Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1994/62, K.1994/79 Sayılı Karar - 29/11/1994

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 1994/62

Karar Sayısı : 1994/79

Karar Günü : 29.11.1994

R.G. Tarih-Sayı :16.02.1995-22204

İPTAL İSTEMİNDE BULUNAN : Anamuhalefet (Anavatan) Partisi TürkiyeBüyük Millet Meclisi Grubu Adına Grup Başkanvekili Hasan KORKMAZCAN.

İPTAL İSTEMİNİN KONUSU : 20.5.1994 günlü, 21939 sayılı ResmîGazete'de yayımlanan TBMM'nin 318 sayılı kararının, bir İçtüzük düzenlemesiniteliğinde olduğu ve Anayasa'nın 2., 11., 38. ve 95. maddelerine aykırılığısavıyla iptali istemidir.

I- OLAY

Anamuhalefet Partisi (ANAP) Türkiye Büyük Millet Meclisi Grubuadına Grup Başkanvekili Hasan KORKMAZCAN, 15.7.1994 günlü başvurusunda BursaMilletvekili Turhan Tayan ve 50 milletvekilinin, hayalî ihracat olaylarınınüzerine gitmeyerek Devletin zarara uğramasına neden olduklarısavıyla Devleteski Bakanı ve Başbakan Yardımcısı İsmet Kaya ERDEM, Maliye ve Gümrük eskibakanları Ekrem PAKDEMİRLİ ve Ahmet Kurtcebe ALPTEMOÇİN ile Devlet eski bakanıYusuf Bozkurt ÖZAL haklarında Anayasa'nın 100. maddesi uyarınca meclis soruşturmasıaçılması için verdikleri önergenin kübulüne ilişkin Türkiye Büyük MilletMeclisi'nin 17.5.1994 günlü, 318 sayılı kararının bir içtüzük düzenlemesiniteliğinde bulunduğunu ve Anayasa'nın 2., 11., 38. ve 95. maddelerine aykırıolduğunu ileri sürerek iptalini istemiştir.

IV- YASA METİNLERİ

A- Anayasa Kuralları

Dava dilekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şunlardır :

1. "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millîdayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürkmilliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir."

2. "MADDE 11.- Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargıorganlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temelhukuk kurallarıdır.

Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz."

3. "MADDE 38.- Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunankanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz; kimseye suçuişlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir cezaverilemez.

Suç ve ceza zamanaşımı ile ceza mahkûmiyetinin sonuçları konusundada yukarıdaki fıkra uygulanır.

Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunlakonulur.

Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz.

Hiç kimse kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan birbeyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz.

Ceza sorumluluğu şahsidir.

Genel müsadere cezası verilemez.

İdare, kişi hürriyetinin kısıtlanması sonucunu doğuran birmüeyyide uygulayamaz. Silahlı kuvvetlerin iç düzeni bakımından bu hükme kanunlaistisnalar getirilebilir.

Vatandaş, suç sebebiyle yabancı bir ülkeye geri verilemez."

4. "MADDE 95.- Türkiye Büyük Millet Meclisi, çalışmalarını,kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürütür.

İçtüzük hükümleri, siyasî parti gruplarının, Meclisin bütünfaaliyetlerine üye sayısı oranında katılmalarını sağlayacak yolda düzenlenir.Siyasî parti grupları, en az yirmi üyeden meydana gelir.

Türkiye Büyük Millet Meclisinin bütün bina, tesis, eklenti vearazisinde kolluk ve yönetim hizmetleri Meclis Başkanlığı eliyle düzenlenir veyürütülür. Emniyet ve diğer kolluk hizmetleri için yeteri kadar kuvvet ilgilimakamlarca Meclis Başkanlığına tahsis edilir."

5. "MADDE 100.- Başbakan veya bakanlar hakkında, TürkiyeBüyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az onda birinin vereceği önerge ile,soruşturma açılması istenebilir. Meclis, bu istemi en geç bir ay içinde görüşürve karara bağlar.

Soruşturma açılmasına karar verilmesi halinde, Meclisteki siyasîpartilerin güçleri oranında komisyona verebilecekleri üye sayısının üç katıolarak gösterecekleri adaylar arasından her parti için ayrı ayrı ad çekmesuretiyle kurulacak onbeş kişilik bir komisyon tarafından soruşturma yapılır.Komisyon, soruşturma sonucunu belirten raporunu iki ay içinde Meclise sunar.Soruşturmanın bu sürede bitirilememesi halinde, komisyona iki aylık yeni vekesin bir süre verilir.

Meclis, raporu öncelikle görüşür ve gerek gördüğü takdirdeilgilinin Yüce Divana sevkine karar verir. Yüce Divana sevk kararı ancak üyetamsayısının salt çoğunluğu ile alınır.

Meclisteki siyasî parti gruplarında, Meclis soruşturması ileilgili görüşme yapılamaz ve karar alınamaz."

6. "GEÇİCİ MADDE 6.- Anayasaya göre kurulan Türkiye BüyükMillet Meclisinin toplantı ve çalışmaları için kendi içtüzükleri yapılıncayakadar, Millet Meclisinin 12 Eylül 1980 tarihinden önce yürürlükte olanİçtüzüğünün, Anayasaya aykırı olmayan hükümleri uygulanır."

B- İlgili İçtüzük Kuralları

a- TBMM'nin 15.1.1985 günlü, 53. Birleşiminde 15 sayıyla kabul edilenkarar şöyledir:

"Anayasanın 100 üncü maddesine göre kurulması kararlaştırılanMeclis Soruşturması komisyonlarının üyelik şartları, çalışma usul ve esaslarıile yetkileri ve soruşturma komisyonunun düzenleyeceği raporun Türkiye BüyükMillet Meclisi Genel Kurulunda görüşülme usul ve esasları hakkında, TürkiyeBüyük Millet Meclisi İçtüzüğü yapılıncaya kadar, 17.2.1965 tarihli TürkiyeBüyük Millet Meclisi Birleşik Toplantısı İçtüzüğünün Anayasaya aykırı olmayanhükümlerinin uygulanmasına Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunun15.1.1985 tarihli 53 üncü Birleşiminde karar verilmiştir."

b- TBMM Genel Kurulunca Meclis Soruşturması ve Yüce Divana sevkişlemlerinde uygulanması kabul edilen 17.2.1965 günlü TBMM Birleşik Toplatısıİçtüzüğü'nün ilgili kuralları şunlardır.

1. "MADDE 12.- Görevde bulunan veya görevinden ayrılmış olanBaşbakan veya bir Bakanlar Kurulu üyesi hakkında Meclis Soruşturması açılmasıisteminin bir veya birkaç Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesi tarafındanyapılması takdirinde, bu konudaki önergede, Başbakan veya ilgili BakanlarKurulu Üyesi tarafından, Bakanlar Kurulunun genel siyasetinden veyaBakanlıkların görevleriyle ilgili işlerden dolayı cezaî sorumluluğu gerektirenfiillerin görev sırasında işlendiğinden bahsolunmak gereklidir.

Önergede, hangi fiillerin hangi kanun ve nizama aykırı olduğunu,maddesini de zikretmek ve gerekçede göstermek suretiyle belirtmekzorunludur."

2. "MADDE 15.- 14 üncü maddenin 8 inci fıkrasında bahiskonusu birleşimde, -o sırada görevli bulunsun veya bulunmasınilgili Başbakanveya Bakanlar Kurulu üyesinin, önergeyi verenlerden ilk imza sahibinin veyaonun göstereceği bir diğer imza sahibinin ve Soruşturma Hazırlık Komisyonunundaherhalde dinlenecekleri bir görüşmeden sonra, Meclis Soruşturması isteminin dikkatealınıp alınmaması hakkında GenelKurulca karar verilir. Yukarıdaki fıkrada bahiskonusu görüşmede son söz hakkı, hakkında soruşturma açılması istenen kimseyeaittir."

V- İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Yekta GüngörÖZDEN, Güven DİNÇER, İhsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Haşim KILIÇ,Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER ve Lütfi F. TUNCEL'inkatılmalarıyla 21.7.1994 günü yapılan toplantıda, dosyada eksiklikbulunmadığından TBMM kararının İçtüzük düzenlemesi niteliğinde olup olmadığınınincelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir.

Başvuruya ilişkin rapor, dava dilekçesi ve ekleri, iptaliistenilen karar ile dayanılan Anayasa, yasa ve İçtüzük kurallarıyla bunlarıngerekçeleri ve diğer belgeler okunup incelendikten sonra gereği görüşülüpdüşünüldü :

Anayasa'nın 95. maddesinin birinci fıkrasında: "Türkiye BüyükMillet Meclisi, çalışmalarını kendi yaptığı içtüzük hükümlerine göreyürütür.", Geçici 6. maddesinde de, "Anayasaya göre kurulan TürkiyeBüyük Millet Meclisinin toplantı ve çalışmaları için kendi içtüzükleriyapılıncaya kadar, Millet Meclisinin 12 Eylül 1980 tarihinden önce yürürlükteolan içtüzüğünün, Anayasaya aykırı olmayan hükümleri uygulanır."denilmiştir.

TBMM çalışmalarıyla ilgili olarak Anayasa'nın 95. maddesindeöngörülen içtüzük düzenlemesi henüz yapılamamıştır. Bu nedenle, Anayasa'nınGeçici 6. maddesi uyarınca 12 Eylül 1980'den önce yürürlükte olan MilletMeclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırı olmayan hükümleri uygulanmaktadır.

Ancak, Anayasa'nın 100. maddesinde sözü edilen "MeclisSoruşturması" konusunda Millet Meclisi İçtüzüğü'nde hüküm bulunmamaktadır.Bu nedenle TBMM Genel Kurulu 15.1.1985 günlü, 53. Birleşimde:

"Anayasa'nın 100. maddesine göre kurulması kararlaştırılanMeclis Soruşturması komisyonlarının üyelik şartları, çalışma usul ve esaslarıile yetkileri ve soruşturma komisyonunun düzenleyeceği raporun Türkiye BüyükMillet Meclisi Genel Kurulu'nda görüşülme usul ve esasları hakkında, TürkiyeBüyük Millet Meclisi İçtüzüğü yapılıncaya kadar, 17.2.1965 tarihli TürkiyeBüyük Millet Meclisi Birleşik Toplantısı İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırı olmayanhükümlerinin uygulanmasına" karar vermiştir.

Anayasa Mahkemesi'nin 1985/1 esas sayılı dosyasındaki kararda dabelirtildiği gibi; Türkiye Büyük Millet Meclisi, İçtüzükte Anayasa'ya aykırıolan yönleri saptamak, değişiklikler yapmak ve gerektiğinde boşluklarıdoldurmak yetkisine sahiptir. TBMM 15.1.1985 günlü, 53. Birleşiminde aldığıkararla 17.2.1965 günlü Türkiye Büyük Millet Meclisi Birleşik Toplantısıİçtüzüğü'nün Meclis Soruşturması komisyonlarının üyelik şartları, çalışma usulve esasları ile yetkileri ve Soruşturma Komisyonu'nun düzenleyeceği raporunTBMM Genel Kurulu'nda görüşülme usul ve esasları hakkındaki 12-21. maddelerininAnayasa'ya aykırı olmayan kuralları TBMM

İçtüzüğü'nün kuralları olmuştur.

Öncelikle dava konusu 17.5.1994 günlü, 318 sayılı TBMM kararıiçeriğinin bir içtüzük düzenlemesi ya da değişikliği niteliğinde olupolmadığının çözümlenmesi gerekir. Karar, bir içtüzük düzenlemesi ya dadeğişikliği niteliğinde ise şüphesiz Anayasa Mahkemesi'nce incelenmesi olanaklıolacaktır. Çünkü, TBMM İçtüzüğü esasını ve gücünü Anayasa'dan alır ve yasalargibi Anayasa'ya aykırı hüküm içeremez. Nitekim, Anayasa'nın 148. ve AnayasaMahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında 2949 sayılı Yasa'nın 18.maddelerinin birinci fıkralarında; kanunların ve kanun hükmünde kararnamelerinyanı sıra Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün de biçim ve öz yönündenAnayasa'ya uygunluğunun denetlenmesinin Anayasa Mahkemesi'nin görev veyetkileri arasında bulunduğu belirtilmiştir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin "bilgi edinme ve denetimyolları" arasında yer alan "Meclis Soruşturması" konusundauygulanması kabul edilen, TBMM Birleşik Toplantısı İçtüzüğü'nün 12. - 21.maddelerini kapsayan Üçüncü Bölümü'nde "Meclis Soruşturması ve Yüce DivanaSevk" işleri düzenlenmiştir. İçtüzüğün 12. maddesinde, Meclis Soruşturmasıaçılmasıyla ilgili olarak önerge verilmesi ve bu önergede bulunması gerekenhususlar belirtilmiş ve özellikle maddenin ikinci fıkrasında "Önergede,hangi fiilerin hangi kanun ve nizama aykırı olduğunu, maddesini de zikretmek vegerekçede göstermek suretiyle belirtmek zorunludur" denilmesine karşın 15.maddede TBMM Genel Kurulu'nda Meclis Hazırlık Komisyonu raporu üzerindeyapılacak görüşmeler sonucunda Meclis Soruşturması isteminin dikkate alınıpalınmamasına Genel Kurulca karar verilmesi konusu düzenlenmiş; maddedeverilecek kararlarda bulunması gerekli hususlarla ilgili herhangi bir belirlemeyapılmamıştır.

Bu açıklamalardan sonra öncelikle olayda İçtüzüğün hangimaddesinin uygulanacağının çözümlenmesi gerekmektedir. Olayda gözetilmesigereken kural, dava dilekçesinde ileri sürüldüğü gibi TBMM Birleşik Toplantısıİçtüzüğü'nün 12. maddesi değil, 15. maddesidir. 12. madde, Meclis Soruşturmasıaçılması konusunda TBMM Başkanlığına önerge verilmesiyle ilgilidir ve maddeyeuygun olarak da TBMM Başkanlığı'na bir önerge verilmiştir. TBMM GenelKurulu'nca meclis soruşturması açılmasıyla ilgili madde ise Birleşik Toplantıİçtüzüğü'nün 15. maddesi olup, burada da alınacak kararda bulunması gerekenhususlarla ilgili kural getirilmemiştir.

TBMM kararlarının İçtüzük düzenlemesi niteliğinde sayılabilmesiiçin kararın "Meclisin çalışmasıyla ilgili yöntem ve esaslara"ilişkin olması gerekir. Anayasa Mahkemesi'nin yerleşik içtihatları da budoğrultudadır. Buna göre, çalışma yöntem ve esaslarına ilişkin konuları içerenkararlar İçtüzük düzenlemesi niteliğinde olup, bunun dışındakiler ise bunitelikte değildir.

318 sayılı TBMM Kararı ile yeni bir İçtüzük kuralı oluşturulmamışve İçtüzük düzenlemesi yapılmamıştır. 318 sayılı Meclis Soruşturması açılmasıhakkındaki karar, TBMM Birleşik Toplantı İçtüzüğü'nün 15. maddesininuygulanmasına ilişkindir. Bununla Türkiye Büyük Millet Meclisi'ninçalışmalarıyla ilgili yeni bir yöntem ve esas getirilmemiş, yürürlükteki birkurala dayanılarak Meclis Soruşturması açılmasına karar verilmiştir.

Anayasa'nın ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkındaki Yasa'nın yukarda belirtilen ilgili maddelerinde,"Kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisiİçtüzüğünün Anayasa'ya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunun denetlenmesininAnayasa Mahkemesi'nin görevleri arasında bulunduğu" hükme bağlanmıştır.

Bir İçtüzük düzenlemesi ya da değişikliği niteliğinde olmadığından318 sayılı TBMM kararının Anayasa Mahkemesi'nce incelenmesi olanağıbulunmamaktadır.

Bu nedenle yapılan iptal başvurusunun yetkisizlik nedeniyle reddigerekir.

VI- SONUÇ

17.5.1994 günlü, 318 sayılı Türkiye Büyük Millet Meclisi Kararıİçtüzük düzenlemesi ya da değişikliği niteliğinde olmadığından iptalbaşvurusunun yetkisizlik nedeniyle REDDİNE,

29.11.1994 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.