Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1998/24, K.1999/9 Sayılı Karar - 13/04/1999

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 1998/24

Karar Sayısı : 1999/9

Karar Günü : 13.4.1999

R.G. Tarih-Sayı :20.04.2000-24026

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Ankara 7. İdare Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU : 7.11.1996 günlü, 4207 sayılı "TütünMamüllerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun"un 3. maddesinde yer alan"...her ne suretle olursa olsun reklam veya tanıtımının yapılmasıveya..." sözcükleri ile geçici 2. maddesindeki "reklam"sözcüğünün Anayasa'nın 2., 13. ve 48. maddelerine aykırılığı savıyla iptaliistemidir.

I- OLAY

Sigara reklam ve tanıtımının yapılması amacıyla açık havaetkinliği düzenleme isteminin uygun bulunmamasına ilişkin Ankara Valiliğiişleminin iptali istemiyle açılan davada, davacının Anayasa'ya aykırılık savınıciddi bulan Ankara 7. İdare Mahkemesi, itiraz konusu sözcüklerin iptali içinbaşvurmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı

İtiraz konusu sözcüklerin de yer aldığı, 4207 sayılı Yasa'nın 3.ve geçici 2. maddeleri şöyledir:

1- "Madde 3- Tütün ve tütün mamullerinin isim, marka veyaalametler kullanılarak her ne suretle olursa olsun reklam ve tanıtımınınyapılması veya bunların kullanılmasını teşvik ve özendirici kampanyalardüzenlenmesi yasaktır.

Onsekiz yaşından küçüklere tütün ve tütün mamulleri satışıyapılamaz"

2- "Geçici Madde 2- Bu Kanunun 2 nci maddesinin ikincifıkrası gereğince ayrı yer tahsisi, 3 üncü maddede yasaklanan reklampanolarının kaldırılması ve 4 üncü maddesinin birinci fıkrası gereğinceyapılması gereken işler Kanunun yayımı tarihinden itibaren bir yıl içindeyerine getirilir."

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır:

1-"MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millîdayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürkmilliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir."

2- "MADDE 13.- Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi vemilletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî egemenliğin, Cumhuriyetin, millîgüvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin, kamu yararının, genel ahlâkın vegenel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili maddelerindeöngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olarak kanunlasınırlanabilir.

Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalardemokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaçdışında kullanılamaz.

Bu maddede yer alan genel sınırlama sebepleri temel hak vehürriyetlerin tümü için geçerlidir."

3- "MADDE 48.- Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşmehürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmak serbesttir.

Devlet, özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyalamaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlıyacaktedbirleri alır."

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Ahmet NecdetSEZER, Güven DİNÇER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Ali HÜNER, LütfiF. TUNCEL, Mustafa YAKUPOĞLU, NurettinTURAN, Fulya KANTARCIOĞLU ve Mahir CanILICAK'ın katılmalarıyla 9.6.1998 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında,öncelikle davada uygulanacak kural sorunu görüşülmüştür:

Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmaktaoldukları davalarda uygulayacakları yasa ya da kanun hükmünde kararnamekurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğüaykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırlarsa, o hükmün iptali içinAnayasa Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca birmahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için elinde yönteminceaçılmış ve Mahkeme'nin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenenkuralların da o davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları,davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayısonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunankurallardır.

İtiraz yoluna başvuran Mahkeme'nin bakmakta olduğu dava, Marlborosigarasının reklam ve tanıtımının yapılması amacıyla Marlboro Mekanik Boğafaaliyeti adı altında bir açık hava etkinliğine izin verilmemesi işlemininiptaline ilişkindir. Oysa Mahkemece itiraza konu edilen 4207 sayılı Yasa'nıngeçici 2. maddesinde yer alan "...reklam" sözcüğü, 3. maddedeyasaklanan "reklam panolarının kaldırılması" ile ilgilidir. Davakonusu olayda ise, evvelce asılmış bir "reklam panosu" ve bununkaldırılması söz konusu değildir. Bu nedenle, geçici 2. maddede yer alan"...reklam..." sözcüğü davada uygulanmayacağından, buna ilişkinitirazın başvuran Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine,dosyada eksiklik bulunmadığından 7.11.1996 günlü, 4207 sayılı "TütünMamüllerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun"un 3. maddesinin birincifıkrasında yer alan "... her ne surette olursa olsun reklâm ve tanıtımınınyapılması veya ..." ibaresine ilişkin itirazın esasının incelenmesine9.6.1998 gününde oybirliğiyle karar verilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptaliistenen yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleriyleöteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

Başvuran Mahkeme, tütün ürünlerinin zararlarını önlemek amacıylaçıkarılan Yasa'nın, tütün üretimini ve satışını engellemediği halde, satışaçıkan bir ürünün reklam ve tanıtımının kesin ve sınırsız olarakyasaklanmasının, çalışma ve özel teşebbüs kurma hürriyetinin engellenmesisonucunu doğurduğunu, Anayasa'nın 13. maddesinde yer alan temel hak vehürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamanın demokratik toplum düzeniningereklerine aykırı olamayacağı ve Anayasa'nın özüne ve ruhuna uygun olarakkanunla yapılabileceği ilkelerini zedelediğini, böylece itiraz konususözcüklerin Anayasa'nın 2., 13. ve 48. maddelerine aykırılık oluşturduğunuileri sürmüştür.

Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyetinin, demokratik,lâik ve sosyal bir hukuk Devleti olduğu belirtilmiştir. Hukuk devleti, eylem veişlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyupgüçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirereksürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukun üstünkurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık, yasaların üstündeyasakoyucunun da uyması gereken temel hukuk ilkeleri ve Anayasa bulunduğubilincinde olan devlettir.

Anayasa'nın "Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması"başlıklı 13. maddesinde, temel hak ve hürriyetlerin kamu yararının, genelahlâkın ve genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasa'nın ilgilimaddelerinde öngörülen özel sebeplerle, Anayasa'nın sözüne ve ruhuna uygunolarak kanunla sınırlanabileceği, ancak, bu sınırlamaların demokratik toplumdüzeninin gereklerine aykırı olamayacağı gibi öngörüldükleri amaç dışında dakullanılamayacakları, genel sınırlama sebeplerinin temel hak ve hürriyetlerintümü için geçerli olduğu belirtilmiştir.

Anayasa'nın "Çalışma ve sözleşme hürriyeti" başlıklı 48.maddesinde, "Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetinesahiptir. Özel teşebbüs kurmak serbesttir. Devlet, özel teşebbüslerin millîekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik vekararlılık içinde çalışmasını sağlayacak tedbirleri alır" denilmektedir.

İtiraz konusu kuralla tütün ve tütün mamüllerinin isim, marka veyaalametler kullanılarak her ne suretle olursa olsun, reklam ve tanıtımınınyasaklanmasının Anayasa'nın 48. maddesinde öngörülen özel teşebbüslerin çalışmaözgürlüğünün sınırlandırılması sonucunu doğurduğu açıktır. Ancak, yasanıngerekçesinden sigaranın insan sağlığı, çevre ve ekonomi üzerindeki olumsuzetkileri gözetilerek bu sınırlamanın yapıldığı anlaşılmaktadır.

Tütün ve tütün mamüllerinin reklamı, bunların kullanılmasınıteşvik ve özendirerek toplum sağlığını olumsuz yönde etkilediğinden itirazkonusu kuralla getirilen sınırlamaların benzerine çağdaş ülkelerde derastlanmaktadır. Anayasa'nın 48. maddesinde özel teşebbüslerin sosyal amaçlarauygun olarak çalışmasını sağlayacak önlemeleri almak devlete görev olarakverilmiş, 13. maddesinde de, temel hak ve özgürlüklerin, genel sağlığınkorunması amacıyla da sınırlandırılabileceği öngörülmüştür.

Bu nedenle, yapılan sınırlama demokratik toplum düzeniningereklerine ters düşmediği gibi öngörüldüğü amaç dışında da kullanılmadığındanAnayasa'nın 2., 13. ve 48. maddelerine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir.

VI- SONUÇ

7.11.1996 günlü, 4207 sayılı "Tütün Mamullerinin ZararlarınınÖnlenmesine Dair Kanun'un 3. maddesinde yer alan "... her ne suretleolursa olsun reklam ve tanıtımının yapılması veya ..." sözcüklerininAnayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 13.4.1999 günündeOYBİRLİĞİYLE karar verildi.