 502 sayılı Kanun Hükmünde Kararname 24.6.1993gün ve 3911 sayılı Yetki Yasası'na dayanılarak çıkartılmıştır. KHK'nindayandığı 3911 sayılı Yetki Yasası ise bir bölümünün Anayasa'nın 153.maddesine, kalan bölümünün de Anayasa'nın 7., 87. ve 91. maddelerine aykırılığınedeniyle Anayasa Mahkemesi'nin 16.9.1993gün ve Esas 1993/26, Karar 1993/28sayılı kararıyla iptal edilmiştir.

Böylece, 502 sayılı KHK anayasal dayanaktan yoksun kalmıştır.

KHK'lerin yargısal denetimi bölümünde açıklanan nedenlerleAnayasa'ya aykırı görülerek iptal edilen 3911 sayılı Yetki Yasası'nadayanılarak çıkarılmış bulunan 502 sayılı KHK Anayasa'nın Başlangıç'ında yer alanegemenliği "Millet adına kullanmağa yetkili kılınan hiçbir kişi vekuruluşun, bu Anayasada gösterilen hürriyetçi demokrasi ve bunun icaplarıylabelirlenmiş hukuk düzenidışına çıkamayacağı", 2. maddesindeki "hukukdevleti", 6. maddesindeki "Hiçbir kimse veya organ kaynağınıAnayasadan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz.", ilkeleriyle, KHKçıkarma yetkisine ilişkin 91. maddesine aykırıdır. Bu gerekçe karşısında davadilekçesinde ileri sürülen diğer aykırılık nedenlerin üzerinde durulmaksızın KHK'nin1. maddesinin iptali gerekir.

Güven DİNÇER, Haşim KILIÇ ve Sacit ADALI bu görüşekatılmamışlardır.

D- İptal Hükmünün Yürürlüğe Gireceği Gün Sorunu:

Anayasa'nın 153. maddesi ve 2949 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 53. maddesi hükümleriuyarınca, yasa, kanun hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisiİçtüzüğü yada bunların belirli madde veya hükümleri iptal kararının ResmîGazete'deyayımlandığı gün yürürlükten kalkar. Ancak, Anayasa Mahkemesi, iptal kararı ilemeydana gelecek olan hukuksal boşluğu kamu düzenini tehdit veya kamu yararınıihlal edici nitelikte görürse, boşluğun doldurulması için iptal kararınınyürürlüğe gireceği günü ayrıca kararlaştırabilir.

Dava konusu 503 sayılı KHK'nin iptaline karar verilmesi ilemeydana gelen hukuksal boşluk kamu düzenini tehdit edici veya kamu yararınıbozucu nitelikte olmadığından iptal hükmünün yürürlüğe gireceği günün ayrıcabelirlenmesine gerek bulunmamaktadır.

Yılmaz ALİEFEDİOĞLU, Mustafa GÖNÜL, Oğuz AKDOĞANLI, Selçuk TÜZÜNve Yalçın ACARGÜN bu düşünceye katılmamışlardır.

IV- SONUÇ :

A. 20.8.1993 günlü, 502 sayılı "İnsan Hakları TeşkilatıKuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname"nin, dayanağınıoluşturan 24.6.1993 günlü, 3911 sayılı Yetki Yasası'nın Anayasa Mahkemesi'nin16.9.1993 günlü, Esas 1993/26, Karar 1993/28 sayılı kararıyla iptal edilmişbulunması nedeniyle Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Güven DİNÇER'in"KanunHükmünde Kararname'nin Anayasa'nın 153. maddesindeki Anayasa Mahkmesikararlarının bağlayıcılığı ilkesine aykırılığı nedeniyle iptali gerekir."yolundaki gerekçede değişik oyu, Haşim KILIÇ ile Sacit ADALI'nın karşıoyları veOYÇOKLUĞUYLA,

B. Anayasa'nın 153. ve 2949 sayılı Yasa'nın 53. maddelerine göreiptal kararının yürürlüğü ile ilgili olarak süre verilmesine gerekbulunmadığına, Yılmaz ALİEFENDİOĞLU, Mustafa GÖNÜL, Oğuz AKDOĞANLI, SelçukTÜZÜN ile Yalçın ACARGÜN'ün karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,

6.10.1993 gününde karar verildi.

 

Başkanvekili

Güven DİNÇER

Üye

Yılmaz ALİEFENDİOĞLU

Üye

Mustafa GÖNÜL

Üye

Oğuz AKDOĞANLI

Üye

İhsan PEKEL

Üye

Selçuk TÜZÜN

Üye

Ahmet N. SEZER

Üye

Haşim KILIÇ

Üye

Yalçın ACARGÜN

Üye

Mustafa BUMİN

Üye

Sacit ADALI

 

 

 

 

 

KARŞIOYYAZISI

 

Esas Sayısı : 1993/39

Karar Sayısı : 1993/37

10 Kasım 1993 günlü, 21754 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Esas1993/32, Karar 1993/32 sayılı karar nedeniyle yazılan "Değişik İptalGerekçesi" bu karar için de geçerlidir.

 

Güven DİNÇER

Başkanvekili

 

 

Full & Egal Universal Law Academy