Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1994/77, K.1995/24 Sayılı Karar - 28/06/1995

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 1994/77

Karar Sayısı : 1995/24

Karar Günü : 28.6.1995

R.G. Tarih-Sayı :15.05.1996-22637

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Danıştay 10. Dairesi

İTİRAZIN KONUSU : 23 Mart 1879 günlü, "İhtira BeratıKanunu"nun 3. maddesinde yer alan "... terkibatı saydelaniyeye ve hernevi edviye ve mualecata ... dair layihalar için berat itası caiz olmaz"kuralının Anayasa'nın 2., 5., 10. ve 27. maddelerine aykırılığı savıyla iptaliistemidir.

I- OLAY

"Bio-psikososyal fenomenlerin gerçekleştirilmesi için yılanzehirlerinden elde edilen bir çeşit kimyevi terkibin geliştirilmesi"konusundaki ihtira beratı istemini reddeden Sanayi ve Ticaret Bakanlığıişleminin iptali ve İhtira Beratı Yasası'nın Anayasa'ya aykırı olduğu savıyla,Anayasa Mahkemesi'ne başvurulması istemi ileAnkara İdare Mahkemesi'nde açılandavada, Ankara 1 Nolu İdare Mahkemesi'nin davacının Anayasa'ya aykırılık savınıciddî görmeyerek davayı reddeden kararı, Danıştay 10. Dairesi'nce onanmış;karar düzeltme istemi üzerine aynı Dairece, İhtira Beratı Yasası'nın 3.maddesinin yukarıya alınan bölümünün Anayasa'nın 2., 5., 10. ve 27. maddelerineaykırı olduğu kanısına varılarak bu kuralın iptali istemiyle AnayasaMahkemesi'ne başvurulmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A- İptali istenen Yasa Kuralı

23.3.1879 tarihli "İhtira Beratı Yasası"nın iptaliistenen ibareyi de içeren 3. maddesi şöyledir :

"Madde 3- Evvelâ terkibatı saydelaniyeye ve her nevi edviyeve mualecata ve saniyen umuru maliyeye ve muamelâtı sarrafiyeye dair lâyihalariçin berat itası caiz olamaz."

B- İlgili Yasa Kuralları

İhtira Beratı Yasası'nın konuyla ilgili kuralları şunlardır:

1- "Madde 1- Hiref ve sanayie dair her nevi ihtiraat vekeşfiyat ve ıslahattan istifade hakkı mucit ve kâşif ve muslihlere aittir ve buhaktan istifade mevaddı âtivede tayin olunan müddetler ile meşrut olmak üzeretarafı devletten berat itası ile tasdik olunur."

2- "Madde 2- Sanayice yeniden bir netice ve eser vücudagetirmek ve bunların husulü için vesaiti cedide ihdas veyahut malûm olan vesaitibir sureti cedidede istimal eylemek muhteriattan addolunur."

3- "Madde 36- Evvelâ keşif ve ihtira olunan şey nevicatolmadığı saniyen 3 üncü madde hükmünce berat itasına salih bulunmadığı salisensırf nazariyat ve ameliyattan ibaret olup sanayie sureti sarfı gösterilmeyenusul ve kavait ve keşfiyat ve tashihatı mücerrede üzerine berat verilmiş olduğurabian emniyeti umumiyeyi ve nizamı memleketi muhil ve âdap ve ahlâka ve kavaninimevzuaya muhalif bulunduğu hamisen asıl ihtira olunduğu beyan olunan şeyingayri hakkında sahte bir nam ile hilekârane berat istihsal kılındığı sadisenberata merbut tarifname ihtiran icrası için kâfi olmadığı veyahutsuretiistimalini mükemmelen ve hakikaten mutazammın bulunmadığı sabian 23 üncü maddeahkâmına muhalif berat istihsal edildiği halde bu misillû beratlar münfesih vekeenlemyekün addolunur ve işbu 26 ıncı maddenin 4 üncü fıkrasiyle 3 üncüfıkrasında beyanolunan şeylerin imal veya füruhtundan terettüp edecek mücazatbaşkaca icra kılınır ve re'sen verilmiş olan berata ait olmayan tadilât veıslâhat ve ilâvat ve tasdiknameleri dahi hükümsüz kalır."

C- İtiraza Dayanak Yapılan Anayasa Kuralları

İtiraz yoluna başvuran Dairenin dayandığı Anayasa kurallarışunlardır :

1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millîdayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürkmilliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir."

2- "MADDE 5.- Devletin temel amaç ve görevleri, Türkmilletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyetive demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunusağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adaletilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyalengelleri kaldırmaya, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gereklişartları hazırlamaya çalışmaktır."

3- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasîdüşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırımgözetilmeksizin kanun önünde eşittir.

Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.

Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önündeeşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar."

4- "MADDE 27.- Herkes, bilim ve sanatı serbestçe öğrenme veöğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araştırma hakkına sahiptir.

Yayma hakkı, Anayasanın 1 inci, 2 nci ve 3 üncü maddelerihükümlerinin değiştirilmesini sağlamak amacıyla kullanılamaz.

Bu madde hükmü yabancı yayınların ülkeye girmesi ve dağıtımınınkanunla düzenlenmesine engel değildir."

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Yekta Güngör ÖZDEN,Güven DİNÇER, İhsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Haşim KILIÇ, YalçınACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL'inkatılmalarıyla 25.10.1994 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyadaeksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliği ile kararverilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

İşin esasına ilişkin rapor, dava dilekçesi ve ekleri, iptaliistenilen Yasa kurallarıyla, dayanılan Anayasa kuralları, bunların gerekçelerive öteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A- Yasa'nın Anlam ve Kapsamı

23.3.1879 günlü, İhtira Beratı Yasası, 1844 tarihli Fransız İhtiraBeratı Yasası'ndan kimi değişiklikler yapılarak alınmıştır. Yasa'nın 1. ve 2.maddelerinde ihtira beratının tanımları ve nelere ihtira beratı verileceğinidüzenlenmiş, 3. maddesinde ise eczacılığa ait bileşimler ile deva ve ilâçlarınberat korumasından yararlanamayacağı öngörülmüştür.

İhtira Beratı Yasası'nın 2. maddesine göre, bir buluşa beratverilmesi için buluşun yeni, sınaî alana uygulanabilir olması ve yaratıcılıközelliği taşıması gerekir. Bir buluşun bu nitelikleri taşıması üzerine idareyebaşvurulur. Yapılan inceleme sonucunda ihtira beratı verilmesiyle, sahibi"patentten doğan" tekel niteliğinde bir mutlak hakka sahip olur. Buhak, sahibine, patent konusu buluşun ekonomik olarak değerlendirilme tekelini(5, 10 ya da 15 yıl) süreli olarak sağlar. Patent konusu buluşun üçüncükişilerce patent sahibinin izni olmadan üretilmesi, pazarlanması, piyasayasunulması, kullanılması, sayılan amaçlar için ithâl edilmesi ve üzerindezilyedlik tesis edilmesi yasaktır. Bu haktan üçüncü kişilerin yararlanabilmesi,berat sahibinin bu hakkını devretmesi, rızasıyla kullanmaya yetkili kılınmasıveya üçüncü kişiye böyle bir kullanımı tanımak zorunda kalması ile olanaklıdır.Yasaya, ahlâka, kamu düzenine aykırı olan buluşlar (İhtira Beratı Yasası Madde36) ile eczacılığa ait bileşimler, her çeşit deva ve ilaçlar (Madde 3) yenilikve sanayiye uygulanabilirlik niteliğini taşısa bile berat himayesindenyararlanamaz.

Eczacılığa ilişkin bileşimlere ve ilâçlara ihtira beratı verilmemekuralına ilk olarak 1844 tarihli Fransız İhtira Beratı Yasası'ndarastlanmaktadır. Gerekçesi, özetle, "toplum sağlığı konusunda, birpatentin yeterliliği hakkında, gerçekte yetersiz ve hattâ tehlikeli olan ilâcıniyileştirme gücü için güvence vermenin riskinden saf kişilerkorunmalıdır.." biçimindedir. Bu gerekçeyle ilâca berat verilmemesi kuralıuzun yıllar, Türkiye dahil pek çok Avrupa ülkesi yasalarında yer almıştır.Bugün dünyada Arjantin, Brezilya, Hindistan, Pakistan, Türkiye'de ilâca beratkoruması bulunmamaktadır. 27.6.1995 günlü, Resmî Gazete'de yayımlanan 24.6.1995günlü, 551 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin geçici 4. maddesi ile tıbbî veveteriner ilâç üretim usûlleri ve ürünlerine berat belgesi ile sağlanankorumanın 1.1.2000 yılında başlayacağı, başlama tarihinin Bakanlar Kurulukararı ile beş yıl süreyle ertelenebileceği, tıbbîve veteriner ilâç ürünlerinebu KHK kapsamındaki berat belgesi ile sağlanan korumanın 1.1.2005'debaşlayacağı kabûl edilmiştir.

İlâç sanayiini geliştirdikten, buluş yapacak düzeye geldiktensonra makûl bir geçiş süresi sonunda ilaçta patent koruması olmalıdır.

B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu

Danıştay 10. Dairesi'nin kararında, İhtira Beratı Yasası'nın 3.maddesindeki düzenleme ile, özellikle milletlerarası ilişkilerin günümüzdeulaştığı boyut ve ilaç endüstrisinin geliştiği ülkelerdeki korumalar dikkatealındığında tekelleşmeye ve fiyat artışlarına engel olunamadığı gibi farmakolojikaraştırmalar ve bu alandaki araştırma sonuçlarıyla elde edilecek ilerlemelerinde önemli ölçüde engellendiği, kamu yararına aykırı hâle geldiği, aynı hukuksalkonumdaki kişiler arasında yalnızca ihtira konularının farklı olması nedeniyleayrım yapıldığı; böylece haklı bir sebebe dayanmaksızın eşitsizlik yaratıldığıve araştırma özgürlüğünün özünün zedelendiği, yasalar önünde eşitlik ilkesineve Anayasa'nın 10. maddesine aykırılık oluşturulduğu ileri sürülmüştür.

Anayasa'nın 10. maddesinde yer alan eşitlik, mutlak anlamda bireşitlik olmayıp, haklı nedenlerin varlığı durumunda farklı uygulamalara olanakveren bir ilkedir. Yasa önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallarabağlı olacağı anlamına gelmez. Durum ve konumlardaki farklılık, hukuksal özellikler,kimi kişiler ya da topluluklar ve kuruluşlar için değişik kuralları ve değişikuygulamaları gerekli kılar. Aynı durumda olanlar için ayrı düzenleme Anayasa'yaaykırılıkoluşturur. Kimi yurttaşların haklı bir nedene dayanılarak değişikkurallara bağlı tutulmaları eşitlik ilkesine aykırılık oluşturmaz. Anayasa'daamaçlanan eşitlik eylemli değil hukuksal eşitliktir. Aynı hukuksal durumlarınaynı, ayrı hukuksal durumların ayrı kurallara bağlı tutulması Anayasa'nınöngördüğü eşitlik ilkesine uygun düşer. Kişisel nitelikleri ve durumları aynıolanlar arasında yasalara konulan kurallara değişik uygulamalar yapılmaz. Kamuyararı ya da başka haklı nedenlere dayanılarak yasalarda farklı uygulamalargetirilmesinde, eşitlik ilkesinin zedelendiği sonucu çıkarılmaz.

İhtira Beratı Yasası'na göre, yenilik özelliği taşıyan ve sanayiyeuygulanabilen her türlü buluşa berat verilmesine karşın itiraz konusu kuraluyarınca ilâca verilmemektedir. İlâcın, insan ve toplum sağlığı yönünden önemitartışmasızdır. Kişi yararıyla toplum yararının karşılaştığı durumlarda toplumyararının üstün tutulması doğaldır. Toplum yararına dayanılarak ayrım yapılmasıeşitlik ilkesinden ayrılmanın haklı nedenidir.

Bu nedenlerle, Yasa'nın 3. maddesindeki itiraz konusu kuralAnayasa'nın 10. maddesine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir.

İtiraz yoluna başvuran Danıştay 10. Dairesi İhtira BeratıYasası'nın 1879 yılında düzenlendiğini, o tarihlerdeki toplum düzeyinde ilacaihtira beratı verilmesinde kamu yararı bulunduğunu, şimdi ise Yasa'nın kamuyararını karşılayamadığını, buluş sahibinin zarar gördüğünü belirterek kuralınAnayasa'nın 2. maddesine aykırılığı nedeniyle iptalini istemiştir.

Anayasa'nın 2. maddesindeki "hukuk devleti" ilkesigereğince, yasama işlemlerinin kişisel yararları değil kamu yararınıgerçekleştirmek amacıyla yapılması zorunludur. Bir kuralın Anayasa'ya aykırılıksorunu çözümlenirken "kamu yararı" konusunda Anayasa Mahkemesi'ninyapacağıinceleme yasanın yalnızca kamu yararı amacıyla yapılıp yapılmadığınıaraştırmaktır. Yasa ile kamu yararının gerçekleşip gerçekleşmeyeceğinidenetlemek anayasa yargısıyla bağdaşmaz. Çünkü, bir yasanın kamu yararınıgerçekleştirip, gerçekleştirmediği veya ülke gereksinimlerine uygun olupolmadığı bir siyasî tercih sorunudur ve yasakoyucunun takdirine aittir. Bunedenle, Anayasa'nın 2. maddesine aykırılık savı yerinde değildir. İptalisteminin bu yönden de reddi gerekir.

Anayasa'nın 5. maddesinde, insanın maddî ve manevî varlığınıngelişmesi için gerekli koşulları hazırlamak Devletin güçleri arasındasayılmakta, 27. maddenin birinci fıkrasında ise "Herkes, bilim ve sanatıserbestçe öğrenme ve öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her türlüaraştırma hakkına sahiptir." denilmektedir.

İlâca ihtira beratı verilemeyeceğine ilişkin kuralın Anayasa'nın27. ve 5. maddeleriyle bir ilgisi bulunmamaktadır.

VI- SONUÇ

23.3.1879 (10.3.1296; 11 Rebiülâhir 1297) günlü, İhtira BeratıKanunu'nun 3. maddesinin "... terkibatı seydelaniyeye ve her nevi edviyeve mualecata ..." bölümünün Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazınREDDİNE, Selçuk TÜZÜN'ün karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA,

28.6.1995 gününde karar verildi.

KARŞIOYYAZISI

Esas Sayısı : 1994/77

Karar Sayısı : 1995/24

İhtira Beratını tanımlayan ve nelere verileceğini düzenleyenYasa'nın 1. ve 2. maddelerinden sonra, eczacılığa ait bileşimler ile deva veilaçların berat korunmasından yararlanamayacağı 3. maddede belirtilmiştir. Buhüküm eczacılıkla ilgili ve tedaviye yönelik her türlü ilaca ve üretim usulüneihtira beratı verilmesini engellemektedir. İhtira Beratı Yasası ile sahibinebelirli bir süre ile sınırlı olarak fikir eserlerinin sonuçları üzerinde haktanınmakta, teknik bir eser meydana getiren yaratıcıya hukuk düzeni içindegerekli koruma sağlanmaktadır.

Hukuk devletinde yasaların çıkarılması için kamu yararınınbulunması zorunludur. Çıkarıldığında kamu yararına dayanan bir yasa sonradankoşulların değişmesi ile bu yararı karşılayamıyorsa Anayasa'nın 2. maddesineaykırı olur. Kuralların fertler arasında mümkün olduğunca fırsat eşitliğini sağlamasıgerekir.

Anayasa'nın 27. maddesi ile güvence altına alınan bilim ve sanatözgürlüğünün doğal sonucu araştırma neticesi ve buluşların korunmasıdır.

İnsanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gereklikoşulların hazırlanması Devletin temel amaç ve görevi olduğu Anayasa'nın 5.maddesinde belirtilmiştir.

Hukuksal açıdan kişisel nitelik ve durumları aynı olanlarayasalarla değişik uygulama getirilmesini ve ayrımı Anayasa'nın 10. maddesiengellemektedir.

İtiraz konusu kural haklı bir nedene dayanmaksızın fırsateşitsizliği yaratıp, araştırma özgürlüğünün özünü zedeleyerek farmakolojikaraştırmaları ve sonuçları ile elde edilecek ilerlemeleri büyük ölçüdeengellediğinden kamu yararına aykırı hale gelmiştir.

Belirlenen nedenlerle, İhtira Beratı Kanunu'nun 3. maddesinde yeralan "... terkibatı saydelaniyeye ve her nevi edviye ve mualecata ... dairlayihalar için berat itası caiz olamaz." hükmünün Anayasa'nın 2., 5., 10.,27. ve 35. maddelerine aykırı olduğu kanısına vardığımdan, çoğunluğun itirazınreddine dair görüşüne katılmıyorum.