ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1993/49
Karar Sayısı : 1993/51
Karar Günü : 25.11.1993
R.G. Tarih-Sayı :26.12.1993-21800
İPTAL DAVASINI AÇAN : Anamuhalefet (Anavatan) Partisi TürkiyeBüyük Millet Meclisi Grubu adına Grup Başkanı A. Mesut YILMAZ.
İPTAL DAVASININ KONUSU : 16.9.1993 günlü, Resmi Gazete'deyayımlanan 518 sayılı "Türk Patent Enstitüsü Kuruluş ve Görevleri HakkındaKanun Hükmünde Kararname"nin Anayasa'nın 2., 7., 87., 91. ve 153.maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
II- YASA METİNLERİ :
A. İptali İstenilen Kurallar :
İptali istenilen 518 sayılı "Türk Patent Enstitüsü Kuruluş veGörevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname" şöyledir:
"Türk Patent Enstitüsü'nün kurulması; 24/6/1993 tarihli ve3911 sayılı Kanunun verdiği yetkiye dayanılarak, Bakanlar Kurulunca 23/8/1993tarihinde kararlaştırılmıştır.
Kuruluş ve Amaç
Madde 1- Türkiye'nin teknolojik ilerlemesine katkıda bulunmak,ülke içinde serbest rekabet ortamını oluşturmak ve araştırma geliştirmefaaliyetlerinin gelişmesini sağlamak üzere, çeşitli Kanunlarla düzenlenmiş olanpatent ve markalar ile diğer kanunlarla düzenlenen sınai mülkiyet haklarınıntesisi, bu konudaki korumanın sağlanması ve sınai mülkiyethaklarına ilişkinyurtiçi ve dışında varolan bilgi ve dokümantasyonun kamunun istifadesinesunulabilmesi amacıyla tüzel kişiliğe sahip, bu Kanun Hükmünde Kararnamedebelirtilmeyen hallerde özel hukuk hükümlerine tabi, Sanayi ve TicaretBakanlığına bağlı, özel bütçeli Türk Patent Enstitüsü kurulmuştur. Türk PatentEnstitüsü, bir kamu kuruluşu olup kısa adı "TPE"dir.
TPE'nin Merkezi Ankara'dadır.
Tanımlar
Madde 2- Bu Kanun Hükmünde Kararnamede adı geçen deyimlerden;
a) Enstitü: Türk Patent Enstitüsü'nü,
b) Yönetim Kurulu: Türk Patent Enstitüsü Yönetim Kurulunu,
c) Danışma Kurulu: Türk Patent Enstitüsü Danışma Kurulunu,
d) Başkanlık: Türk Patent Enstitüsü Başkanlığını,
e) Bakanlık: Sanayi ve Ticaret Bakanlığını,
ifade eder.
Görevleri
Madde 3- Enstitü, ülkenin teknolojik ve endüstriyel gelişmesinekatkıda bulunmak amacıyla;
a) Kanunlarla koruma altına alınmış olan sınai mülkiyet haklarınınilgili mevzuat hükümleri uyarınca tescilini ve hakların korunması ile ilgiliişlemleri yapar,
b) Zorunlu lisans işlemlerinde arabuluculuk faaliyetlerindebulunur ve mahkemelerde bilirkişilik yapar,
c) Lisans ve devir anlaşmalarını tescil ve kayıt eder.
d) Buluşların kullanımını takip eder, yeni teknolojilerindeğerlendirilmesi ile teknoloji transferinin yönlendirilmesi ve arşivlenmesiişlemlerini yapar,
e) Yurtdışında benzer kuruluşlar ve uluslararası kuruluşlarlaişbirliğinde bulunur,
f) Türkiye'yi Bakanlığın onayı ile uluslararası kuruluşlarnezdinde temsil eder,
g) Sınai mülkiyet hakları ile ilgili uluslararası anlaşmalarınhazırlanmasını ülke çıkarlarını koruyarak katkıda bulunur ve bu anlaşmalarınTürkiye'de uygulanmasını sağlar.
h) Yurtiçi ve yurtdışında teknoloji ve araştırma-geliştirme ileilgili kurum ve kuruluşlarla ve bilgi bankalarıyla işbirliği yapar,dokümantasyon merkezleri kurar, bu bilgileri kamunun istifadesine sunar,
i) Sınai mülkiyet hakları ile ilgili olarak çeşitli yayınlar yaparve Türk Sınai Mülkiyet Gazetesini periyodik olarak yayınlar,
j) Sınai mülkiyet hakları konularında yurtiçinde kişi vekuruluşların bilgilendirilmesi ve yönlendirilmesi için gerekli çalışmalarıyapar,
k) Kanunlarla verilen diğer görevleri yapar.
Organ ve Birimler
Madde 4- Enstitü aşağıdaki organ ve birimlerden oluşur;
a) Yönetim Kurulu,
b) Danışma Kurulu,
c) Başkanlık,
d) Yeniden İnceleme ve Değerlendirme Kurulu,
e) Ana Hizmet Birimleri,
f) Yardımcı Hizmet Birimleri,
g) Danışma Birimleri.
Yönetim Kurulu
Madde 5- Yönetim Kurulu Enstitü'nün en yüksek düzeyde yönetim vekarar organıdır.
Yönetim Kurulu Adalet Bakanlığı ile Maliye Bakanlığından birerüye, Sanayi ve Ticaret Bakanlığından iki üye, Enstitüsü Başkanı ve iki BaşkanYardımcısı olmak üzere yedi üyeden oluşur.
Enstitü'nün Başkanı aynı zamanda Yönetim Kurulu Başkanıdır.
Yönetim Kurulu üyeleri bağlı bulundukları Bakanlığın önerisiüzerine müşterek kararname ile atanırlar.
Yönetim Kurulu üyelerinin görev süreleri dört yıl olup, görevsüresi dolan üyeler yeniden atanabilir.
Herhangi bir nedenle boşalan Yönetim Kurulu üyeliği için, aynıusulle engeç bir ay içinde atama veya seçim yapılır, atanan veya seçilen üyeönceki üyenin görev süresini tamamlar.
Başkanın olmadığı hallerde Başkan'a vekalet edecek üye öncedenYönetim Kurulunca kendi üyeleri arasından belirlenir.
Yönetim Kurulunun çalışma usul ve esasları Bakanlıkça çıkarılacakbir Yönetmelikle belirlenir.
Yönetim Kurulunun Görev ve Yetkileri
Madde 6- Yönetim Kurulu, bu Kanun Hükmünde Kararname ve diğermevzuatla Enstitü'ye verilen görevlerin yerine getirilmesini sağlar.
Bu amaçla:
a) Enstitü'nün idari, mali ve teknik yönden, düzenli, verimli veetkin faaliyette bulunabilmesi için gerekli bütün tedbirleri alır. Enstitü'nünişleyişine etkinlik kazandırmak amacı ile hazırlayacağı yönetmeliklerinBakanlığın onayı ile yürürlüğe girmesini sağlar,
b) Enstitü ile ilgili mevzuatın uygulanmasını sağlar,
c) Enstitü'nün bütçesini onaylar,
d) Hazırlanan faaliyet raporunu ve mali raporu görüşüp kararabağlar,
e) Sınai mülkiyet hakları ve teknolojik ilerleme konusundakalkınma planları ve yıllık programlar doğrultusunda kısa ve uzun vadeliçalışma programları hazırlar, araştırma konuları tesbit eder ve uygulamayakoyar,
f) Enstitü'nün vereceği hizmetler karşılığında alınacak ücrettarifelerini hazırlar ve Maliye Bakanlığının uygun görüşü üzerine uygulamayakoyar,
g) Başkan tarafından yapılan atamaları onaylar,
h) Gerektiğinde Danışma Kurulunu toplantıya çağırır,
i) Danışma Kurulunun tavsiye kararlarını görüşüp karara bağlar,
j) Enstitü'nün görev alanına giren konularda kamuoyunu aydınlatmakve ilgililerin görüşlerini almak için ulusal ve uluslar arası nitelikteseminer, sempozyum, açık oturum, konferans ve benzeri konuların düzenlenmesinekarar verir.
k) Sınai mülkiyet haklarıyla ilgili ihtiyaç görülen konulardagörüş almak üzere bu alandaki uzmanlardan oluşan geçici veya sürekli ihtisaskomisyonları oluşturur.
l) Enstitü'nün ihtiyaçları için bina inşa edilmesine, taşınır vetaşınmaz malların satın alınmasına veya kiralanmasına, bunların gerektiğindesatılmasına veya kiraya verilmesine karar verir.
Yönetim Kurulu ayda en az iki defa toplanır. Toplantı gündemiBaşkan tarafından belirlenir.
Yönetim Kurulu en az beş üye ile toplanır, kararlar YönetimKurulunun üye sayısının salt çoğunluğu ile alınır.
Yönetim Kurulu yetkilerinin bir veya birkaçını, sınırları yazılıolarak açıkça belirtilmek şartı ile Başkan'a devredebilir. Ancak, yetki devri,yetkiyi devredenin sorumluluğunu kaldırmaz.
Danışma Kurulu
Madde 7- Danışma Kurulu, Enstitü'nün danışma birimi olup aşağıdakiüyelerden oluşur.
Adalet, Milli Savunma, Dışişleri, Maliye, Milli Eğitim, Sağlık,Tarım ve Köyişleri, Orman, Ulaştırma, Çevre, Sanayi ve Ticaret, Kültür Bakanlıklarındanbirer üye, Devlet Planlama Teşkilatı, Türkiye Bilimsel ve Teknik AraştırmaKurumu'ndan birer üye, Üniversitelerden Yükseköğretim Kurulunca belirlenecekbeş üye, en fazla üyeye sahip İşçive İşveren Sendikaları Konfederasyonlarındanbirer üye, Türkiye Atom Enerjisi Kurumu, Milli Prodüktivite Merkezi, Küçük veOrta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı, TürkiyeTicaret, Sanayi ve Deniz Ticaret Odaları ve Ticaret Borsaları Birliği ve TürkMühendis ve Mimar Odaları Birliğinden birer üye.
Yönetim Kurulu ihtiyaca göre Danışma Kurulu toplantılarına uzmankişileri çağırabilir.
Danışma Kurulu üyeliklerinin süresi iki yıldır. Görev süresi dolanüyeler yeniden seçilebilir.
Danışma Kurulunun çalışma usul ve esasları Bakanlıkça hazırlanacakbir Yönetmelikle düzenlenir.
Danışma Kurulu yılda en az bir kez toplanır. Toplantılara Sanayive Ticaret Bakanı veya görevlendireceği kişi başkanlık eder.
Danışma Kurulunun Görevleri
Madde 8- Danışma Kurulu, Enstitü'nün faaliyetleri çerçevesinde veEnstitü'ye yardımcı olmak maksadıyla aşağıdaki işleri yapar.
a) Kalkınma plan ve programları doğrultusunda Türkiye'ninteknolojik gelişimine ve sınai mülkiyet haklarının etkin biçimde korunmasına,rekabet ortamının yaratılmasına ilişkin olarak düşünce bildirir ve tavsiyelerdebulunur,
b) Enstitü'nün çalışma ilkeleri hakkında düşünce bildirir vetavsiyelerde bulunur,
c) Enstitü'nün faaliyet raporu, bütçe ve çalışma programlarıhakkında düşünce bildirir vetavsiyelerde bulunur.
Başkanlık
Madde 9- Başkan, Enstitü'nün en üst amiridir ve Enstitü'yü temsileder. Başkanlık; Başkan ve iki Başkan Yardımcısından oluşur.
Enstitü Başkanı ve Başkan Yardımcıları dört yıl süre için müşterekkararname ile atanırlar. Görev süresi dolanlar yeniden atanabilir. Herhangi birnedenle boşalan Başkan veya Başkan Yardımcılığı kadrosu için, aynı usulle engeçbir ay içinde atama yapılır, atanan kişi öncekinin görev süresini tamamlar.
Başkan, Enstitü hizmetlerinin mevzuata, Türkiye'nin taraf olduğusınai mülkiyet hakları ile ilgili uluslararası anlaşmalara, milli güvenliksiyasetine, kalkınma plan ve yıllık programlara, Yönetim Kurulu'nun kararlarınauygun yürütülmesi ve Enstitü'nün faaliyet alanına giren konularda ulusal veuluslararası kurum ve kuruluşlarla işbirliği ve koordinasyonu sağlamaklagörevlidir. Başkan, Enstitü'nün bütçesi, faaliyet raporu ve mali raporunuhazırlar ve Yönetim Kurulunun onayına sunar. Başkan, Enstitüde çalışanlarınişlemlerinden sorumlu olup, Enstitü'nün faaliyetlerini ve hesaplarınıdenetlemekle görevli ve yetkilidir.
Başkan, sınırları açıkça yazılı olarak belirtilmek şartı ileyetkilerinin bir kısmını astlarına devredebilir. Ancak, yetki devri yetkiyidevredenin sorumluluğunu kaldırmaz.
Yeniden İnceleme ve Değerlendirme Kurulu
Madde 10- Sınai mülkiyet haklarının tescil işlemleri ile ilgiliEnstitü'nün almış olduğu kararlara karşı başvuru sahipleri veya üçüncü kişilertarafından yapılacak itirazların incelenmesi ve değerlendirilmesi işlemleriYeniden İnceleme ve Değerlendirme Kurulunca yürütülür.
Yeniden incelenmesi ve değerlendirilmesi talep edilen konudakararlar, Enstitü Başkanı veya görevlendirileceği Başkan Yardımcılarından biribaşkanlığında, Başkan'ın Enstitü içinden seçeceği, yeniden incelenipdeğerlendirme yapılacak konuda uzman olan ve itiraz ile ilgili olarak alınmışolan kararlarda görevli bulunmayan enaz iki uzman üyeden oluşan kurultarafından alınır.
Yeniden İnceleme ve Değerlendirme Kurulu'nun kararları Enstitü'nünnihai kararıdır. Bu kararlara karşı ilgili mahkemede dava açılabilir.
Yeniden İnceleme ve Değerlendirme Kurulunun çalışma esasları veişleyişi Enstitü tarafından hazırlanıp Bakanlığın onayı ile çıkarılacakyönetmelikle belirlenir.
Ana Hizmet Birimleri
Madde 11- Enstitü'nün ana hizmet birimleri şunlardır;
a) Patent Dairesi Başkanlığı,
b) Markalar Dairesi Başkanlığı
c) Uluslararası İlişkiler Dairesi Başkanlığı.
Patent Dairesi Başkanlığı
Madde 12- Patent Dairesi Başkanlığının görevleri şunlardır;
a) Patentlerin tescil başvurularının ilgili mevzuat hükümlerinegöre kayıt, dosyalama, araştırma, inceleme, değerlendirme, tescil işlemleriniyapar,
b) Patentlerin tescil başvurularının ilgili mevzuat hükümlerinegöre lisans, devir, sair değişikliklerle ilgili işlemleri yapar,
c) Patentlerin ilan,tasnif ve sicil işlemlerini yapar,
d) Başkanlıkça verilecek diğer işleri yapar.
Markalar Dairesi Başkanlığı
Madde 13- Markalar Dairesi Başkanlığının görevleri şunlardır;
a) Markaların tescil başvurularının ilgili mevzuat hükümlerinegöre kayıt, dosyalama, araştırma, inceleme, değerlendirme ve tescil işlemleriniyapar,
b) Markaların tescil başvurularının ilgili mevzuat hükümlerinegöre lisans, devir, sair değişikliklerle ilgili işlemleri yapar,
c) Markaların ilan, tasnif ve sicil işlemlerini yapar,
d) Başkanlıkça verilecek diğer işleri yapar.
Uluslararası İlişkiler Dairesi Başkanlığı
Madde 14- Uluslararası İlişkiler Dairesi Başkanlığının görevlerişunlardır;
a) Enstitü'nün görev alanına giren uluslararası anlaşmaları izlerve inceler ve yükümlülüklerin yerine getirilmesi için gereken çalışmaları yürütür,
b) Uluslararası Anlaşmalardan katılınması gerekenlere katılmakiçin 1173 sayılı Kanun çerçevesinde işlemleri yürütür.
c) Gerekli hallerde mevzuatta düzenlemeler yapmak üzere Başkanlığaönerilerde bulunur,
d)Yabancı mevzuatı temin eder ve izler,
e) Başkanlıkça verilecek diğer işleri yapar.
Yardımcı Hizmet Birimleri
Madde 15- Enstitü'nün yardımcı birimleri şunlardır;
a) Personel Dairesi Başkanlığı,
b) İdari ve Mali İşler Dairesi Başkanlığı,
c) Enformasyon ve Dokümantasyon Dairesi Başkanlığı,
d) Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı.
Personel Dairesi Başkanlığı
Madde 16- Personel Dairesi Başkanlığının görevleri şunlardır;
a) Enstitü bünyesinde görev yapan personelin iş akitleri, kadro,terfi, görev, yolluk, sağlık, izin ve benzeri özlük işlemleri ile ilgili hizmetleriyürütür,
b) Sosyal hizmetler ve hizmet içi eğitim ile ilgili işleri yapar,
c) Başkanlıkça verilecek diğer işleri yapar.
İdari ve Mali İşler Dairesi Başkanlığı
Madde 17- İdari ve Mali İşler Dairesi Başkanlığının görevlerişunlardır;
a) Enstitü tarafından yapılması gerekli harcamaların, toplanacakgelirlerin ve satınalmaların ilgili kanun ve mevzuat çerçevesinde yürütülmesinisağlar,
b) Enstitü'nün temizlik, bakım ve onarım hizmetleri ileEnstitü'nün ihtiyaçları için taşınır ve taşınmaz malların satın alınması veyakiralanması, bunların gerektiğinde satılması veya kiraya verilmesi işleriniYönetim Kurulu'na sunar ve bu işleri Yönetim Kurulu'nun onayı ile yürütür,
c) Evrak giriş ve çıkışları ile arşiv hizmetlerinin düzenli birşekilde yürütülmesini sağlar,
d) Demirbaş ve diğer kayıtları tutar,
e) Başkanlıkça verilecek diğer işleri yapar.
Enformasyon ve Dokümantasyon Dairesi Başkanlığı
Madde 18- Enformasyon ve Dokümantasyon Dairesi Başkanlığınıngörevleri şunlardır;
a) Enstitü'nün görevleri ile ilgili olarak eğitici ve bilgi vericikitap, broşür, dergi şeklinde yayın yapar,
b) Yurt içinde ve yurt dışında sınai mülkiyet hakları ile ilgili dokümanlaryayınlar,
c) İlgili mevzuda yurt içinde ve dışında tescil edilmiş patentlerve markalara ait bilgi ve belgeleri toplar, bunları Enstitü'nün ve kamununistifadesine sunar,
d) Resmi Sınai Mülkiyet Gazetesini yayınlar,
e) Başkanlıkça verilecek diğer işleri yapar.
Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı
Madde 19- Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığının görevleri şunlardır;
a) Enstitü bünyesinde bilgi işlem sisteminin kurulmasını, donanımve yazılımının işletilmesini ve geliştirilmesini sağlar,
b) Sınai mülkiyet hakları ile ilgili olarak bilgi ve belgelerinbilgisayar ortamına aktarılmasını ve saklanmasını sağlar,
c) Bilgisayar ortamındaki bilgilerin Enstitü'nün ilgili birimleritarafından en hızlı biçimde kullanılabilmeleri için gerekli çalışmaları yapar,
d) Başkanlıkça verilecek diğer işleri yapar.
Danışma Birimleri
Madde 20- Enstitü'nün danışma birimleri şunlardır;
a) Araştırma, Planlama ve Koordinasyon Dairesi Başkanlığı,
b) Hukuk Müşavirliği.
Araştırma, Planlama ve Koordinasyon Dairesi Başkanlığı
Madde 21- Araştırma, Planlama ve Koordinasyon DairesiBaşkanlığının görevleri şunlardır;
a) Enstitü'nün ana hizmet politikasının ve planlarınınhazırlanmasına yardımcı olur,
b) Hizmet faaliyetlerinin ekonomik ve etkin bir şekilde yerinegetirilmesi için insan gücü, para ve malzeme gibi mevcut kaynakların en uygunve verimli bir şekilde kullanılması için plan ve projeler geliştirir,
c) Enstitü'nün yıllık çalışma programını hazırlar, planlama vekoordinasyon konularında verilen diğer görevleri yerine getirir,
d) Yurtiçi ve yurt dışında teknolojik gelişmeleri izler,
e) Yurt kalkınması için gerekli olan teknoloji değerlendirmeçalışmalarını yapar, kamunun bu konudaki taleplerini karşılar,
f) Başkanlıkça verilecek diğer işleri yapar.
Hukuk Müşavirliği
Madde 22- Hukuk Müşavirliğinin görevleri şunlardır;
a) Sınai mülkiyet hakları ile ilgili mevzuatın günün koşullarınauygun hale getirilmesi için çalışmalar yapar,
b) Hukuki konularda Yönetim Kuruluna ve Başkanlığa danışmanlıkyapar,
c) Sınai mülkiyet haklarına ait ulusal ve uluslararası hukuklailgili anlaşmalar, kanunlar, yönetmelikler, diğer mevzuat, rapor, makale vebenzeri düzenlemeleri hizmete hazır tutar,
d) Mahkemelerde Enstitü'yü temsil eder,
e) Başkanlıkça verilecek diğer işleri yapar.
Atanma Şartları
Madde 23- Enstitü Yönetim Kurulu ve Danışma Kurulu üyeleri, hukuk,mühendislik, iktisat, işletme veya maliye dallarında yurtiçi veya yurtdışındaen az dört yıllık yüksek öğrenim görmüş, mesleki açıdan yeterli bilgi vedeneyime sahip bulunan ve meslekleri ile ilgili kamu hizmetinde en az 10 yılçalışmış olanlar arasından atanırlar. Bu üyelerin ayrıca, 657sayılı DevletMemurları Kanununun 48 inci maddesinin A fıkrasının 3 numaralı bendi dışındakişartları taşımaları zorunludur.
Başkan ve Başkan Yardımcıları, birinci fıkrada belirtilenniteliklerin yanı sıra sınai mülkiyet ile ilgili konularda yurt içinde veyayurt dışında en az üç yıl çalışmış olanlar arasından atanırlar. Atamalardasınai mülkiyet hakları ile ilgili yurt içi ve yurt dışındaki deneyim öncelikledeğerlendirilir.
Yönetim Kurulu üyeleri ile Başkan ve Başkan Yardımcılarının görevsüreleri dolmadan herhangi bir nedenle görevlerine son verilemez. Ancakatanmaları için gerekli şartları kaybettikleri veya Kanunlarla verilengörevlerle ilgili olarak suç işledikleri mahkeme kararı ile sabit olanlarıngörev süreleri sona erer.
Enstitü içinde daire başkanı ve müdür kadrolarına atamalarda,Devlet Memurları Kanununda aranan şartlara ilaveten atanacak personelin Enstitüiçindeki hizmet süresi ve atanacağı konudaki yurt içi ve yurt dışındakideneyimi öncelikle değerlendirir.
Patent Dairesi, Uluslararası İlişkiler Dairesi, Enformasyon veDokümantasyon Dairesi Başkanlıklarındaki daire başkanı ve müdür kadrolarınaatamalarda, atanacak personelin Enstitü içindeki hizmet süresi, atanacağıkonudaki yurt içi ve dışındaki deneyimi ve İngilizce, Fransızca veya Almancadillerindenen az biri olmak üzere yabancı dil bilgisi öncelikle değerlendirilir.
Enstitü bünyesinde;
a) Uzman yardımcısı olabilmek için, Devlet Memurları Kanunundaaranan şartlara ilaveten,
1. En az dört yıllık yüksek öğretim kurumlarından veya bunlaradenkliği kabul edilen yurt dışındaki yükseköğretim kurumlarından mezun olmak,
2. Açılacak yarışma ve yeterlik sınavında başarı göstermek,
3. Sınavın yapıldığı yılın Ocak ayının ilk gününde otuz yaşınıdoldurmamış olmak,
şarttır.
b) Uzman yardımcılığında en az üç yıl çalışmak ve olumlu sicilalmak kaydıyla açılacak yeterlik sınavında başarı gösterenler "uzman"kadrosuna atanırlar.
Üst üste iki defa yeterlik sınavında başarı gösteremeyenlerdurumlarına uygun başka kadrolara nakledilirler.
Teknik Hizmetler Sınıfındaki Uzman kadrosuna atanacaklarınİngilizce, Fransızca veya Almanca dillerinden en az birini iyi derecedebilmeleri zorunludur.
Uzman yardımcılığı ve uzmanlıkla ilgili usul ve esaslar ilebunların yurt içinde ve yurt dışında eğitime tabi tutulmaları, seçilme esaslarıve diğer hususlar Bakanlıkça çıkarılacak bir yönetmelikle düzenlenir.
Denetim
Madde 24- Enstitü, Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu'nundenetimine tabidir.
Gelirler ve Bütçe
Madde 25- Enstitü'nün gelirleri şunlardır:
a) Enstitü'nün yapacağı hizmetler karşılığında alınacak ücretler,
b) Diğer gelirler.
Enstitü'nün giderleri Yönetim Kurulunca onaylanacak bütçedenkarşılanır.
Personel
Madde 26- Enstitü'de istihdam edilen personel, 657 sayılı DevletMemurları Kanununa tabidir.
Enstitü'nün Kadroları
Madde 27- Kadroların tesbit, ihdas kullanımı ve iptali ilekadrolara ilişkin diğer hususlar Genel Kadro ve Usulü Hakkında Kanun HükmündeKararname hükümlerine göre düzenlenir.
Uygulanmayacak Hükümler
Madde 28- Bu Kanun Hükmünde Kararname ile kurulan Enstitütarafından yapılması öngörülen iş ve işlemlerde 1050 sayılı Muhasebe-i UmumiyeKanunu hükümleri uygulanmaz. Ayrıca; Enstitü, alım-satım, kiralama vesairişlemlerde 2886 sayılı Devlet İhale Kanununa tabi değildir. Enstitü'nün mallarıDevlet Malı hükmündedir.
Enstitü'nün alım-satım, kiralama vesair işlemlerini düzenleyen biryönetmelik Yönetim Kurulunca hazırlanıp, Maliye Bakanlığının uygun görüşüüzerine Bakanlığın onayı ile yürürlüğe girer.
Yönetmelikler
Madde 29- Bu Kanun Hükmünde Kararname ile hazırlanması öngörülenyönetmelikler ve Enstitü'nün teşkilat yapısı ile ilgili düzenlemeler, YönetimKurulunun ilk toplantısını müteakip üç ay içinde hazırlanır.
Yürürlükten Kaldırılan Hükümler
Madde 30- Sanayi ve Ticaret Bakanlığının Teşkilat ve Görevlerihakkındaki 3143 sayılı Kanunun Sınai Mülkiyet ile ilgili 2 nci maddesinin (f)bendi, 8 inci maddesinin (i) bendi, 15 inci maddesi, Bakanlık Merkez Teşkilatıile ilgili Ek-1 sayılı cetvelin Ana Hizmet Birimlerinin 9 uncu sırasında yeralan "Sınai Mülkiyet Dairesi Başkanlığı" ibaresi yürürlüktenkaldırılmıştır.
Geçici Madde 1- Enstitü'nün bu Kanun Hükmünde Kararnamedebelirtilen hizmetleri yerine getirebilmesi için Sanayi ve Ticaret BakanlığıSınai Mülkiyet Dairesinin sınai mülkiyet ile ilgili bütün kitap, defter, dergi,yayın, doküman, işlem dosyası ve bilgisayarları ve diğer taşınır mallarıEnstitü'ye devredilmiştir.
Türk Standartları Enstitüsünün bünyesinde bulunan, Amerika BirleşikDevletlerinde tescil edilmiş patentlere ait mikrofilmlerin tamamı ve mikrofilmokuyucuları ile bu konuda kullanılan her türlü demirbaş ve dokümanlarEnstitü'ye devredilmiştir.
Geçici Madde 2- Bu Kanun Hükmünde Kararnamenin yürürlüğe girdiğitarihte Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Sınai Mülkiyet Dairesi Başkanlığına tahsisedilmiş kadro ve personel, Türk Patent Enstitüsü Başkanlığına devredilmiştir.
Geçici Madde 3- Enstitü teşkilatlanıncaya kadar sınai mülki yethakları ile ilgili her türlü işlemler Sanayi ve Ticaret Bakanlığınca yürütülür.
Geçici Madde 4- Enstitü Başkanı ve Yönetim Kurulu üyeliklerininatamaları bu Kanun Hükmünde Kararname yürürlüğe girdiği tarihten itibaren engeçonbeş gün içinde yapılır. Danışma Kurulu Üyelerinin atamaları ise en geç iki ayiçinde yapılır.
Geçici Madde 5- Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Sınai Mülkiyet DairesiBaşkanlığı personelinden bu Kanun Hükmünde Kararnamenin yürürlüğe girdiğitarihte dört yıllık yüksek okul mezunu olarak sınai mülkiyet ile ilgilikonularda en az altı yıl çalışmış olanlar yaş sınırına ve ilgili Yönetmeliktekisürelere tabi olmaksızın uzmanlık sınavına, altı yıldan az hizmeti olanlar iseyaş sınırına ve ilgili yönetmelikteki sürelere bakılmaksızın uzman yardımcılığısınavına girme hakkından iki defadan fazla olmamak üzere yararlanabilirler.Sınavda başarı gösterenler uzman veya uzman yardımcısı kadrolarına başarısırası dikkate alınarak atanırlar.
Geçici Madde 6- Enstitü'nün 1993 yılı giderleri Sanayi ve TicaretBakanlığı'nın 1993 Mali Yılı bütçesinden karşılanır. Bu konuda düzenlemeyapmaya Maliye Bakanı yetkilidir.
Geçici Madde 7- Ekli 1sayılı listede gösterilen kadrolar ihdasedilerek geçici 2 nci madde ile devredilen kadrolarla birlikte 190 sayılı KanunHükmünde Kararnameye bağlı cetvellere Türk Patent Enstitüsü Başkanlığı bölümüolarak eklenmiş, ekli 2 sayılı listede belirtilen kadroiptal edilerek 190sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin eki Sanayi ve Ticaret Bakanlığı bölümüne aitcetvellerden çıkarılmıştır.
Madde 31- Bu Kanun Hükmünde Kararname yayımı tarihinde yürürlüğegirer.
Madde 32- Bu Kanun Hükmünde Kararname hükümlerini Bakanlar Kuruluyürütür."
B. Dayanılan Anayasa Kuralları :
İptal gerekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şunlardır :
1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışmave adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğinebağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik vesosyal bir hukuk Devletidir."
2- "MADDE 7.- Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye BüyükMillet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez."
3- "MADDE 87.- Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev veyetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; Bakanlar Kurulunu vebakanları denetlemek; Bakanlar Kuruluna belli konularda kanun hükmündekararname çıkarma yetkisi vermek; bütçe ve kesinhesap kanun tasarılarınıgörüşmek ve kabul etmek; parabasılmasına ve savaş ilânına karar vermek;milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, Anayasanın 14 üncümaddesindeki fiillerden dolayı hüküm giyenler hariç olmak üzere, genel ve özelaf ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerinegetirilmesine karar vermek ve Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkilerikullanmak ve görevleri yerine getirmektir."
4. "MADDE 91.- Türkiye Büyük Millet Meclisi, BakanlarKuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verebilir. Ancak sıkıyönetimve olağanüstü haller saklı kalmak üzere, Anayasanın ikinci kısmının birinci veikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncübölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanun hükmünde kararnamelerledüzenlenemez.
Yetki kanunu, çıkarılacak kanun hükmünde kararnamenin, amacını,kapsamını, ilkelerini, kullanma süresini ve süresi içinde birden fazlakararname çıkarılıp çıkarılamayacağını gösterir.
Bakanlar Kurulunun istifası, düşürülmesi veya yasama dönemininbitmesi, belli süre için verilmiş olan yetkinin sona ermesine sebep olmaz.
Kanun hükmünde kararnamenin, Türkiye Büyük Millet Meclisitarafından süre bitiminden önce onaylanması sırasında, yetkinin son bulduğuveya süre bitimine kadar devam ettiği de belirtilir.
Sıkıyönetim ve olağanüstü hallerde, Cumhurbaşkanının Başkanlığındatoplanan Bakanlar Kurulunun kanun hükmünde kararname çıkarmasına ilişkinhükümler saklıdır.
Kanun hükmünde kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları günyürürlüğe girerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki birtarih de gösterilebilir.
Kararnameler, Resmi Gazetede yayımlandıkları gün Türkiye BüyükMillet Meclisine sunulur.
Yetki kanunları ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler,Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonları ve Genel Kurulunda öncelikle veivedilikle görüşülür.
Yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayankararnameler bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilenkararnameler bu kararın Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte, yürürlüktenkalkar. Değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, budeğişikliklerin Resmî Gazetede yayımlandığı gün yürürlüğe girer."
5. "MADDE 153.- Anayasa Mahkemesinin kararları kesindir.İptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz.
Anayasa Mahkemesi bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenintamamını veya bir hükmünü iptal ederken, kanun koyucu gibi hareketle, yeni biruygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemez.
Kanun, kanun hükmünde kararname veya Türkiye Büyük MilletMeclisiİçtüzüğü ya da bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetedeyayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesiiptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih,kararın Resmî Gazetede yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.
İptal kararının yürürlüğe girişinin ertelendiği durumlarda,Türkiye Büyük Millet Meclisi, iptal kararının ortaya çıkardığı hukukî boşluğudolduracak kanun tasarı veya teklifini öncelikle görüşüp karara bağlar.
İptal kararları geriye yürümez.
Anayasa Mahkemesi kararları Resmî Gazetede hemen yayımlanır veyasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzelkişileribağlar."
C. İlgili Yasa Kuralları :
Dava konusu Kanun Hükmünde Kararname'nin dayanağını oluşturan24.6.1993 günlü, 3911 sayılı "Memurlar ve Diğer Kamu GörevlileriHakkındaki Bazı Kanunlar ile Teşkilat Kanunlarında Değişiklik Yapılmasına DairYetki Kanunu" şöyledir:
"Amaç
MADDE 1.- Bu Kanunun amacı, memurlar ve diğer kamu görevlilerininçalışmalarında etkinliği artırmak, kamu hizmetlerinin düzenli, süratli veverimli bir şekilde yürütülmesini sağlamak üzere bunların malî, sosyal ve diğerhaklarında iyileştirmeler yapmak; yürütme organı bünyesindeki kamu kurum vekuruluşlarının (Genelkurmay Başkanlığı hariç) kuruluş, görev ve yetkilerineilişkin konularda düzenlemelerde bulunmak ve Genel, Katma, Özel ve Özerkbütçeli bütün kamu kurum ve kuruluşlarına ait taşınmaz mallar üzerindekiyönetim ve tasarruf esaslarının tespiti; BAĞ-KUR, SSK veTC. Emekli SandığıKanunlarında düzenlemelerde bulunmak; özelleştirme kapsamına giren kuruluşlarladiğer kurum ve kuruluşlar arasındaki ihtilafların çözülmesi esaslarınıntespiti; TC. Merkez Bankası ve Bankalar Kanunu ile Sigorta Murakabe Kanunundadüzenlemeler yapılması için ivedi ve zorunlu hallere münhasır olmak üzereBakanlar Kuruluna Kanun Hükmünde Kararname çıkarma yetkisi vermektir.
Kapsam
MADDE 2.- Bu Kanuna göre çıkarılacak Kanun Hükmünde Kararnameler;
a) Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışan memurlarla diğer kamugörevlilerinin malî, sosyal ve diğer haklarıyla ilgili olan kanun ve kanunhükmünde kararnamelerde,
b) Kamu kurum ve kuruluşlarının teşkilatlanmalarına ilişkinolarak, kamu hizmetlerinin bakanlıklar arasında bölünüşüne, bağlı ve ilgilikuruluşlar kurulmasına, mevcut kurum ve kuruluşların birleştirilmesine veyakaldırılmasına, bunların kuruluş biçimlerine, görev, yetki ve yükümlülüklerineait esaslarla bu esaslar çerçevesinde teşkilat ve kadrolarının düzenlenmesineilişkin hükümlerinde,
c) 28.5.1986 tarihli ve 3291 sayılı Kanunun Beşinci Bölümünde,
d) Genel, Katma, Özel ve Özerk bütçeli bütün kamu kurum vekuruluşlarına ait taşınmaz mallar üzerindeki yönetim ve tasarruf esaslarınıntespiti; BAĞ-KUR, SSK ve TC. Emekli Sandığı Kanunlarında düzenlemelerdebulunmak; özelleştirme kapsamına giren kuruluşlarla diğer kamu kurum vekuruluşları arasındaki ihtilafların çözülmesi esaslarının tespiti; TC. MerkezBankası ve Bankalar Kanunu ile Sigorta Murakabe Kanununda,
Yapılacak değişiklik ve yeni düzenlemeleri kapsar.
İlkeler
MADDE 3.- Bakanlar Kurulu, ivedi ve zorunlu durumlara münhasırolmak kaydıyla, 1 inci madde ile verilen yetkiyi kullanırken;
a) Kamu hizmetlerinin verimli ve etkin bir şekilde yürütülmesini;ülkenin ekonomik ve sosyal durumunu dikkate alarak yeterli ve adil bir ücretseviyesini sağlamayı; memurlar ve diğer kamu görevlilerinin malî, sosyal vediğer haklarında, hizmetin özellik ve gereklerine uygun iyileştirmeler yapmayı,
b) Başbakanlık, bakanlıklar ve bunlara bağlı kuruluşlar eliyle,genel idare esaslarına göre yürütülmesi gereken kamu hizmetlerinde iş bölümü vekoordinasyonun sağlanmasını; bağlı ve ilgili kuruluşlar kurulurken benzerhizmetlerin tek kuruluş veya birim tarafından yürütülmesini ve kaynakkullanımında israfın önlenmesini,
c) 28.5.1986 tarihli ve 3291 sayılı Kanunun Beşinci Bölümündedeğişiklik yapılırken ülke ekonomisine yararlılık, verimlilik ve kârlılıkesaslarını,
Gözönünde bulundurur.
Yetki Süresi
MADDE 4.- Bu Kanunla Bakanlar Kuruluna verilen yetki, bir yıl süreile geçerlidir. Bu süre içinde Bakanlar Kurulu birden fazla kanun hükmündekararname çıkartabilir.
MADDE 5.- Bu Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
MADDE 6.- Bu Kanun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür."
III. İLK İNCELEME ve ESASIN İNCELENMESİ :
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Yekta GüngörÖZDEN, Mustafa GÖNÜL, İhsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Haşim KILIÇ,Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER ve Lütfü F. TUNCEL'inkatılmalarıyla 25.11.1993 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, konununözelliği nedeniyle başka hususlar üzerinde durulmaksızın işin esasına geçilerekincelemenin sürdürülmesine oybirliğiyle karar verilmiştir.
İşin esasına ilişkin rapor, dava dilekçesi ve ekleri, iptaliistenilen Kanun Hükmünde Kararname kurallarıyla dayanılan Anayasa kuralları,bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonragereği görüşülüp düşünüldü :
A- Kanun Hükmünde Kararname Hakkında Genel Açıklama :
Kanun Hükmünde Kararname (KHK) Kurumu, 22.9.1971 günlü ve 1488sayılı Yasa ile 1961 Anayasası'nın 64. maddesinde yapılan değişiklik sonucuhukukumuza girmiştir. Bu değişikliğin gerekçesinde "Parlamenterrejimlerde, kanun yapmanın belli usullere uyulmak zorunluluğu sebebiyle zamanaldığı ve gecikmeler meydana getirdiği bir gerçektir. Değişen iktisadî vesosyal şartların gereği olarak bazı hukuk kurallarının bu usuller dışındayürürlüğe konulabilmesi çağdaş devlet anlayışının tabiî sonucu olarak karşımızaçıkmaktadır.
Anayasa'nın 5. maddesi hükmünün prensibini bozmamak ve her haldeönceden yasama meclislerince esasları bir kanunla tesbit olunan sınırlariçerisinde kalmak kaydıyla hükümete KHK'ler çıkarma yetkisinin verilmesi ve buyetkiyi düzenleyen hükmün TBMM.nin genel olarak görev ve yetkilerini belirleyen64.maddesine eklenmesi uygun görülmüştür." denilmektedir. KHK'ler, temelde1961 Anayasası'ndan çok farklı olmamakla birlikte 1982 Anayasası'nda kimiyeniliklerle ve fakat benzer gerekçelerle 91. maddede düzenlenmiştir. Böylece,hem yürütme organını güçlendirmek hem de değişen ekonomik ve sosyal konularınortaya çıkardığı sorunlara ivedi çözümler bulmak amacına ulaşılmakistenilmiştir.
Olağan dönemlerde çıkarılan KHK'lerin mutlaka bir yetki yasasınadayanması zorunludur. Yetki Yasası'nın içeriği ve öğeleri de Anayasa'nın 91.maddesinde belirlenmiştir. 87. maddede ise Bakanlar Kurulu'na "bellikonularda" KHK çıkarma yetkisi vermek TBMM'nin görev ve yetkileri arasındasayılmıştır.
Bakanlar Kurulu'nun belli bir konuda KHK çıkarabilmesi içinöncelikle TBMM tarafından kendisine bu konuda yasa ile bir yetkinin verilmişolması gerekir. Bakanlar Kurulu, bir yasa ile önceden yetkilendirilmedikçe,kendiliğinden KHK çıkartamaz. Yasa ile verilen yetkiye dayanılarak çıkartılanKHK, yürürlükteki yasa hükümlerini kaldırabilmekte ve değiştirebilmekte, başkabir anlatımla yasanın hukuksal gücüne sahip bulunmaktadır. Yasama yetkisinin,"kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak" öğelerini içerdiğikuşkusuzdur. KHK, yürürlükteki yasa hükümlerini kaldırabilmekte vedeğiştirebilmektedir.
Anayasa'da öngörüldüğü biçimi ile KHK'ler yapısal (organik-uzvî)bakımdan yürütme organı işlemi, işlevsel (fonksiyonel) yönden ise yasama işleminiteliğindedirler. Ancak, Türkiye Büyük Millet Meclisi verdiği yetkiyi bir yasaile her zaman geri alabileceği gibi kendisine sunulan KHK'leri aynen kabuletmek ya da reddetmek zorunda olmayıp dilediğinde değiştirerek de kabuledebilir. Bakanlar Kurulu'na KHK çıkarma yetkisinin verilmesi, yasayladüzenlemesi gereken konuların yasama alanından çıkarılıp yürütmeorganınındüzenleme alanına sokulması sonucunu doğurmaz. Bu nedenle, Bakanlar Kurulu'naKHK çıkarma yetkisinin verilmiş olması Anayasa'nın 7. maddesinde öngörülen"Yasama yetkisinin devredilmezliği" ilkesini ortadan kaldırmaz.
Bakanlar Kurulu'na KHK çıkarılabilmesine yetki veren yasada yeralması zorunlu öğeler Anayasa'nın bu konuya ilişkin 91. maddesinin ikincifıkrasında gösterilmiştir. Buna göre :
"Yetki kanunu, çıkarılacak kanun hükmünde kararnameninamacını, kapsamını, ilkelerini, kullanma süresini ve süresi içinde birden fazlakararname çıkarılıp çıkarılamayacağını gösterir." Bundan anlaşılacağı gibiyetki yasası, yürürlüğe konulacak KHK'nin amacını, kapsamını, ilkelerini,kullanma süresini ve bu süre içinde birden çok kararname yürürlüğe konulupkonulamayacağını belirtmek zorundadır. Bakanlar Kurulu'na verilen türevselyetki, yasada öngörülen amaç, ilke, kapsam ve süre ile sınırlı bir yetkidir. Ohalde, yetki yasasında Anayasa'nın belirlediği öğelerin belli bir içeriğekavuşturularak somutlaştırılmasıgerekir.
Bakanlar Kurulu'na KHK çıkarma yetkisinin "bellikonularda" verilebileceği 1961 Anayasası'nın 64. maddesinde açıkçabelirtildiği halde, 1982 Anayasası'nın yetki yasasının sahip olması gerekenöğelerini gösteren 91. maddesinde bu koşul yer almamaktadır. Ancak, 1982Anayasası'nın 87. maddesinde "... Bakanlar Kuruluna belli konularda KanunHükmünde Kararname çıkarma yetkisi vermek..." TBMM'nin görev ve yetkileriarasında sayılmış bulunmaktadır. Bu nedenle, 91. maddede "bellikonularda" ifadesinin yeralmaması bir noksanlık sayılamaz. Çünkü, 87.maddede, Bakanlar Kurulu'na verilecek KHK çıkarma yetkisinin ancak bellikonularda olabileceği açıkça gösterilmektedir. Bu durumda, Türkiye Büyük MilletMeclisi, Bakanlar Kurulu'na ancak belli konularda bu yetkiyi verebilir; herkonuyu kapsayacak biçimde bir KHK çıkarma yetkisi veremez. KHK'nin konusununyetki yasasında belirlenmesi zorunludur. Yetki, somutlaştırılmış ve belli birkonuda tanınmalıdır. Bakanlar Kuruluna sınırları belirsiz bir konuda KHKçıkarma yetkisi verilemez. KHK'nin konusu da yetki yasasında belirlenençerçevenin dışına çıkamaz. KHK'nin yetki yasasında belirtilen amaç, kapsam veilkelere de uygun olması gerekir. Verilen yetkinin konusunun yasadagösterilmesi zorunluluğunun bu yasaya dayanılarak yürürlüğe konulan KHK'lerinyetki yasası kapsamı içinde kalıp kalmadıklarının hem yargısal hem de siyasaldenetimlerinin yapılması yönünden çok büyük bir önemi vardır. Yetki Yasası'nınkapsamı dışında yürürlüğe konulan veya başka bir anlatımla yasanın öngörmediğibir konuda düzenleme yapan bir KHK'nin Anayasa'ya aykırı olacağı kuşkusuzdur.
Anayasa'da kimi konuların KHK'lerle düzenlenmesi yasaklanmaktadır.91. maddenin birinci fıkrasında "Türkiye Büyük Millet Meclisi, BakanlarKuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verebilir. Ancak, sıkıyönetimve olağanüstü haller saklı kalmak üzere, Anayasa'nın ikinci kısmının birinci veikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleri iledördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevlerkanun hükmündekararnamelerle düzenlenemez." denilmektedir.
Buna göre, Anayasa'nın KHK'lerle düzenlenemeyeceğini belirlediğikonularda TBMM tarafından Bakanlar Kurulu'na düzenlemede bulunması için biryetki verilmesi de olanaksızdır. Verilen yetkinin konusunun belli olmasının,Anayasa'nın 91. maddesindeki "yetki verilemeyecek konular"ı dakapsayıp kapsamadığının incelenebilmesi yönünden de önemi büyüktür.
Bu nedenlerle, Bakanlar Kurulu'nun hangi konularda KHKçıkarabileceği Yetki Yasası'nda açıkça belirtilmeli ve verilen yetki konuyönünden mutlaka belirgin olmalıdır. Anayasa'nın 91. maddesine göre YetkiYasası'nda çıkarılacak KHK'nin "amacı", "kapsamı" ve"ilkeleri"nin de belirtilmesi gerekir. Amaç, Bakanlar Kurulu'nunkendisine verilen yetki ile neleri gerçekleştirmesinin istendiğinibelirlediğinden yetki yasasında KHK'nin amacı da somut olarak açıklanmalıdır.KHK'nin amacı ve kapsamı da konusu gibi geniş içerikli her yöne çekilebilecekbiçimde genel anlatımlarla gösterilmemeli; değişik yorumlamaya elverişliolmamalıdır. KHK'nin yetki yasasında gösterilen amaç ve kapsam doğrultusunda,verilen ilkelere uygun çıkarılıp çıkarılmadığının saptanması hem yargısal hemde siyasal denetim yönünden zorunludur. KHK, yasada gösterilen amacı dışındayürürlüğe konulmuşsaya da yetkinin kapsamını aşıyorsa veya ilkelere uygundeğilse bu durumu onu yetki yasasına ve dolayısıyla Anayasa'ya aykırı düşürür.
Anayasa'ya göre yetki yasasında, Bakanlar Kurulu'na verilenyetkinin süresinin de gösterilmesi zorunludur. Bu zorunluluk, Türkiye BüyükMillet Meclisi'nin yetkilerini çok uzun bir süre yürütme organına vermektenalıkoymaktadır.
Yasada öngörülen sürenin bitiminden sonra çıkarılan KHK'ninAnayasa'ya aykırı düşeceği kuşkusuzdur. Ancak, yetki süresi içerisindeçıkarılmış olan KHK'ler yasadaki sürenin bitiminden sonra da Türkiye BüyükMillet Meclisi'nce onaylanmış olmasalar da geçerliliklerini korurlar.
Anayasa'nın 91. maddesinde ayrıca "Kanun hükmündekararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girerler. Ancak,kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih de gösterilebilir.
Kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün Türkiye BüyükMillet Meclisine sunulur.
Yetki kanunları ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler,Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonları ve Genel Kurulunda öncelikle veivedilikle görüşülür.
Yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayankararnameler bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilenkararnameler bu kararın Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte, yürürlüktenkalkar. Değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, budeğişikliklerin Resmî Gazetede yayımlandığı gün yürürlüğe girer."denilmektedir.
B- KHK'nin Yargısal Denetimi :
Anayasa'ya göre KHK'ler Türkiye Büyük Millet Meclisi'nindenetimine bağlıdırlar. Anayasa'nın 91. maddesinde "Kararnameler, ResmîGazete'de yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur.
Yetki kanunları ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler,Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonları ve Genel Kurulunda öncelik veivedilikle görüşülür." denilmektedir. Öncelik ve ivedilik koşuluyla, yetkiyasalarının gecikmeden çıkarılabilmesi ve çıkarıldıktan sonra da yürürlüğekonulan KHK'lerin aynı biçimde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde kararabağlanması istenilmiştir.
Anayasa'da KHK'lerin siyasal denetimi yanında yargısal denetimi deöngörülmüştür. KHK'ler, işlevsel (fonksiyonel) yönden yasama işlemi niteliğindeolduklarında bunların yargısal denetimlerinin yapılması görev ve yetkisi deAnayasa Mahkemesi'ne verilmiştir. Anayasa'nın 148., 150., 151., 152. ve 153.maddeleri hükümlerine göre, KHK'lerin Anayasa'ya biçim ve esas bakımlarındanuygunluğunu Anayasa Mahkemesi denetler.
KHK'nin yargısal denetiminin sözkonusu olduğunda KHK'nin dayandığıyetki yasasının öncelikle Anayasa'ya daha sonra da KHK'nin kendisinin hem yetkiyasasına hemde Anayasa'ya uygunluğu sorunlarının çözümlenmesi gerekir.Hernekadar, Anayasa'nın 148. maddesinde KHK'lerin yetki yasalarına uygunluğunundenetlemesinden değil yalnızca Anayasa'ya biçim ve esas bakımlarındanuygunluğunun denetlenmesinden söz edilmekte ise de, Anayasa'ya uygunlukdenetiminin içerisine öncelikle KHK'nin yetki yasasına uygunluğunun denetimigirer. Çünkü, Anayasa'da, Bakanlar Kuruluna ancak yetki yasasında belirtilensınırlar içerisinde KHK çıkarma yetkisi verilmiştir. Yetki yasası olmazsa(Anayasa mad. 121 dışında) KHK olamaz. Bu yetkinin dışına çıkılması KHK'yiAnayasa'ya aykırı duruma getirir. Böylece, KHK'nin yetki yasasına aykırı olmasıAnayasa'ya aykırı olması ile özdeşleşir. Nitekim, 3268, 3347 ve 3479 sayılıYetki Yasalarına dayanılarak yürürlüğe konulan 335 ve 347 sayılı KHK'lerdayandırıldıkları Yetki Yasalarının kapsamı dışında kalmaları nedeniyle AnayasaMahkemesi'nin 8.2.1989 gün E. 1988/38, K. 1989/7ve 16.5.1989 gün E. 1989/4, K.1989/23 sayılı kararlarıyla iptal edilmiştir.
Olağanüstü Hal KHK'leri dayanaklarını doğrudan doğruya Anayasa'dan(mad. 121) alırlar. Bu tür KHK'lerin bir yetki yasasına dayanması gereklideğildir. Buna karşın, olağan KHK'lerin bir yetki yasasına dayanmalarızorunludur. KHK'ler, yasa gücünü dayandıkları yetki yasasından alırlar. Bunedenle KHK'ler ile dayandıkları yetki yasası arasında çok sıkı bir bağ vardır.
Yetki Yasası, KHK ve KHK'nin Türkiye Büyük Millet Meclisi'nceaynen ya da değiştirilerek kabulü birbirinden bağımsız işlemler olmayıpAnayasa'da öngörülen bir sürecin değişik aşamalarıdır. KHK'nin yetki yasası ileolan bağı, KHK'yi aynen ya da değiştirerek kabul eden yasa ile kesilir. Buyasa, KHK'yi kendi bünyesine alarakgenel anlamda bir yasa niteliğinedönüştürür. Bu nedenle, KHK ile dayandığı yetki yasası arasındaki bağ KHK'ninaynen ya da değiştirilerek yasaya dönüşmesine kadar devam etmektedir. KHK, yasagücünü, dayandığı yetki yasası ile konulan esaslara uygunluğu veyetki yasasınında Anayasa'ya uygunluğu varsayıldığı için kazanmaktadır. Yetki yasasınınAnayasa'ya aykırılığının saptanması ya da bu nedenle iptaline karar verilmesidurumunda, bu varsayım gerçekleşmediğinden, bu yasaya dayanılarak çıkartılanKHK Anayasal dayanaktan yoksun kalır. Bu durumda KHK, Anayasa'nın uygun gördüğüölçünün ötesinde verilen bir yetkinin kullanılması sonucu çıkartılmış olmasınedeniyle Anayasa'ya aykırılık oluşturur. KHK; yetki yasasına ve içeriğiyönünden de Anayasa'ya aykırı bulunmasa bile dayandığı yetki yasası Anayasa'yaaykırı ise bu nedenle iptali gerekir.
KHK'nin Anayasa'ya uygun bir yetki yasasına dayanması geçerliliğinön koşuludur. Bir yetki yasasına dayanmadan çıkartılan veya dayandığı yetkiyasası Anayasa'ya aykırı olan bir KHK'nin kuralları, içerikleri yönündenAnayasa'ya aykırılık oluşturmasalar bile, Anayasa'ya uygunluğundan sözedilemez.
Öbür yönden, KHK'lerin Anayasa'ya uygunluk denetimleri yasalarındenetimlerinden farklıdır. Anayasa'nın 11. maddesinde; "Kanunlar Anayasayaaykırı olamaz." denilmektedir. Bu nedenle yasaların denetimde, onlarınyalnızca Anayasa kurallarına uygun olup olmadıkları saptanır. KHK'ler ise konu,amaç, kapsam ve ilkeleri yönünden hem dayandıkları yetki yasasına hem deAnayasa'ya uygun olmak zorundadırlar. Bu nedenlerle, KHK kurallarının içerikleryönünden de Anayasa'ya uygunluk denetiminin yapılabilmesi için öncelikle ortadaAnayasa'ya uygun bir yetki yasasının varlığı gerekir.
KHK'lerin Anayasa'ya aykırılığı saptanmış ya da bu nedenle iptaledilmiş bir yetki yasasına uygun olup olmadığının incelenmesi ise denetimianlamsız kalır. Çünkü Anayasa'ya aykırı bir yetki yasasına dayanılarakçıkartılan KHK'lerin Anayasa'ya uygun görülmesi olanaksızdır.
Yetki yasasının iptalinin, bu yasaya dayanılarak çıkartılanKHK'lere etkisinin Anayasa'nın 153. maddesi çerçevesinde değerlendirilmesiuygun değildir. Çünkü, Anayasa'nın 153. maddesindeki "İptal kararlarıgeriye yürümez." kuralına dayanarak, yetki yasasının iptaline ilişkinkararın, Resmî Gazetede yayımı gününe kadar çıkarılan KHK'lerin etkilenmeyeceğibiçiminde bir ilke de konulamaz.
Bütün bu nedenlerle dayandığı yetki yasasının Anayasa'yaaykırılığı saptanan ya da iptaline karar verilen KHK'lerin, Anayasa'nınBaşlangıç'ındaki "Hiçbir kişi ve kuruluşun, bu Anayasada gösterilenhürriyetçi demokrasi ve bunun icaplarıyla belirlenmiş hukuk düzeni dışınaçıkamayacağı", 2. maddesindeki "Hukuk devleti" ilkeleriyle 6.maddesindeki "Hiç kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan bir Devletyetkisi kullanamaz." kuralı ve KHK çıkarma yetkisine ilişkin 91.maddesiyle bağdaştırılmaları olanaksızdır.
Bir yetki yasasına dayanmadan çıkartılan, yetki yasasının kapsamıdışında kalan, dayandığı yetki yasasının Anayasa'ya aykırılığı saptanan ya daAnayasa'ya aykırılığı nedeniyle iptal edilen KHK'lerin anayasal konumlarıbirbirinden farksızdır. Böyle durumlarda KHK'ler anayasal dayanaktan yoksunbulunduklarından içerikleri Anayasa'ya aykırı bulunmasa bile dava açıldığındaiptalleri gerekir.
C- 518 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin Anayasa'ya AykırılığıSorunu :
Dava dilekçesinde 518 sayılı Kanun Hükmünde Kararname"ninAnayasa'nın 2., 6., 7., 87., 91. ve 153. maddelerine aykırı olması nedeniyleiptaline karar verilmesi istenilmiştir. Ancak, 2949 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 29. maddesi hükmü gereğinceAnayasa Mahkemesi, Anayasa'ya aykırılık konusunda ilgililer tarafından ilerisürülen gerekçelere dayanmak zorunda değildir. İstemle bağlı kalmak koşuluylabaşka bir gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık kararı verebilir.
Dava konusu edilen 518 sayılı Kanun Hükmünde Kararname 24.6.1993gün ve 3911 sayılı Yetki Yasası'na dayanılarak çıkartılmıştır. KHK'nindayandığı 3911 sayılı Yetki Yasası ise bir bölümünün Anayasa'nın 153.maddesine, kalan bölümünün de Anayasa'nın 7., 87. ve 91. maddelerine aykırılığınedeniyle Anayasa Mahkemesi'nin 16.9.1993 gün ve Esas 1993/26, Karar 1993/28sayılı kararıyla iptal edilmiştir.
Böylece, 518 sayılı KHK anayasal dayanaktan yoksun kalmıştır.
KHK'lerin yargısal denetimi bölümünde açıklanan nedenlerleAnayasa'ya aykırı görülerek iptal edilen 3911 sayılı Yetki Yasası'nadayanılarak çıkarılmış bulunan 518 sayılı KHK Anayasa'nın Başlangıç'ında yeralan egemenliği "Millet adına kullanmağa yetkili kılınan hiçbir kişi vekuruluşun, bu Anayasada gösterilen hürriyetçi demokrasi ve bunun icaplarıylabelirlenmiş hukuk düzeni dışına çıkamayacağı", 2. maddesindeki "hukukdevleti", 6. maddesindeki "Hiçbir kimse veya organ kaynağınıAnayasadan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz.", ilkeleriyle, KHKçıkarma yetkisine ilişkin 91. maddesine aykırıdır. Bu gerekçe karşısında davadilekçesinde ileri sürülen diğer aykırılık nedenlerinin üzerinde durulmaksızınKHK'nin iptali gerekir.
Haşim KILIÇ ve Sacit ADALI bu görüşe katılmamışlardır.
D- İptal Hükmünün Yürürlüğe Gireceği Gün Sorunu:
Anayasa'nın 153. maddesi ve 2949 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 53. maddesi hükümleriuyarınca, yasa, kanun hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisiİçtüzüğü ya da bunların belirli madde veya hükümleri iptal kararının ResmîGazete'de yayımlandığı gün yürürlükten kalkar. Ancak, Anayasa Mahkemesi, iptalkararı ile meydana gelecek olan hukuksal boşluğu kamu düzenini tehdit veya kamuyararını ihlaledici nitelikte görürse, boşluğun doldurulması için iptalkararının yürürlüğe gireceği günü ayrıca kararlaştırabilir.
Dava konusu 518 sayılı KHK'nin iptaline karar verilmesi ilemeydana gelen hukuksal boşluk kamu yararını olumsuz yönde etkileyecek nitelikteolduğundan, gerekli göreceği yeni düzenlemeleri yapması için Yasama organınasüre tanımak amacıyla iptal kararının Resmî Gazete'de yayımlanmasındanbaşlayarak altı ay sonra yürürlüğe girmesi uygun bulunmuştur.
IV- SONUÇ :
A. 23.8.1993 günlü, 518 sayılı "Türk Patent Enstitüsü Kuruluşve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname"nin, dayanağını oluşturan24.6.1993 günlü, 3911 sayılı Yetki Yasası'nın Anayasa Mahkemesi'nin 16.9.1993günlü, Esas 1993/26, Karar 1993/28 sayılı kararıyla iptal edilmiş bulunmasınedeniyleAnayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Haşim KILIÇ ile Sacit ADALI'nınkarşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
B. İptal nedeniyle oluşan hukuki boşluğun doldurulması içinAnayasa'nın 153. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve YargılamaUsulleri Hakkında Yasa'nın 53. maddeleri gereğince iptal kararının ResmîGazete'de yayımlanmasından başlayarak altı ay sonra yürürlüğe girmesini,OYBİRLİĞİYLE,
25.11.1993 gününde karar verildi.
Başkan
Yekta Güngör ÖZDEN
Üye
Mustafa GÖNÜL
Üye
İhsan PEKEL
Üye
Selçuk TÜZÜN
Üye
Ahmet N. SEZER
Üye
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Mustafa BUMİN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Üye
Lütfi F. TUNCEL