ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1996/10
Karar Sayısı : 1996/40
Karar Günü : 22.10.1996
R.G. Tarih-Sayı :21.10.1997-23147
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Ankara 10. İdare Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU : 8.6.1949 günlü ve 5434 sayılı "TürkiyeCumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu"nun 74. maddesinin Anayasa'nın 10., 11.ve 61. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
İyileşmesi olanaksız hastalığı nedeniyle babasından yetim aylığıbağlanması için TC. Emekli Sandığı'na yaptığı başvurunun reddine karşı İdareMahkemesi'nde açtığı iptal dâvasında idarî işlemin dayanağını oluşturan EmekliSandığı Kanunu'nun 74. maddesinin Anayasa'ya aykırılığını ileri süren dâvacınınsavı mahkemece ciddî bulunarak iptal istemiyle Anayasa Mahkemesi'nebaşvurulmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İptali İstenen Yasa Kuralı
TC. Emekli Sandığı Yasası'nın 74. maddesi şöyledir:
"Madde 74- (Değişik: 7/5/1986 - 3284/11 md.)
Ölüm tarihinde (18) yaşını, ortaöğrenim yapmakta ise (20) veyükseköğrenim yapmakta ise (25) yaşını doldurmamış erkek çocuklara aylıkbağlanır.
Ölüm tarihinde (18) yaşını doldurmuş ve öğrenci olmamalarınedeniyle aylık bağlanmamış erkek çocuklara, öğrenim durumlarına göreyukarıdaki bentte belirtilen yaşları geçmemek şartıyla aylık bağlanır.
Yetim aylığını almakta iken öğrenim durumlarına göre yukarıdabelirtilen yaşları doldurmaları veya öğrencilik durumlarının sona ermesinedeniyle aylıkları kesilen veyahut ortaöğrenimde (20) yaşını doldurmuşolmaları nedeniyle aylık bağlanmamış erkek çocuklardan, yukarıda belirtilenyaşları geçmemek şartıyla yeniden veya ilk defa öğrenci olanlara öğrencioldukları tarihi takip eden aybaşından itibaren aylık bağlanır.
Ortaöğrenimi bitirdikten sonra ve (20) yaşını doldurmadan önce ilkders yılında yükseköğrenime başlayan erkek çocukların aylıkları aralıksızödenir.
Ortaöğrenimi bitirdikten sonra yükseköğrenime devam edebilmek içinyurt dışında yabancı dil öğreniminde geçen sürenin en çok bir yılı ile masterve lisans üstü uzmanlık öğrenimlerinde geçen sürelerin tamamı yükseköğrenimdensayılır.
Bir yükseköğrenimin bitirilmesinden sonra ikinci bir yükseköğrenimdegeçen süreler ile doktora veya ikinci defa yapılan master veyahut lisans üstüuzmanlık öğreniminde geçen sürelerde aylık ödenmez.
Ölüm tarihinde iyileştirilmesi olanaksız hastalıklarının veyasakatlıklarının çalışmalarına engel olduğu sağlık kurulunca onaylanacak raporlatesbit edilenlere muhtaç olmaları şartıyla, ölüm tarihindeki yaşları ne olursaolsun ölüm tarihini izleyen aybaşından, sonradan bu şekilde malul ve muhtaçduruma düştükleri anlaşılanlara kendileri veya veli veyahut vasileri tarafındanSandığa müracaat tarihlerini takip eden aybaşından itibaren aylık bağlanır.
Aylık almakta iken yukarıdaki bent kapsamına girdikleri aynışekilde anlaşılanların aylıkları, yaşları dolayısıyla aylıklarının kesilmesigereken tarihte kesilmeyerek ödenmeye devam edilir.
5 yıl ve daha fazla fiilî hizmeti bulunanların aylık bağlanan kızve erkek çocukları hakkında da (malûllük şartları hariç) bu madde hükümleriuygulanır."
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
İtiraz gerekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şunlardır :
1- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasîdüşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırımgözetilmeksizin kanun önünde eşittir.
Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.
Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanunönünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar."
2- "MADDE 11.- Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargıorganlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temelhukuk kurallarıdır.
Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz."
3- "MADDE 61.- Devlet, harp ve vazife şehitlerinin dul veyetimleriyle, malûl ve gazileri korur ve toplumda kendilerine yaraşır bir hayatseviyesi sağlar.
Devlet, sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarınısağlayıcı tedbirleri alır.
Yaşlılar, Devletçe korunur. Yaşlılara Devlet yardımı ve sağlanacakdiğer haklar ve kolaylıklar kanunla düzenlenir.
Devlet, korunmaya muhtaç çocukların topluma kazandırılması içinher türlü tedbiri alır.
Bu amaçlarla gerekli teşkilat ve tesisleri kurar veyakurdurur."
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Yekta GüngörÖZDEN, Güven DİNÇER, Selçuk TÜZÜN, A. Necdet SEZER, Haşim KILIÇ, YalçınACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL ve Fulya KANTARCIOĞLU'nunkatılmaları ile 19.3.1996 günü yapılan ilk incelemetoplantısında; dosyadaki eksiklik giderildiğinden işin esasınınincelenmesine, sınırlama sorununun esas inceleme evresinde ele alınmasınaoybirliğiyle karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, Anayasa'yaaykırılığı ileri sürülen yasa kuralları ile aykırılık savına dayanak yapılanAnayasa kuralları, bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri okunupincelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü :
A- Davada Uygulanacak Kural Sorunu
İtiraz yoluna başvuran mahkeme, Emekli Sandığı Yasası'nın 74.maddesinin tümüyle iptalini istemiştir. Madde, yetim aylığı alınabilmesi ileilgili çeşitli durumları düzenlenmektedir. Davacının idare mahkemesinde davakonusu yaptığı idarî işlem ise, maddenin yedinci fıkrası ile ilgiliolduğundan bu fıkra dışında kalan diğer fıkralar itiraz yoluna başvuranmahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanacak kurallar değildir.
Bu nedenle, sözü edilen kurallara yönelik itirazın mahkemeninyetkisizliği nedeniyle reddine oybirliğiyle karar verilmiştir.
B- Sınırlama Sorunu
İtiraz konusu kuralın esas yönünden incelenmesinde herhangi birsınırlama yapılmasına gerek görülmeyerek işin esasına geçildi.
C- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu
5434 sayılı TC. Emekli Sandığı Yasası'nın 74. ve 75. maddelerindeerkek ve kız çocuklarına yetim aylığı bağlanması konusunda farklı kurallargetirilmiştir. 74. madde, erkek çocuklardan, yaşları, öğrenimleri ve özeldurumları gereği yetim aylığı bağlanabilecekler ile bu aylığın bağlanma,kesilme ve devamı koşullarını düzenlemektedir. Maddenin dâva konusu olaydauygulanacak yedinci fıkrasında ise, iyileştirilmesi olanaksız hastalıkları vesakatlıkları nedeniyle çalışamayacak durumda olan erkek çocuklara muhtaçolmaları koşuluyla yetim aylığı bağlanabileceği öngörülmüştür.
Yasa'nın 75. maddesinde ise, kız çocuklarına yetim aylığıbağlanması konusu düzenlenmiştir.
Yasa'nın 108. maddesinin birinci ve ikinci fıkralarında, muhtaçlıkkavramı ele alınarak bunun tanımı yapılmış, muhtaçlık belgesi ve bu belgeyivermeye yetkili makamlar gösterilmiştir.
1- Anayasa'nın 10. Maddesi Yönünden İnceleme
Mahkeme başvuru kararında, 5434 sayılı Emekli Sandığı Yasası'ndaitiraz konusu kural ile kız ve erkek çocuklar arasında ayrım yapıldığını kızçocuklara yetim aylığı bağlanabilmesi için yaş, malûliyet ve muhtaçlık koşuluaranmadığı halde, aynı konumda olan erkek çocuklar için bu koşullarınaranmasının Anayasa'nın 10. maddesine aykırı olduğu ileri sürülerek ilgilikuralın iptali istenilmiştir.
Yasa önünde eşitlik ilkesi hukuksal durumları benzer olanlar içinsöz konusudur, yani hukuksal eşitlik öngörülmektedir. Eşitlik ilkesinin amacı,aynı durumda bulunan kişilerin yasalarca aynı işleme bağlı tutulmalarınısağlamak, kişilere yasa karşısında ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasınıönlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara aynıkurallar uygulanarak yasa karşısında eşitliğin sağlanması amaçlanmıştır.Konumlarındaki farklılıklar, kimi kişiler ya da topluluklar için değişikkuralları ve uygulamaları gerekli kılabilir. Özelliklere ve ayrılıklaradayandığı için haklı olan nedenler ayrı düzenlemeyi eşitlik ilkesine aykırıdeğil, uygun kılar. Anayasa'nın amaçladığı eylemli değil, hukuksal eşitliktir.Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar ayrı kurallara bağlıtutulursa Anayasa'nın öngördüğü eşitlik ilkesi çiğnenmiş olmaz. Kişiselnitelikleri ve durumları özdeş olanlar için yasalarla değişik kurallarkonulamaz. Ancak, durumlarındaki değişikliğin doğurduğu zorunluluklara, kamuyararı ya da başka haklı nedenlere dayanılarak yasalarla farklı uygulamalargetirilmesiyle, eşitlik ilkesinin çiğnendiği sonucu çıkarılamaz.
Emekli Sandığı Yasası'nın yetim aylığı bağlanmasına ilişkin 74. ve75. maddelerinde kız ve erkek çocuklar arasında kimi ayrımlar yapıldığıgörülmektedir. Kız çocuklara yetim aylığı bağlanabilmesi için sadece evliolmamaları öngörülmüş iken erkek çocukların durumunu düzenleyen 74. maddedeyaş, öğrencilik durumu, hastalık, sakatlık ve muhtaçlık durumları gözetilerekyetim aylığı bağlanıp bağlanmayacağı hususu düzenlenmektedir.
Başta Anayasa olmak üzere tüm yasalarda kadın-erkek eşitliği temelkabûl edilmiştir. Ancak, toplumda tarihsel, ekonomik ve sosyal nedenlerleeşitlik tam anlamıyla gerçekleştirilememektedir. Ekonomik güçsüzlük,eğitimsizlik ve gelenekler, kadının toplumda zaman zaman yasalarla özel olarakkorunmasını zorunlu kılmaktadır. Bu tür koruma önlemleri, kadınlar için birayrıcalık amacına değil, tam tersine, uzun yılların eşitsizlik yaratan olumsuzbirikimlerini azaltmak ve önlemek amacına yöneliktir. İtiraz konusu kurallaerkek çocuklar için getirilen koşulların kız çocuklar için aranmaması butoplumsal gerçeğin sonucudur. Kız ve erkek çocuklara yetim aylığıbağlanmasındaki yasal farklılıklar, yukarıda açıklanan haklı nedenleredayanmaktadır.
Bu nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 10. maddesine aykırıdeğildir.
Selçuk TÜZÜN, Haşim KILIÇ ve Mustafa BUMİN bu görüşekatılmamışlardır.
2- Anayasa'nın 61. Maddesi Yönünden İnceleme
Mahkeme, itiraz konusu düzenlemenin Anayasa'nın 61. maddesineaykırı olduğu savındadır.
Anayasa'nın 61. maddesinin ikinci fıkrasında, "Devlet,sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirlerialır." denilmektedir. Böylece toplumda özel olarak korunması vegözetilmesi gereken bir kesimin sosyal güvenlikleri konusunda Devlete doğrudangörev verilmektedir.
İtiraz konusu kural, sakatlara yetim aylığı bağlanmasınıkolaylaştırıcı yapısıyla Anayasa'nın 61. maddesinde Devlete verilen göreviyerine getirmeye yönelik bir düzenlemedir.
Bu nedenle, kuralın Anayasa'nın 61. maddesine aykırılık savıyerinde görülmemiştir.
İtirazın reddi gerekir.
VI- SONUÇ
8.6.1949 günlü, 5434 sayılı "Türkiye Cumhuriyeti EmekliSandığı Kanunu"nun 3284 sayılı Yasa ile değişik 74. maddesinin itirazkonusu yedinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE,Selçuk TÜZÜN, Haşim KILIÇ ile Mustafa BUMİN'in karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
22.10.1996 gününde karar verildi.
Başkan
Yekta Güngör ÖZDEN
Başkanvekili
Güven DİNÇER
Üye
Selçuk TÜZÜN
Üye
Ahmet N. SEZER
Üye
Samia AKBULUT
Üye
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Mustafa BUMİN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
KARŞIOYGEREKÇESİ
Esas Sayısı : 1996/10
Karar Sayısı : 1996/40
5434 Sayılı Emekli Sandığı Kanunu'nun 74. maddesinde; emekliiştirakçisinin ölümü halinde erkek çocuklarının yaş, öğrencilik, hastalık,sakatlık ve muhtaç olma durumları gözetilerek yetim aylığına hak kazanabilmekoşulları düzenlenmiştir. Yetim kalan kız çocuklarının aylığa hak kazanmakoşulları da 75. maddede düzenlenmiştir. Bu kuralda, kız çocuklarının sadeceevli olmama koşuluyla yetim aylığına hak kazanacakları öngörülmüştür.
Erkek çocuklarının yetim aylığının düzenlendiği 74. maddeninyedinci fıkrası, davada uygulanacak kural olduğundan inceleme bununla sınırlıolarak yapılmıştır.
Fıkraya göre, iştirakçinin yetim kalan erkek çocuklarına ölümtarihinde veya sonradan iyileştirilmesi olanaksız hastalık ya dasakatlıklarının çalışmasına engel olduğu sağlık kurulu raporuyla tesbitedilenlere muhtaç olmaları koşuluyla yaşları ne olursa olsun aylıkbağlanacaktır.
Yasa'nın 75. maddesinde yetim kalan kız çocuklarına aylıkbağlamada sadece evli olmamaları koşulu aranırken 75. madde de erkek çocuklariçin yaş, öğrencilik ve iptali istenen fıkrada öngörülen iyileştirilmesiolanaksız hastalık ve sakatlık ile muhtaç olma koşullarının aranmasıAnayasa'nın eşitlik ilkesine aykırılık oluşturmaktadır.
Anayasa'nın 10. maddesinde, herkesin cinsiyet ayrımıgözetilmeksizin yasa önünde eşit olduğu belirtilmiştir. Eşitlik ilkesinin amacıaynı durumda bulunan kişilerin yasalarca aynı işleme bağlı tutulmalarınısağlamak, ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Haklı nedenlerin bulunmasıdurumunda makûl ve âdil olma koşuluyla aynı durumda olanların farklı işlemetabi tutulması eşitlik ilkesini zedelemez.
Emekli Sandığı mensubu bir iştirakçinin ölümü halinde yetim kalankız çocuğu ile erkek çocuğu arasında hukuksal bir farklılık olamaz. Cinsiyetdışında farklılığı olmayan aynı durumdaki erkek-kız çocuğu arasında ayrımgözetilmesi eşitlik ilkesiyle bağdaşmaz. 74. maddenin diğer fıkralarında erkekçocuklar için aylık bağlanmasında gözetilen yaş ve öğrencilik yanında yedincifıkrada iyileştirilmesi olanaksız hastalık ve sakatlığın sağlık kuruluncatesbit edilmesi ayrıca muhtaç olma koşullarının aranması erkek çocuklar için ağırlaştırılmışkoşullardır. Oysa, aynı durumdaki kız çocuklar için "evli olmama"durumu dışında hiçbir koşul getirilmemiştir. Kız çocuklar yararınayapılan düzenlemenin aynı durumda olan erkek çocuklar için de yapılmasıeşitlik ilkesinin doğal sonucudur. Hasta ya da sakat olan erkek çocuklara aylıkbağlanırken sağlık kurulu raporu ile muhtaç olma koşulu öngörülerek kızçocuklarına nazaran daha ağır kurallar getirilmesi Anayasa'nın 61.maddesinde devlete verilen sakatların korunması göreviyle de bağdaşması olanaksızdır.Ekonomik güçsüzlük, eğitimsizlik ve sosyal nedenlerle kimi zaman kadınınyasalarla özel olarak korunma gerekçesi erkek çocuklar için deaynen geçerlidir. Bu nedenle sakatlık, iyileştirilmesi olanaksız hastalıkgibi durumlarda kız çocuklarında olduğu gibi hiçbir koşul aranmadan sosyalgüvenceye kavuşturulması erkek çocukların da hakkı olması gerekir.
Bu nedenle 75. maddenin yedinci fıkrasında kız çocuklarına nazaranerkek çocuklar aleyhine kural getirilmesi Anayasa'nın 10. ve 61. maddelerine aykırılıkoluşturduğundan iptali gerekeceği düşüncesiyle çoğunluk görüşüne katılmadık.
Üye
Selçuk TÜZÜN
Üye
Haşim KILIÇ
Üye
Mustafa BUMİN