Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1996/48, K.1996/41 Sayılı Karar - 23/10/1996

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 1996/48

Karar Sayısı : 1996/41

Karar Günü : 23.10.1996

R.G. Tarih-Sayı :18.09.1997-23114

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Ankara 6. İdare Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU : 13.4.1994 günlü, 3984 sayılı Radyo veTelevizyonların Kuruluş ve Yayınları Hakkında Kanun'un 33. maddesinin ikincifıkrasının, Anayasa'nın 13., 22., 26., 28. ve 29. maddelerine aykırılığısavıyla iptali istemidir.

I- OLAY

Davacı şirketin yayının bir gün süre ile durdurulmasına ilişkinidarî işlemin iptali istemiyle açılan davaya bakan Mahkeme, davacınınAnayasa'ya aykırılık savının ciddî olduğu kanısına vararak 3984 sayılı Radyo veTelevizyonların Kuruluş ve Yayınları Hakkında Yasa'nın 33. maddesinin ikincifıkrasının iptali istemiyle Anayasa Mahkemesi'ne başvurmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı

3984 sayılı Yasa'nın itiraz konusu ikinci fıkrayı da içeren 33.maddesi şöyledir :

"MADDE 33.- Üst Kurul, öngördüğü yükümlülükleri yerinegetirmeyen, izin şartlarını ihlâl eden, yayın ilke ve esaslarına aykırı yayınyapan özel radyo ve televizyon kuruluşlarını uyarır. Bu uyarıda, ihlâlinniteliği, ağırlığı ve tekrarı halinde sonuçları açıkça belirtilir.

İhlâlin tekrarlanması halinde, ihlâlin ağırlığına göre izinuygulaması bir yıla kadar geçici olarak durdurulur veya yayın izni iptaledilir.

Yayın izninin verilmesi için gerekli şartlardan birini kaybedenveya şartların uygunluğunu hile ile elde eden özel radyo ve televizyonkuruluşlarının izni, Üst Kurulca iptal edilir."

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır :

1- "MADDE 13.- Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi vemilletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî egemenliğin, Cumhuriyetin, millîgüvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin, kamu yararının, genel ahlâkın vegenel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili maddelerindeöngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olarak kanunlasınırlanabilir.

Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalardemokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaçdışında kullanılamaz.

Bu maddede yer alan genel sınırlama sebepleri temel hak vehürriyetlerin tümü için geçerlidir."

2- "MADDE 22.- Herkes, haberleşme hürriyetine sahiptir.

Haberleşmenin gizliliği esastır.

Kanunun açıkça gösterdiği hallerde, usulüne göre verilmiş hâkimkararı olmadıkça; gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkilikılınan merciin emri bulunmadıkça; haberleşme engellenemez ve gizliliğinedokunulamaz.

İstisnaların uygulanacağı kamu kurum ve kuruluşları kanunlabelirtilir."

3- "MADDE 26.- Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı,resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yaymahakkına sahiptir. Bu hürriyet resmî makamların müdahalesi olmaksızın haber veyafikir olmak ya da vermek serbestliğini de kapsar. Bu fıkra hükmü, radyo,televizyon, sinema veya benzeri yollarla yapılan yayımların izin sisteminebağlanmasına engel değildir.

Bu hürriyetlerin kullanılması, suçların önlenmesi, suçlularıncezalandırılması, Devlet sırrı olarak usulünce belirtilmiş bilgilerinaçıklanmaması, başkalarının şöhret veya haklarının, özel ve aile hayatlarınınyahut kanunun öngördüğü meslek sırlarının korunması veya yargılama göreviningereğine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlarıyla sınırlanabilir.

Düşüncelerin açıklanması ve yayılmasında kanunla yasaklanmış olanherhangi bir dil kullanılamaz. Bu yasağa aykırı yazılı veya basılı kâğıtlar,plâklar, ses ve görüntü bandları ile diğer anlatım araç ve gereçleri usulünegöre verilmiş hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerdekanunla yetkili kılınan merciin emriyle toplattırılır. Toplatma kararını verenmerci bu kararını, yirmidört saat içinde yetkili hâkime bildirir. Hâkim buuygulamayı üç gün içinde karara bağlar.

Haber ve düşünceleri yayma araçlarının kullanılmasına ilişkindüzenleyici hükümler, bunların yayımını engellememek kaydıyla, düşünceyiaçıklama ve yayma hürriyetinin sınırlanması sayılmaz."

4- "MADDE 28.- Basın hürdür, sansür edilemez. Basımevi kurmakizin alma ve malî teminat yatırma şartına bağlanamaz.

Kanunla yasaklanmış olan herhangi bir dilde yayım yapılamaz.

Devlet, basın ve haber alma hürriyetlerini sağlayacak tedbirlerialır.

Basın hürriyetinin sınırlanmasında, Anayasanın 26 ve 27 ncimaddeleri hükümleri uygulanır.

Devletin iç ve dış güvenliğini, ülkesi ve milletiyle bölünmezbütünlüğünü tehdit eden veya suç işlemeye ya da ayaklanma veya isyana teşvikeder nitelikte olan veya Devlete ait gizli bilgilere ilişkin bulunan her türlühaber veya yazıyı, yazanlar veya bastıranlar veya aynı amaçla, basanlar,başkasına verenler, bu suçlara ait kanun hükümleri uyarınca sorumlu olurlar.Tedbir yolu ile dağıtım hâkim kararıyla; gecikmesinde sakınca bulunan hallerdede kanunun açıkça yetkili kıldığı merciin emriyle önlenebilir. Dağıtımı önleyenyetkili merci, bu kararını en geç yirmidört saat içinde yetkili hâkimebildirir. Yetkili hâkim bu kararı en geç kırksekiz saat içinde onaylamazsa,dağıtımı önleme kararı hükümsüz sayılır.

Yargılama görevinin amacına uygun olarak yerine getirilmesi için,kanunla belirtilecek sınırlar içinde, hâkim tarafından verilen kararlar saklıkalmak üzere, olaylar hakkında yayım yasağı konamaz.

Süreli veya süresiz yayımlar, kanunun gösterdiği suçlarınsoruşturma veya kovuşturmasına geçilmiş olması hallerinde hâkim kararıyla;Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî güvenliğin, kamudüzeninin, genel ahlâkın korunması ve suçların önlenmesi bakımındangecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunun açıkça yetkili kıldığımerciin emriyle toplatılabilir. Toplatma kararı veren yetkili merci, bukararını en geç yirmidört saat içinde yetkili hâkime bildirir; hâkim bu kararıen geç kırksekiz saat içinde onaylamazsa, toplatma kararı hükümsüz sayılır.

Süreli veya süresiz yayınların suç soruşturma veyakovuşturması sebebiyle zapt ve müsaderesinde genel hükümler uygulanır.

Türkiye'de yayımlanan süreli yayınlar, Devletin ülkesi vemilletiyle bölünmez bütünlüğüne, Cumhuriyetin temel ilkelerine, millî güvenliğeve genel ahlâka aykırı yayımlardan mahkûm olma halinde, mahkeme kararıylageçici olarak kapatılabilir. Kapatılan süreli yayının açıkça devamı niteliğinitaşıyan her türlü yayın yasaktır; bunlar hâkim kararıyla toplatılır."

5- "MADDE 29.- Süreli veya süresiz yayın önceden izin alma vemalî teminat yatırma şartına bağlanamaz.

Süreli yayın çıkarabilmek için kanunun gösterdiği bilgi vebelgelerin, kanunda belirtilen yetkili mercie verilmesi yeterlidir. Bu bilgi vebelgelerin kanuna aykırılığının tespiti halinde yetkili mercii, yayınındurdurulması için mahkemeye başvurur.

Süreli yayınların çıkarılması, yayım şartları, malî kaynakları vegazetecilik mesleğiyle ilgili esaslar kanunla düzenlenir. Kanun, haber, düşünceve kanaatlerin serbestçe yayımlanmasını engelleyici veya zorlaştırıcı siyasal,ekonomik, malî ve teknik şartlar koyamaz.

Süreli yayınlar, Devletin ve diğer kamu tüzelkişilerinin veyabunlara bağlı kurumların araç ve imkânlarından eşitlik esasına göreyararlanır."

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Yekta GüngörÖZDEN, Güven DİNÇER, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ,Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER ve Aysel PEKİNER'inkatılmalarıyla 17.7.1996 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyadaeksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle kararverilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, Anayasa'yaaykırılığı ileri sürülen yasa kuralları ile aykırılık savına dayanak yapılanAnayasa kuralları, bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri okunupincelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü :

A- Sınırlama Sorunu

Uyuşmazlığın, davacı şirketin yayınının geçici olarakdurdurulmasına ilişkin bulunması, yayın izninin iptalinden kaynaklanmamışolması nedeniyle 3984 sayılı Yasa'nın 33. maddesinin itiraz konusu ikincifıkrasının esasına ilişkin incelemenin, "ihlâlin tekrarlanması halinde,ihlâlin ağırlığına göre izin uygulaması bir yıla kadar geçici olarakdurdurulur..." bölümüyle sınırlı olarak yapılmasına Selçuk TÜZÜN,Ahmet N. SEZER ile Ali HÜNER'in "Esasa ilişkin incelemenin ikincifıkradaki bu sınırlama ile birinci fıkradaki "..yayın ilke ve esaslarınaaykırı yayın yapan özel ..televizyon kuruluşları..." yönünden yapılmasıgerekir" yolundaki karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA karar verilmiştir.

B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu

3984 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayınları HakkındaKanun'un 4. maddesinde, yayın ilkeleri belirlenmiş, 8. maddesinde yayın izni velisans vermek Üst Kurul'un görev ve yetkileri arasında sayılmış, 18. ve sonrakimaddelerinde de özel radyo ve televizyon kuruluşlarının yayınları vereklâmlarla ilgili yükümlülükleri kurala bağlanmıştır. Bu maddelerdeki ilke veesasların uygulanabilmesini sağlamak amacına yönelik olarak Yasa'nın"Müeyyideler"in düzenlendiği altıncı bölümünde yer alan "Uyarı,Durdurma, İptal" başlıklı 33. maddesinin ilk fıkrasında, "Üst Kurul,öngördüğü yükümlülükleri yerine getirmeyen, izin şartlarını ihlâl eden, yayınilke ve esaslarına aykırı yayın yapan özel radyo ve televizyon kuruluşlarınıuyarır. Bu uyarıda, ihlâlin niteliği, ağırlığı ve tekrarı halinde sonuçlarıaçıkça belirtilir" denilmiş, mahkemenin itiraz konusu yaptığı ikincifıkrasında ise, "İhlâlin tekrarlanması halinde, ihlâlin ağırlığına göreizin uygulaması bir yıla kadar geçici olarak durdurulur veya yayın izni iptaledilir" kuralına yer verilmiş, üçüncü fıkrada da "yayın iznininverilmesi için gerekli şartlardan birini kaybeden veya şartların uygunluğunuhile ile elde eden özel radyo ve televizyon kuruluşlarının izni"nin ÜstKurulca iptal edileceği belirtilmiştir.

Mahkeme'nin, başvuru kararında özetle, haberleşme, düşünceyiaçıklama ve yayma özgürlüğü ile bir bütün oluşturan basın özgürlüğününAnayasa'nın 26. ve 27. maddeleri dikkate alınarak sınırlanabileceği, bunun kimiayrık durumlar dışında ancak hâkim kararı ile olabileceği; oysa, itiraz konusukural ile bu yetkinin "Üst Kurula" verildiği; programınyayınlanmasından sonraki kapatma kararlarının, yayın ilkelerine aykırılığındoğurduğu sakıncaları önleyemediği; Üst Kurul'un yayın izninin bir yıla kadardurdurulması veya iptaline ilişkin yetkilerinin demokratik toplum düzeniningerekleriyle bağdaşmayacak kadar geniş olduğu; bu nedenlerle 3984 sayılıYasa'nın 33. maddesinin ikinci fıkrasının Anayasa'nın 13., 22., 26., 28. ve 29.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

İtiraz konusu kuralı içeren 33. maddede, 3984 sayılı Yasa'nın dahaönceki maddelerinde düzenlenen yükümlülükler, yayın ilkeleri ile izinkoşullarına aykırı davranan özel radyo ve televizyon kuruluşlarına Üst Kurul'cayaptırım uygulanması öngörülmektedir. Yasa'da hukuka aykırılığı kabul edileneylemlere karşı uygulanmasına izin verilen bu yaptırımlar idarî niteliktedir.

Öğretide de kabûl edildiği gibi idarenin, bir yargı kararına gerekolmaksızın yasaların açıkça verdiği bir yetkiye dayanarak İdare Hukukuna özgüyöntemlerle, doğrudan doğruya bir işlemi ile uyguladığı yaptırımlarla, verdiğicezalara "idarî yaptırım" denilmektedir.

Anayasa'nın "Suç ve cezalara ilişkin esaslar" başlıklı38. maddesinin sekizinci fıkrasında, "İdare, kişi hürriyetininkısıtlanması sonucunu doğuran bir müeyyide uygulayamaz" denilerek idareninyaptırım uygulayabileceği ancak bunun kişi özgürlüklerini kısıtlayıcı nitelikteolamayacağı vurgulanmıştır. Dava konusu yaptırım da idarenin yetki alanıiçindeki yaptırımlardan biridir.

Ceza yaptırımları gibi idarî yaptırımlar da kuşkusuz, kişi hak veözgürlükleriyle yakından ilgilidir. Yasa ile ya da onun açıkça verdiği yetkiyedayanarak idarenin uyguladığı yaptırımların bir tür ceza olması ve bu amaçlauygulanması ve Mahkeme'nin suça değil, cezaya ilişkin kurala itiraz etmesinedeniyle konunun Anayasa'nın temel hak ve özgürlüklere ilişkin 13., 22., 26.,28. ve 29. maddeleriyle bir ilgisi bulunmamaktadır.

33. maddenin itiraz konusu ikinci fıkrasıyla, tekrarlanmasıdurumunda, ihlâlin ağırlığına göre izin uygulamasının bir yıla kadardurdurulması konusunda üst kurul yetkili kılınmıştır. Tanınan bu yetkinin,Yasa'nın kimi kurallarıyla hukuka aykırılıkları kabul edilen eylemlereuygulanacak yaptırımın bunların ağırlığına göre kişiselleştirilmesi amacınıtaşıması ve idarî yargı yolu ile denetlenmesinin olanaklı bulunması karşısında,demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmayacak kadar geniş olduğuyolundaki sav geçerli görülmemiştir.

Açıklanan nedenlerle, 3984 sayılı Yasa'nın 33. maddesinin itirazkonusu ikinci fıkrasının sınırlama kararı uyarınca incelenen bölümü Anayasa'yaaykırı olmadığından iptal isteminin reddi gerekir.

VI- SONUÇ

13.4.1994 günlü, 3984 sayılı "Radyo ve TelevizyonlarınKuruluş ve Yayınları Hakkında Kanun"un 33. maddesinin itiraz konusu ikincifıkrasının sınırlama kararı uyarınca incelenen bölümünün Anayasa'ya aykırıolmadığına ve itirazın REDDİNE,

23.10.1996 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.