13.7.1996 günlü,22695 sayılı RG.'de yayımlanan karara ilişkin DÜZELTME : 17.7.1996 günlü, 22699sayılı RG.'nin 12. sayfasının üstten 13. satırında (16.6.1983 günlü, 2843),6.10.1983 günlü, 2908... olarak düzeltilmiştir. Düzeltme karara işlenmiştir.
ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1996/6
Karar Sayısı : 1996/6
Karar Günü : 14.2.1996
R.G. Tarih-Sayı :13.07.1996-22695
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Giresun Asliye Ceza Mahkemesi.
İTİRAZIN KONUSU : 6.10.1983 günlü, 2908 sayılı "DerneklerKanunu"nun 5. maddesinin 11. bendinin, Anayasa'nın 11., 25. ve 26.maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Giresun Halkevleri Derneği'nin olağanüstü genel kurulundaverdikleri siyasal içerikli önergenin kabûl edilmesi nedeniyle DerneklerYasası'nın 5. ve 37. maddeleri yoluyla 76. maddesine göre cezalandırılmalarıiçin yönetim kurulu üyeleri hakkında açılan kamu davasının duruşmasında;Anayasa'nın derneklerin siyasî faaliyette bulunmasını yasaklayan 33.maddesinin 4121 sayılı Yasa'yla değiştirilmesinden sonra davadauygulanması gereken kuralın Anayasa'nın 11. maddesine aykırı duruma geldiği veiptali için Anayasa Mahkemesi'ne gidilmesi yolundaki savının ciddî olduğukanısına varan Mahkeme, 2908 sayılı Yasa'nın 5. maddesinin 11. bendinin iptaliistemiyle başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
2908 sayılı Yasa'nın iptali istenen 5. maddesinin 11. bendişöyledir:
"Madde 5.- ...
11- Belli bir siyasî partiyi desteklemek veya aleyhinde çalışmak,siyasî partiler arasında işbirliği sağlamak, Türkiye Büyük Millet Meclisiüyeliği, mahallî idareler veya mahalle muhtarlığı veya ihtiyar heyetiseçimlerinde bir siyasî partiyi veya adaylarından birini veya birkaçını veyabağımsız bir adayı veya adayları desteklemek veya kazanmalarını önlemek veyabunlar arasında işbirliği sağlamak dahil olmak üzere, her türlü siyasîfaaliyette bulunmak ve sendikalarla kamu kurumu niteliğindeki meslekkuruluşları veya vakıflarla bu amaçla ortak hareket etmek,
12- ...
13- ...
Amacıyla dernek kurulması yasaktır."
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
İtiraz yoluna başvuran Mahkeme'nin dayandığı Anayasa kurallarışunlardır :
1- "MADDE 11.- Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargıorganlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temelhukuk kurallarıdır.
Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz."
2- "MADDE 25.- Herkes, düşünce ve kanaat hürriyetinesahiptir.
Her ne sebep ve amaçla olursa olsun kimse, düşünce ve kanaatleriniaçıklamaya zorlanamaz; düşünce ve kanaatleri sebebiyle kınanamaz vesuçlanamaz."
3- "MADDE 26.- Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı,resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yaymahakkına sahiptir. Bu hürriyet resmî makamların müdahalesi olmaksızın haber veyafikir almak ya da vermek serbestliğini de kapsar. Bu fıkra hükmü, radyo,televizyon, sinema veya benzeri yollarla yapılan yayımların izin sisteminebağlanmasına engel değildir.
Bu hürriyetlerin kullanılması, suçların önlenmesi, suçlularıncezalandırılması, Devlet sırrı olarak usulünce belirtilmiş bilgilerinaçıklanmaması, başkalarının şöhret veya haklarının, özel ve aile hayatlarınınyahut kanunun öngördüğü meslek sırlarının korunması veya yargılama göreviningereğine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlarıyla sınırlanabilir.
Düşüncelerin açıklanması ve yayılmasında kanunla yasaklanmış olanherhangi bir dil kullanılamaz. Bu yasağa aykırı yazılı veya basılı kâğıtlar,plâklar, ses ve görüntü bandları ile diğer anlatım araç ve gereçleri usulünegöre verilmiş hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerdekanunla yetkili kılınan merciin emriyle toplattırılır. Toplatma kararını verenmerci bu kararını, yirmidört saat içinde yetkili hâkime bildirir. Hâkim buuygulamayı üç gün içinde karara bağlar.
Haber ve düşünceleri yayma araçlarının kullanılmasına ilişkindüzenleyici hükümler, bunların yayımını engellememek kaydıyla, düşünceyiaçıklama ve yayma hürriyetinin sınırlanması sayılmaz."
C- İlgili Anayasa Kuralı
Olayla doğrudan ilgili Anayasa maddesi de şudur:
"GEÇİCİ MADDE 15.- 12 Eylül 1980 tarihinden, ilk genelseçimler sonucu toplanacak Türkiye Büyük Millet Meclisinin Başkanlık Divanınıoluşturuncaya kadar geçecek süre içinde, yasama ve yürütme yetkilerini Türkmilleti adına kullanan, 2356 sayılı Kanunla kurulu Millî Güvenlik Konseyinin,bu Konseyin yönetimi döneminde kurulmuş hükümetlerin, 2485 sayılı Kurucu MeclisHakkında Kanunla görev ifa eden Danışma Meclisinin her türlü karar vetasarruflarından dolayı haklarında cezaî, malî veya hukukî sorumluluk iddiasıileri sürülemez ve bu maksatla herhangi bir yargı merciine başvurulamaz.
Bu karar ve tasarrufların idarece veya yetkili kılınmış organ,merci ve görevlilerce uygulanmasından dolayı, karar alanlar, tasarruftabulunanlar ve uygulayanlar hakkında da yukarıdaki fıkra hükümleri uygulanır.
Bu dönem içinde çıkarılan kanunlar, kanun hükmünde kararnamelerile 2324 sayılı Anayasa Düzeni Hakkında Kanun uyarınca alınan karar vetasarrufların Anayasaya aykırılığı iddia edilemez."
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi'nce yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyadaeksiklik bulunmadığından bu evrede başka hususlar üzerinde durulmadan incelemeraporu, dâva dosyası ve ekleri, iptali istenen yasa hükmü ve dayanılan Anayasakuralları ile bunların gerekçeleri ve öbür yasama belgeleri okunupincelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
6.10.1983 günlü, 2908 sayılı Dernekler Kanunu, 7.10.1983 günlü,18184 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 2.3.1988 günlü,3415 sayılı Yasa'yla yapılan değişiklikte 5. madde dışarda kalmış, 12.4.1991günlü 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu'nun 23. maddesiyle de 5. maddenin 7.ve 8. bendleri yürürlükten kaldırılmış, 11. bend ise olduğu gibi bırakılmıştır.
Anayasa'nın geçici 15. maddesinde, 12 Eylül 1980'den, ilk genelseçimler sonucu toplanacak Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Başkanlık Divanıoluşturuluncaya kadar geçecek süre içinde, yasama ve yürütme yetkilerini TürkMilleti adına kullanan Millî Güvenlik Konseyi'nin çıkardığı yasalarınAnayasa'ya aykırılığı savında bulunulamayacağı öngörülmektedir. Bu durumda,6.10.1983 günlü, 2908 sayılı Yasa'nın Anayasa'ya aykırılığı ileri sürülemez.
7.11.1982 günlü, 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nınhalkoyu ile kabulünden sonra yapılan ilk seçimler sonucu oluşan Türkiye BüyükMillet Meclisi'nin Başkanlık Divanı 6.12.1983'de toplanmıştır.
Anayasakoyucunun, söz konusu kural ile Millî Güvenlik Konseyi'ninyasama yetkisini tek başına ya da Danışma Meclisi'yle birlikte kullandığıdönemde çıkarılan yasalar ve kanun hükmünde kararnameler ile 2324 sayılıAnayasa Düzeni Hakkında Kanun uyarınca alınan karar ve yapılan işlemleriAnayasa Mahkemesi'nin denetimi dışında tutmak amacında olduğu açıktır.
27.10.1980 günlü, 2324 sayılı "Anayasa Düzeni HakkındaKanun"un 4. maddesinde; "Millî Güvenlik Konseyinin bildiri vekararlarında yer alan ve yer alacak olan hükümlerle 12 Eylül 1980 tarihindensonra çıkarılan ve çıkarılacak olan Bakanlar Kurulu kararnamelerinin ve üçlükararnamelerin yürütülmesinin durdurulması ve iptali" isteminin ilerisürülemeyeceği öngörülmekte, 6. maddesinde de; "Millî Güvenlik KonseyininBildiri ve Kararlarında yer alan ve alacak olan hükümlerle Konseyce kabuledilerek yayımlanan ve yayımlanacak olan kanunların 9 Temmuz 1961 tarihli ve334 sayılı Anayasa hükümlerine uymayanları Anayasa değişikliği olarak ve yürürlüktekikanunlara uymayanları da kanun değişikliği olarak yayımlandıkları tarihte vemetinlerinde gösterilen tarihlerde yürürlüğe girer" denilmektedir.Buradaki amaç, hiç kuşkusuz, olağanüstü dönemin olağanüstü koşullarınıngerektirdiği işlemlerin yürütülmesini hukuksal yollara başvurarak engellemektenkorumaktır. Hukuksal yönden kimi aykırılıkları olsa bile geçerliğinisağlamaktır. Anayasa Düzeni Hakkında Yasa, 1982 Anayasası'nın geçici 3.maddesiyle yürürlükten kaldırıldığından Anayasa'nın geçici 15. maddesininkonulmasına gerek duyulmuştur.
Anayasa'da belirli konuları düzenleyen genel kurallar yanında,özel kurallara da yer verilmiştir. Bir konu, özel kurallarla düzenlenmemişsesorunların çözümünde genel kuralları uygulanır. Ancak, o konuda özel düzenlemelervarsa artık genel kurallara başvurulmaz.
Anayasa kuralları etki ve değer bakımından eşit olup hangi nedenleolursa olsun birinin ötekine üstün tutulmasına olanak bulunmadığından, bunlarınbir arada ve hukukun genel kuralları gözönünde tutularak uygulanmalarızorunludur. Sözü edilen geçici 15. maddenin de bir Anayasa kuralı olarak,Anayasa'da yer almış bulunan diğer kurallarla etki ve değer bakımından eşitolduğunda kuşku yoktur. Anayasa'da belli bir konuyu düzenleyen özel kuralvarken, o konuyu da kapsamı içine alabilecek nitelikte bir genel kural bulunsabile onun değil, konuya özgü Anayasa kurallarının uygulanması gerekir.
Söz konusu maddenin, "Geçici madde" olarak adlandırılmışbulunması etki ve değer bakımından Anayasa'nın öteki maddelerinden daha zayıfve önemsiz olduğu biçimde yorumlanmasına neden olamaz. Çünkü, geçici maddelergenellikle geçiş dönemlerine ilişkin işlemlerin uygulama yöntemini ve kapsamınıgösteren ayrık hükümleri içerirler. Hukukta genel kural olarak, yasalar,yayımından sonraki olaylara ve durumlara uygulanırlar. Bu ilkenin en çarpıcıayrıklığı, yasalardaki geçici kurallardır. Bu nedenle yasaların geçicimaddeleri ile esas maddeleri arasında çelişiklik varsa, özel niteliğinedeniyle, esas maddeden önce uygulanırlar. Çünkü, yasakoyucu, kuralınayrıklığında kamu yararı görmüştür. Özel düzenlemenin genel düzenlemedenönce geleceği hukukun genel bir ilkesidir. Bir yasada öncelik alan geçicimaddeler uygulanıp sonuçları tümüyle alındıktan sonra yürürlükten kalkmışolurlar. Aksi takdirde, yasalardaki geçici maddeler, yasanın bir ayrıklıkolarak kapsadıkları konularla birlikte geçerliliklerini sürdürürler. Başka biranlatımla yasakoyucu, kamu hizmetinin niteliği ve yasama politikasının gereğiolarak ayrık kurallar koyabilir.
Yasa metinlerinin, kullanılan sözcüklerin, hukuk dilindekianlamlarına göre anlaşılması gerekir. Yasa kuralının, günün sosyal ve ekonomikgerekleriyle çeliştiği sanılsa bile, yürürlükte kaldığı sürece uygulanmasıhukukun gereğidir. Kimi gerekçelerle bu kuralın dışına çıkılması, metinlerinanlamlarından başka biçimlerde yorumlanması, metnin bir tür düzeltilmesinekalkışılması, aslında yasada olmayanı yasaya yakıştırmak ve yorum yoluylaamacını değiştirmek ya da yasakoyucunun yerini almak olur.
Anayasa'nın uluslararası antlaşmaları uygun bulma ile ilgili 90.maddesinin son fıkrasında "Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarasıandlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ileAnayasa Mahkemesine başvurulamaz." denilmektedir. Bu ve geçici 15. maddededüzenlemesi, Anayasa'da yer alan genel hukuk ilkelerinin ayrıklığınıoluşturan kurallardır.
Geçici 15. madde kapsamındaki, olağanüstü yönetimin olağanüstükoşulları altında çıkarılan yasalarla yasa hükmündeki kararnamelerin geçilendemokratik düzen içinde değiştirilmesine ya da yürürlükten kaldırılmasına değinAnayasa'ya uygunluk denetimi yapılmamasında kamu yararı görülmüştür. Ancak,yasakoyucu, siyasal ve sosyal gelişmelere ve gereksinimlere göre, söz konusuyasal kurallardan gerekli gördüklerini değiştirebileceği ya da kaldırabileceğigibi Anayasa'da öngörülen koşullara uyarak Anayasa'daki geçici maddeleri dekaldırabilir. Bunun dışında, yorum yoluyla Anayasa'nın, geçici 15. maddesininetkisiz duruma getirilmesi olanaksızdır.
Anayasa, geçici 15. maddesi ile bir dönemin yasama işlemlerininAnayasa'ya aykırılığı savında bulunulması yasaklanmıştır. Ancak, bunların hukukdevleti ilkesine uygun biçimde yargı denetimine açılması, Anayasa'ya aykırılıksavında bulunma ve inceleme yasağının kaldırılmasına bağlı olup bu daAnayasa'nın 87. maddesi uyarınca doğrudan yasama organının görev ve yetkisikapsamına girmektedir.
Bu durumda söz konusu kural hakkında, Anayasa'ya aykırılık savındabulunulmasına Anayasa'nın geçici 15. maddesi olanak vermediğinden itirazın,başvuran Mahkeme'nin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir.
V- SONUÇ
6.10.1983 günlü, 2908 sayılı Dernekler Kanunu'nun 5. maddesininonbirinci bendi, Milli Güvenlik Konseyi yönetimi döneminde çıkarıldığındanAnayasa'nın Geçici 15. maddesinin son fıkrası kapsamında bulunmakla Anayasa'yaaykırılık savıyla iptali istenemeyeceği için itiraz yolunu izleyen Mahkeme'ninyetkisizliği nedeniyle başvurunun REDDİNE,
14.2.1996 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Yekta Güngör ÖZDEN
Başkanvekili
Selçuk TÜZÜN
Üye
Ahmet N. SEZER
Üye
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Mustafa BUMİN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Üye
Lütfi F. TUNCEL
Üye
Mustafa YAKUPOĞLU
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU