ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1996/25
Karar Sayısı : 1997/68
Karar Günü : 26.11.1997
R.G. Tarih-Sayı :15.01.1999-23584
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İzmir 4. İdare Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU : 24.2.1983 günlü, 2802 sayılı Hâkimler veSavcılar Kanunu'nun 106. maddesinin 547 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 11.maddesi ile değiştirilen ikinci fıkrasının ikinci tümcesindeki "... AdaletMüfettişlerine yapılacak aylık, ek gösterge, yüksek hakimlik tazminatı ile bumadde uyarınca yapılacak ödemelerin net tutarı, yüksek mahkeme Daire Başkanınayapılacak aylık, ek gösterge, yüksek hakimlik tazminatı ve ödeneklerin nettutarını geçemez" kuralının, Anayasa'nın 139. ve 140. maddelerineaykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Noksan ödemeye ilişkin işlemin iptali istemiyle açılan davada,2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu'nun 106. maddesinin değişik ikincifıkrasının ikinci tümcesindeki dava konusu bölümün Anayasa'ya aykırı olduğuyolundaki davacı savını ciddî bulan Mahkeme, bu kuralın iptali istemiylebaşvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu'nun itiraz konusu bölümünüde içeren 106. maddesinin değişik ikinci fıkrası şöyledir :
"MADDE 106- Adalet Müfettişlerine bu Kanuna göre hesaplanacaken yüksek aylık tutarının % 30'undan az olmamak üzere brüt aylıkları tutarının% 40'ı oranında özel hizmet tazminatı ödenir. Ancak Adalet Müfettişlerineyapılacak aylık, ek gösterge, yüksek hakimlik tazminatı ile bu madde uyarıncayapılacak ödemelerin net tutarı, yüksek mahkeme Daire Başkanına yapılacakaylık, ek gösterge, yüksek hakimlik tazminatı ve ödeneklerin net tutarınıgeçemez."
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Dayanılan Anayasa kuralları şunlardır :
1- "MADDE 139.- Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileriistemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz; bir mahkemeninveya kadronun kaldırılması sebebiyle de olsa, aylık, ödenek ve diğer özlükhaklarından yoksun kılınamaz.
Meslekten çıkarılmayı gerektiren bir suçtan dolayı hüküm giymişolanlar, görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceği kesin olarak anlaşılanlarveya meslekte kalmalarının uygun olmadığına karar verilenler hakkında kanundakiistisnalar saklıdır."
2- "MADDE 140.- Hâkimler ve savcılar adlî ve idarî yargıhâkim ve savcıları olarak görev yaparlar. Bu görevler meslekten hâkim vesavcılar eliyle yürütülür.
Hâkimler, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatıesaslarına göre görev ifa ederler.
Hâkim ve savcıların nitelikleri, atanmaları, hakları ve ödevleri,aylık ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin ve görev yerleriningeçici veya sürekli olarak değiştirilmesi, haklarında disiplin kovuşturmasıaçılması ve disiplin cezası verilmesi, görevleriyle ilgili veya görevlerisırasında işledikleri suçlarından dolayı soruşturma yapılması veyargılanmalarına karar verilmesi, meslekten çıkarmayı gerektiren suçluluk veyayetersizlik halleri ve meslek içi eğitimleri ile diğer özlük işlerimahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunladüzenlenir.
Hâkimler ve savcılar altmışbeş yaşını bitirinceye kadar hizmetgörürler; askerî hâkimlerin yaş haddi, yükselme ve emekliliklerikanunda gösterilir.
Hâkimler ve savcılar, kanunda belirtilenlerden başka, resmî veözel hiçbir görev alamazlar.
Hâkimler ve savcılar idarî görevleri yönünden Adalet Bakanlığınabağlıdırlar.
Hâkim ve savcı olup da adalet hizmetindeki idarî görevlerdeçalışanlar, hâkimler ve savcılar hakkındaki hükümlere tâbidirler. Bunlar,hâkimler ve savcılara ait esaslar dairesinde sınıflandırılır vederecelendirilirler, hâkimlere ve savcılara tanınan her türlü haklardanyararlanırlar."
C- İlgili Anayasa Kuralı
Anayasa'nın ilgili görülen 10. maddesi şöyledir :
"MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce,felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanunönünde eşittir.
Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.
Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanunönünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar."
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Yekta GüngörÖZDEN, Güven DİNÇER, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN,Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL ve FulyaKANTARCIOĞLU'nun katılmalarıyla 11.6.1996 günü yapılan ilk incelemetoplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasınınincelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, iptaliistenilen yasa kuralı, aykırılık savına dayanak yapılan ve ilgisi görülenAnayasa maddeleri ile bunların gerekçeleri ve öbür yasama belgeleri okunupincelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü :
Başvuru kararında kuralın, Anayasa'nın 139. ve 140. maddelerineaykırılığı ileri sürülmüştür. 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 29. maddesinde, Anayasa Mahkemesi'nin,kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisiİçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırılığı hususunda ilgililer tarafından ileri sürülengerekçelere dayanmak zorunda olmadığı, istemle bağlı kalmak koşuluyla başkagerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık kararı verebileceği belirtilmiştir.Buna göre, kural, Anayasa'nın 10. maddesi yönünden de incelenmiştir.
A- Anayasa'nın 10. Maddesi Yönünden İnceleme
Anayasa'nın 10. maddesinde öngörülen yasa önünde eşitlik ilkesigereği olarak yasaların uygulanmasında dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasîdüşünce, felsefî inanç, din ve mezhep ayrılığı gözetilmesi ve bu nedenlerleeşitsizliğe yol açılması Anayasa katında geçerli görülemez. Bu mutlak yasak,birbirinin aynı durumunda olanlara ayrı kuralların uygulanmasını ve ayrıcalıklıkişi ve toplulukların yaratılmasını engellemektedir. Aynı durumda olanlar içinfarklı düzenleme, eşitliğe aykırılık oluşturur. Ancak, farklılık, haklı birnedene dayanıyorsa bu kuralın eşitlik ilkesini zedelediğindensöz edilemez. Anayasa'nın amaçladığı eşitlik, eylemli değil hukuksaleşitliktir.
Özel hizmet tazminatına ilişkin genel düzenlemeye, 657 sayılıDevlet Memurları Kanunu'nun 213. maddesinden sonra gelen "Zam ve tazminatlar"başlıklı ek maddede yer verilmiştir. Buna göre, kimi görevleri yapanlarınyetki, sorumluluk ve niteliği, görev yerinin özelliği, hizmet süresi, kadrounvan ve derecesi ve eğitim seviyesi gibi hususlar gözönüne alınarak, buKanunda belirtilen en yüksek devlet memuru aylığının (ek gösterge dahil) brüttutarının, Başbakanlık başmüfettiş, müfettiş ve müfettiş yardımcıları için %155'ine, bakanlık başmüfettiş, müfettiş ve müfettiş yardımcıları için de %135'ine kadar, bu nispetleri aşmamak üzere Bakanlar Kurulu'nca belirlenecekesas, ölçü ve nispetler içinde "özel hizmet tazminatı" ödenecektir.
Başbakanlık ve Bakanlıklar başmüfettiş, müfettiş ve müfettişyardımcılarına ödenen "özel hizmet tazminatı" için herhangi birsınırlama getirilmemesine karşın, Adalet Bakanlığı Müfettişlerine ödenecek özelhizmet tazminatı için sınırlama getirilmesi sonucu, Başbakanlık vebakanlıklarda denetim hizmetini gören müfettişlere göre Adalet Müfettişlerialeyhine eşitsizlik yaratılmıştır.
Öte yandan, kadro dereceleri daha düşük olan müfettişler, 2802sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanununa göre hesaplanacak en yüksek aylıktutarının % 30'undan az olmamak üzere brüt aylıkları tutarının % 40'ı oranında"özel hizmet tazminatı" alırken, derecesi yükselenler için bu orangiderek azalmakta, böylece, dava konusu kural maaş derecesi yüksekolanların zararına eşitlik ilkesinin zedelenmesine yol açmaktadır.
Bu nedenlerle kural, Anayasa'nın 10. maddesine aykırıdır. İptaligerekir.
B- Anayasa'nın 139. ve 140. Maddeleri Yönünden İnceleme
Anayasa'nın 139. maddesinin birinci fıkrasında, "Hâkimler vesavcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önceemekliye ayrılamaz; bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle deolsa, aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun kılınamaz", 140.maddenin son fıkrasında da, "Hâkim ve savcı olup da adalethizmetindeki idarî görevlerde çalışanlar, hâkimler ve savcılar hakkındakihükümlere tâbidirler. Bunlar, hâkimler ve savcılara ait esaslar dairesinde sınıflandırılırve derecelendirilir, hâkimlere ve savcılara tanınan her türlü haklardanyararlanırlar" denilmektedir.
İtiraz konusu kural, Adalet müfettişlerinin aylık veödeneklerinden yoksun kalmalarına neden olmayıp yalnız özel hizmettazminatlarını sınırladığından Anayasa'nın 139. ve 140. maddeleriyle ilgiligörülmemiştir.
VI- SONUÇ
A- 24.2.1983 günlü, 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu'nun547 sayılı KHK'nin 11. maddesiyle değiştirilen 106. maddesinin ikincifıkrasının 2. tümcesindeki "...Adalet Müfettişlerine yapılacak aylık, ekgösterge, yüksek hakimlik tazminatı ile bu madde uyarınca yapılacak ödemelerinnet tutarı, yüksek mahkeme Daire Başkanına yapılacak aylık, ek gösterge, yüksekhâkimlik tazminatı ve ödeneklerin net tutarını geçemez." kuralınınAnayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,
B- 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun'un 29. maddesinin ikinci fıkrası gereğince, iptal edilen kuralnedeniyle uygulanma olanağı kalmayan tümcenin başındaki "...Ancak..."sözcüğünün İPTALİNE, 26.11.1997 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Yekta Güngör ÖZDEN
Başkanvekili
Güven DİNÇER
Üye
Selçuk TÜZÜN
Üye
Ahmet N. SEZER
Üye
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Mustafa BUMİN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Üye
Lütfi F. TUNCEL
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU