Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1993/53, K.1994/67 Sayılı Karar - 13/09/1994

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 1993/53

Karar Sayısı : 1994/67

Karar Günü : 13.9.1994

R.G. Tarih-Sayı :01.05.1998-23329

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İpsala Sulh Hukuk Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU : 22.11.1984 günlü, 3083 sayılı "SulamaAlanlarında Arazi Düzenlenmesine Dair Tarım Reformu Kanunu"nun 13.maddesinin Anayasa'nın 10., 35. ve 36. maddelerine aykırılığı savıyla iptaliistemidir.

I- OLAY

Dâvacılar vekili, ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyû)davasındauygulanma durumunda bulunan,3083 sayılı Yasa'nın 13. maddesinin Anayasa'nın10., 35. ve 36. maddelerine aykırılığı savında bulunmuştur. Mahkeme, bu savıciddî bularak, iptali istemiyle Anayasa Mahkemesi'ne başvurmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı

22.11.1984 günlü ve 3083 sayılı Yasa'nın iptali istenen 13.maddesi şöyledir :

"Madde 13.-Uygulama alanlarında Bakanlar Kurulu kararınınResmi Gazete'de yayımı tarihinden itibaren, kamulaştırma, toplulaştırma, arazideğiştirilmesi ve dağıtım işlemlerinin tamamlanması veya tapuya tescilisonuçlandırılıncaya kadar, gerçek kişilerle özel hukuk tüzelkişilerine aitarazinin mülkiyet ve zilyetliği devir ve temlik edilemez. Bu araziler ipotekedilemez ve satış vaadine konu olamaz. Ancak, bu kısıtlama süresi beş yılıaşamaz. Sulama şebekesi tamamlanıp sulamaya geçinceye kadar da aynı işlemleryapılmaz.Bu kısıtlamada ise süre, beş yılı aşamaz.

Kısıtlama süresi içerisinde arazisini ve varsa üzerindekitesisleri satmak isteyen gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerin müracaatlarıhalinde, uygulayıcı kuruluş bu kişilere ait tarım toprağını ve varsa üzerindekitesisleri, altmış gün içinde bu Kanun hükümlerine göre kamulaştırır veyayönetmelikle tespit edilecek esaslar dahilinde bunların başkalarına satışınaizin verir.

Yukarıda belirtilen süre içinde, bu gibi arazi sadece TC. ZiraatBankası, Türkiye Ziraî Donatım Kurumu ve Tarım Kredi Kooperatiflerine ipotekedilebilir.

Bu kısıtlama süresi içerisinde ipoteğin paraya çevrilmesi gerektiğindebedel, bu Kanun hükümlerine göre uygulayıcı kuruluş tarafından alacaklıyaödenerek arazinin Hazine mülkiyetine geçirilmesi sağlanır.

Birinci fıkrada belirtilen süreler içinde mahkemeler veya icraiflas daireleri tarafından bu arazi hakkında devir ve temliki gerektiren birkarar verilemez. Miras yoluyla intikaller, bu hükmün kapsamı dışındadır. Ayrıcamahkemeler satış suretiyle miras ortaklığının giderilmesine kararveremezler."

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

Mahkemenin iptal istemine dayanak yaptığı Anayasa kurallarışunlardır:

1- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasîdüşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırımgözetilmeksizin kanun önünde eşittir.

Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.

Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanunönünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar."

2- "MADDE 35.- Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.

Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir.

Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırıolamaz."

3- "MADDE 36.- Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmaksuretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunmahakkına sahiptir.

Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktankaçınamaz."

C- İlgili Anayasa Maddesi

Konuyla ilgili Anayasa maddesi şudur:

"MADDE 44.- Devlet, toprağın verimli olarak işletilmesinikorumak ve geliştirmek, erozyonla kaybedilmesini önlemek ve topraksız olan veyayeter toprağı bulunmayan çiftçilikle uğraşan köylüye toprak sağlamak amacıylagerekli tedbirleri alır. Kanun, bu amaçla, değişik tarım bölgeleri veçeşitlerine göretoprağın genişliğini tespit edebilir. Topraksız olan veya yetertoprağı bulunmayan çiftçiye toprak sağlanması, üretimin düşürülmesi, ormanlarınküçülmesi ve diğer toprak ve yeraltı servetlerinin azalması sonucunu doğuramaz.

Bu amaçla dağıtılan topraklar bölünemez, miras hükümleri dışındabaşkalarına devredilmez ve ancak dağıtılan çiftçilerle mirasçıları tarafından işletilebilir.Bu şartların kaybı halinde, dağıtılan toprağın Devletçe geri alınmasına ilişkinesaslar kanunla düzenlenir."

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Yekta GüngörÖZDEN, Güven DİNÇER, İhsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Haşim KILIÇ,Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER ve Lütfi F. TUNCEL'inkatılmalarıyla 23.12.1993 gününde yapılanilk inceleme toplantısında dosyadaeksik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, sınırlama sorununun da esasinceleme evresinde ele alınmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

İşin esasına ait rapor başvuru kararı ve ekleri, Anayasa'yaaykırılığı öne sürülen yasa kuralı ile aykırılık savına dayanak yapılan Anayasakuralları, bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri ve dosyadaki tümbelgeler okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A- Sınırlama Sorunu

Mahkemeninbakmakta olduğu dâvasatış yoluyla ortaklığıngiderilmesine ilişkindir. İtiraz konusu 13. maddenin son fıkrasının sontümcesinde"...Ayrıca mahkemeler satış suretiyle miras ortaklığınıngiderilmesine karar veremezler" denilmektedir. Mahkeme, 13. maddeninyalnız bu tümcesini bakmakta olduğu dâvada uygulamak durumundadır. Bu nedenle,"22.11.1984 günlü, 3083 sayılı Sulama Alanlarında Arazi DüzenlenmesineDair Tarım Reformu Kanunu'nun 13. maddesinin iptaline yönelik itiraza ilişkinesas incelemenin, maddenin sonfıkrasında yer alan "... Ayrıca mahkemelersatış suretiyle miras ortaklığının giderilmesine karar veremezler" tümcesiile sınırlı olarak yapılmasına," oybirliğiyle karar verilmiştir.

B- İptali İstenen Kuralın Anlam ve Kapsamı

3083 sayılı "Sulama Alanlarının Düzenlenmesine Dair TarımReformu Kanunu"nun 1. maddesinde Kanun'un amacı şu şekilde belirlenmiştir:

"Bakanlar Kurulu'nca gerekli görülen alanlarda :

a) Toprağın verimli şekilde işletilmesini, işletilmesininkorunmasını, birim alandan azami ekonomik verimin alınmasını, tarım üretimininsürekli olarak artırılmasını, değerlendirilmesini ve buralarda istihdam imkânlarınınartırılmasını,

b) Yeterli toprağı bulunmayan ve topraksız çiftçilerin zirai aileişletmeleri kurabilmeleri için Devletin mülkiyetinde bulunan topraklarlatopraklandırılmalarını, desteklenmelerini, eğitilmelerini,

c) Ekonomik üretime imkân vermeyecek şekilde parçalanan tarımtopraklarının gerektiğinde ve imkanlar ölçüsünde genişletilmesi suretiyle detoplulaştırılmasını, tarım arazisinin ailenin geçimini sağlamaya ve aile işgücünü değerlendirmeye yeterli olmayacak derecede parçalanmasını ve küçülmesiniönlemeyi,

d) Yeni yerleşme yerleri kurmayı, mevcut yerleşme yerlerineeklemeler yapmayı,

e) Zorunluluk halinde tarım arazisinin diğer amaçlaratahsisinidüzenlemeyi,

f) Dağıtılmayan tarım arazisinin değerlendirilme şeklinibelirlemeyi,

g) Bakanlar Kurulunca gerekli görülen diğer bölgelerdegayrimenkullerin Milli Güvenlik nedeniyle mülkiyet ve tasarruf şekillerinde veyerleşim yerlerinde düzenlemeler yapmayı, sağlamaktır."

Bu amaca ulaşmak için Yasa'nın 11. maddesiyle işlemlere sınır(tasarruf tahdidi) getirilmiş,12. maddesi ile de bu topraklar üzerindemirasçıların tasarrufu düzenlenmiştir. Bu düzenlemeyle, mirasın açılmasındanitibaren altı ay içinde mirasçıların aile ortaklığı şeklinde işletemedikleriveya rızaen aralarında devir ve temlik işlemleri yapamadıkları durumlardadağıtılan toprak ve varsa işletmeye ilgili taşınmaz malların bedeli, bu Yasahükümlerine göre ödenmek koşuluyla uygulayıcıkuruluş tarafından geri alınacağıve geri alınan işletmenin, öncelikle mirasçılara ya da topraksız veya az topraklıçiftçilerden birine tahsis edileceği öngörülmüştür.

Yasa'nın 13. maddesinin birinci fıkrasında Bakanlar Kurulukararının Resmî Gazete'de yayımı gününden başlayarak uygulama alanlarında;kamulaştırma, toplulaştırma, arazi değiştirilmesi ve dağıtımı işlemlerinintamamlanması veya tapuya tescil sonuçlandırılıncaya kadar, gerçek kişilere,özel hukuk tüzel kişilerine ait arazinin mülkiyet ve zilyetliğinin beş yılsüreyle devir, temlik, ipotek edilemeyeceği ve satış vaadine konu olamayacağıbelirtilmiştir. Beş yılı aşamayacak olan kısıtlama süresinden sonra da, sulamasistemi tamamlanıp sulamaya geçilinceye kadar aynı yasaklamaları içeren ikincibirbeş yıllık kısıtlama süresi getirilmiştir.

Maddenin ikinci fıkrasında da kısıtlama süresi içinde arazisini satmakisteyenlerin, uygulayıcı kuruluşun bu kişilere ait tarım toprağını ve varsaüzerindeki tesisleri 60 gün içinde kamulaştırması veya başkalarına satışınaizin vermesi öngörülmüştür.

C- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu

Mahkeme, Anayasa'ya aykırılık savına dayanak olarak Anayasa'nın10., 35. ve 36. maddelerini göstermiş olmakla birlikte kuralın asıl dayanağınınAnayasa'nın 44. maddesi olduğu görülmekle esas incelemenin öncelikle bu maddeyönünden yapılması gerekli görülmüştür.

1- Anayasa'nın 44. Maddesi Yönünden İnceleme

"Toprak Mülkiyeti" başlıklı Anayasa'nın 44. maddesinde;"Devlet, toprağın verimli olarak işletilmesini korumak ve geliştirmek,erozyonla kaybedilmesini önlemek ve topraksız olan veya yeter toprağıbulunmayan çiftçilikle uğraşan köylüye toprak sağlamak amacıyla gereklitedbirleri alır. Kanun, bu amaçla, değişik tarım bölgeleri ve çeşitlerine göretoprağın genişliğini tespit edebilir. Topraksız olan veya yeter toprağıbulunmayan çiftçiye toprak sağlanması, üretimin düşürülmesi, ormanların küçülmesive diğer toprak ve yeraltı servetlerinin azalması sonucunu doğuramaz.

Bu amaçla dağıtılan topraklar bölünemez, miras hükümleri dışındabaşkalarına devredilmez ve ancak dağıtılan çiftçilerle mirasçıları tarafındanişletilebilir. Bu şartların kaybı halinde, dağıtılan toprağın Devletçe gerialınmasına ilişkin esaslar kanunla düzenlenir" denilmektedir. 3083 sayılıYasa'nın düzenlenmesinde Anayasa'nın bukuralının göz önünde bulundurulduğuanlaşılmaktadır.

2- Anayasa'nın 35. Maddesi Yönünden İnceleme

Mahkeme, itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 35. maddesine aykırıolduğu savında bulunmaktadır.

Anayasa'nın"Mülkiyet Hakkı" başlıklı 35. maddesinde;"Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir

Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir.

Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz"denilmektedir.

"Sulama Alanlarında Arazi Düzenlenmesine Dair Tarım ReformuKanunu" genel nitelikli bir tarım ve toprak reformunu kapsamayıp, sulamaalanı olarak belirlenecek yerlerle uygulanacak arazi düzenlemelerini içeren birYasadır. Bu Yasa ile sulama alanı olarak belirlenecek yerlerde tarımın dahaçağdaş ve bilimsel biçimde gelişmesi ve buna bağlı olarak daha fazla ürünalınabilmesi ve hızla artan nüfusun beslenme gereksinmelerinin karşılanması amaçlanmıştır.Yasa'da, topraksız ya da az topraklı köylülere kamuya ait veya kamulaştırılmıştoprakların dağıtılması, tarım topraklarının sahipleri arasındapaylaştırılması, toprak rantlarının ayarlanması, tarım işletmeleri kurulması,tarımsal vergilendirme, tarımsal eğitim ve çalışanların çalışma koşullarınındüzenlenmesi, onlara kredi sağlanması, ürünlerin pazarlanması için gereklisistemlerin oluşturulması ve çiftçilerin araç ve gereç edinmeleri ile toprağınsulama işlerinin yapılması, toprak ve tarım reformunun kapsamına alınmıştır.

"Toprak Mülkiyeti" başlıklı Anayasa'nın 44. maddesinde;"Devlet, toprağın verimli olarak işletilmesini korumak ve geliştirmek,erozyonla kaybedilmesini önlemek ve topraksız olan veya yeter toprağıbulunmayan çiftçilikle uğraşan köylüye toprak sağlamak amacıyla gereklitedbirleri alır. Kanun, bu amaçla, değişik tarım bölgeleri ve çeşitlerine göretoprağın genişliğini tespitedebilir. Topraksız olan veya yeter toprağıbulunmayan çiftçiye toprak sağlanması, üretimin düşürülmesi, ormanlarınküçülmesi ve diğer toprak ve yeraltı servetlerinin azalması sonucunu doğuramaz.

Bu amaçla dağıtılan topraklar bölünemez, miras hükümleri dışındabaşkalarına devredilmez ve ancak dağıtılan çiftçilerle mirasçıları tarafındanişletilebilir. Bu şartların kaybı halinde, dağıtılan toprağın Devletçe gerialınmasına ilişkin esaslar kanunla düzenlenir" denilmektedir. 3083 sayılıYasa'nın düzenlenmesindeAnayasa'nın bu kuralının göz önünde bulundurulduğuanlaşılmaktadır.

Kamu yararı ile kişi yararının dengelenmesi ve mülkiyet hakkınınkamu yararı amacıyla, Yasa'da öngörüldüğü ölçüde, getirilen sınırlamadaAnayasa'ya aykırılık bulunmamaktadır.

Mirasçıların anlaşamamaları durumunda, mahkemece ortaklığın satışyoluyla giderilmesine karar verilememekle birlikte mirasçıların satış hakkı,uygulayıcı kuruluş tarafından yerine getirilmektedir.

Bu nedenle, itiraz konusu kuralla getirilen sınırlama, öngörülenamacı aşmadığı gibi demokratik toplum gereklerine de aykırılıkoluşturmamaktadır.

3- Anayasa'nın 10. ve 36. Maddeleri Yönünden İnceleme

İtiraz yoluna başvuran mahkeme, incelenen kuralın Anayasa'nın 10.ve 36. maddelerine de aykırılığı savında bulunmuş ise de, kuralın Anayasa'nın10. ve 36. maddeleriyle ilişkisi bulunmamaktadır.

İptal isteminin reddi gerekir.

VI- SONUÇ

22.11.1984 günlü, 3083 sayılı Sulama Alanlarında AraziDüzenlenmesine Dair Tarım Reformu Kanunu'nun sınırlama kararı uyarıncaincelenen 13. maddesinin son fıkrasında yer alan "...Ayrıca mahkemelersatış suretiyle miras ortaklığının giderilmesine karar veremezler."tümcesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, 13.9.1994gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.