ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1999/12
Karar Sayısı : 1999/5
Karar Günü : 25.3.1999
R.G. Tarih-Sayı :07.10.1999-23839
İPTAL DAVASINI AÇAN : Türkiye Büyük MilletMeclisi Üyeleri Ülkü Güney ve Nejat Arseven ile 156 Milletvekili
İPTAL DAVASININ KONUSU : Türkiye Büyük MilletMeclisi ve Danışma Kurulu'nun 13.3.1999 gününde toplantıya çağırılması ve buçağırıya ilişkin Genel Kurul gündeminin belirlenmesi hakkındaki Başkanlıkişlemleri ile genel görüşme öngörüşmeleri yapılmadan bir parti grubu önerisininGenel Kurul'da oylanması, Genel Kurul'un bu birleşiminin uzatılması ve yasamafaaliyetlerinin sürdürülmesi konularındaki Meclis kararlarının, bir içtüzükdeğişikliği ya da yeni bir içtüzük kuralı niteliğinde olduğu veAnayasa'nın 2., 6., 11., 88., 90., 93., 95., 98., 148. ve Geçici 6. maddelerineaykırı bulunduğu savıyla iptallerine ve yürürlüklerinin durdurulmasına kararverilmesi istemidir.
II- YASA METİNLERİ
Dayanılan Anayasa kuralları şunlardır :
1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti,toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarınasaygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkeleredayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir."
2- "MADDE 6.- Egemenlik, kayıtsızşartsız Milletindir.
Türk milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre,yetkili organları eliyle kullanır.
Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreyeveya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayanbir Devlet yetkisi kullanamaz."
3- "MADDE 11.- Anayasa hükümleri,yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş vekişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır.
Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz."
4- "MADDE 88.- Kanun teklif etmeyeBakanlar Kurulu ve milletvekilleri yetkilidir.
Kanun tasarı ve tekliflerinin Türkiye Büyük Millet Meclisindegörüşülme usul ve esasları İçtüzükle düzenlenir."
5- "MADDE 90.- Türkiye Cumhuriyeti adınayabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak andlaşmalarınonaylanması, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onaylamayı bir kanunla uygunbulmasına bağlıdır.
Ekonomik, ticarî veya teknik ilişkileri düzenleyen ve süresi biryılı aşmayan andlaşmalar, Devlet Maliyesi bakımından bir yüklenme getirmemek,kişi hallerine ve Türklerin yabancı memleketlerdeki mülkiyet haklarınadokunmamak şartıyla, yayımlanma ile yürürlüğe konabilir. Bu takdirde buandlaşmalar, yayımlarından başlayarak iki ay içinde Türkiye Büyük MilletMeclisinin bilgisine sunulur.
Milletlerarası bir andlaşmaya dayanan uygulama andlaşmaları ilekanunun verdiği yetkiye dayanılarak yapılan ekonomik, ticarî, teknik veya idarîandlaşmaların Türkiye Büyük Millet Meclisince uygun bulunması zorunluluğuyoktur; ancak, bu fıkraya göre yapılan ekonomik, ticarî veya özel kişilerinhaklarını ilgilendiren andlaşmalar, yayımlanmadan yürürlüğe konulamaz.
Türk kanunlarına değişiklik getiren her türlü andlaşmalarınyapılmasında birinci fıkra hükmü uygulanır.
Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanunhükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile AnayasaMahkemesine başvurulamaz."
6- "MADDE 93.- Türkiye Büyük MilletMeclisi, her yıl Ekim ayının ilk günü kendiliğinden toplanır.
Meclis, bir yasama yılında en çok üç ay tatil yapabilir; ara vermeveya tatil sırasında, doğrudan doğruya veya Bakanlar Kurulunun istemi üzerineCumhurbaşkanınca toplantıya çağrılır.
Meclis Başkanı da doğrudan doğruya veya üyelerin beşte birininyazılı istemi üzerine, Meclisi toplantıya çağırır.
Ara verme veya tatil sırasında toplanan Türkiye Büyük MilletMeclisinde, öncelikle bu toplantıyı gerektiren konu görüşülmeden ara verme veyatatile devam edilmez."
7-"MADDE 95.- Türkiye Büyük MilletMeclisi, çalışmalarını, kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürütür.
İçtüzük hükümleri, siyasî parti gruplarının, Meclisin bütünfaaliyetlerine üye sayısı oranında katılmalarını sağlayacak yolda düzenlenir.Siyasî parti grupları, en az yirmi üyeden meydana gelir.
Türkiye Büyük Millet Meclisinin bütün bina, tesis, eklenti vearazisinde kolluk ve yönetim hizmetleri Meclis Başkanlığı eliyle düzenlenir veyürütülür. Emniyet ve diğer kolluk hizmetleri için yeteri kadar kuvvet ilgilimakamlarca Meclis Başkanlığına tahsis edilir"
8- "MADDE 98.- Türkiye Büyük MilletMeclisi, soru, Meclis araştırması, genel görüşme, gensoru ve Meclissoruşturması yollarıyla denetleme yetkisini kullanır.
Soru, Bakanlar Kurulu adına, sözlü veya yazılı olarakcevaplandırılmak üzere Başbakan veya bakanlardan bilgi istemekten ibarettir.
Meclis araştırması, belli bir konuda bilgi edinilmek için yapılanincelemeden ibarettir.
Genel görüşme, toplumu ve Devlet faaliyetlerini ilgilendiren bellibir konunun, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda görüşülmesidir.
Soru, Meclis araştırması ve genel görüşme ile ilgili önergelerinverilme şekli, içeriği ve kapsamı ile cevaplandırılma, görüşme ve araştırmayöntemleri Meclis İçtüzüğü ile düzenlenir."
9- "MADDE 148.- Anayasa Mahkemesi,kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisiİçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler. Anayasadeğişikliklerini ise sadece şekil bakımından inceler ve denetler. Ancak,olağanüstü hallerde, sıkıyönetim ve savaş hallerinde çıkarılan kanun hükmündekararnamelerin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla,Anayasa Mahkemesinde dava açılamaz.
Kanunların şekil bakımından denetlenmesi, son oylamanın, öngörülençoğunlukla yapılıp yapılmadığı; Anayasa değişikliklerinde ise, teklif ve oylamaçoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup uyulmadığı hususlarıile sınırlıdır. Şekil bakımından denetleme, Cumhurbaşkanınca veyaTürkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin beşte biri tarafından istenebilir.Kanunun yayımlandığı tarihten itibaren on gün geçtikten sonra, şekilbozukluğuna dayalı iptal davası açılamaz; def'i yoluyla da ileri sürülemez.
Anayasa Mahkemesi Cumhurbaşkanını, Bakanlar Kurulu üyelerini,Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Askerî Yargıtay, Askerî Yüksek İdareMahkemesi Başkan ve üyelerini, Başsavcılarını, Cumhuriyet Başsavcı Vekilini,Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu ve Sayıştay Başkan ve üyelerini görevleriyleilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar.
Yüce Divanda, savcılık görevini Cumhuriyet Başsavcısı veyaCumhuriyet Başsavcı Vekili yapar.
Yüce Divan kararları kesindir.
Anayasa Mahkemesi, Anayasa ile verilen diğer görevleri de yerinegetirir."
10- "GEÇİCİ MADDE 6.- Anayasaya göre kurulanTürkiye Büyük Millet Meclisinin toplantı ve çalışmaları için kendi içtüzükleriyapılıncaya kadar, Millet Meclisinin 12 Eylül 1980 tarihinden önce yürürlükteolan İçtüzüğünün, Anayasaya aykırı olmayan hükümleri uygulanır."
III- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Ahmet NecdetSEZER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI,Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL, Nurettin TURAN, Fulya KANTARCIOĞLU ve RüştüSÖNMEZ'in katılımlarıyla 25.3.1999 gününde yapılan ilk inceleme toplantısındadosyada eksiklik bulunmadığından, işin esasının incelenmesine, oybirliğiylekarar verilmiştir.
IV- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ
Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu ve Danışma Kurulu'nuntoplantıya çağırılmasına ilişkin Başkanlık işlemlerinin; genel görüşmeöngörüşmeleri yapılmadan bir parti grubu önerisinin Genel Kurul'da oylanması,Genel Kurul oturumunun uzatılması ve çalışmalarının sürdürülmesi hakkındakiTBMM kararlarının uygulanmasıyla doğacak, sonradan giderilmesi güç ya daolanaksız durum ve zarar söz konusu olmadığından, yürürlüğün durdurulmasıistemi reddedilmiştir.
V-ESASIN İNCELENMESİ
Davanın ilk ve esas incelemesine ilişkin rapor, dava dilekçesi veekleri, iptali istenen işlem ve kararlar, dayanılan Anayasa kuralları ilegerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereğigörüşülüp düşünüldü :
Anayasa'nın 148. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 18. maddelerine göre Anayasa Mahkemesi,kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisiİçtüzüğü'nün Anayasa'ya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunudenetlemektedir.
Anayasa'da açıkça belirtilenler dışında kalan yasama organı işlemve kararlarının Anayasa Mahkemesi denetimine bağlı olup olmadığınınsaptanmasında, işlem ve kararı oluşturan yöntem kadar bunların konusu, amacı veniteliği üzerinde de durulması, etki ve değerlerinin gözönünde tutulmasıgerekmektedir. Bunlar Anayasa'nın uygunluk denetimine bağlı tutulan işlemlerleaynı değer ve etkide ise, denetiminin yapılması hukuk devleti ilkesinin zorunlubir sonucudur.
İçtüzüğün bir kuralının değiştirilmesi ya da içtüzüğe yeni birkural konulması niteliğinde olan TBMM işlem ve kararları, yeni bir İçtüzükkuralı sayılır.
A- Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı İşlemlerininİncelenmesi
Dava dilekçesinde, yüzonaltı milletvekilinin hakkın kötüyekullanılması niteliğinde olan başvurusu üzerine TBMM Başkanı'nın Genel Kurul'uolağanüstü toplantıya çağırması ve bu toplantıdan önce Danışma Kurulu'nutoplamasının İçtüzüğün 7., 19., 49. ve 103. maddelerine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.
Anayasa'nın 148., 2949 sayılı Yasa'nın 18. maddesi uyarınca,İçtüzük kuralı ihdası veya değişikliği niteliğindeki TBMM kararları AnayasaMahkemesi'nin denetim alanına girdiğinden, bu kapsamda bulunmayan Başkanlıkişlemlerine ilişkin iptal isteminin görevsizlik nedeniyle reddi gerekir.
B- Türkiye Büyük Millet Meclisi Kararlarının İncelenmesi
1- Genel görüşme öngörüşmeleri yapılmadan bir parti grubuönerisinin Genel Kurul'da oylanmasına ilişkin TBMM kararının incelenmesi
Dava dilekçesinde, genel görüşmeyle ilgili öngörüşmeler yapılmadanbir parti grubu önerisinin Genel Kurul'da oylanmasına ilişkin kararın İçtüzüğün7., 19., 49. ve 103. maddelerini değiştirdiği ve bu değişikliğin Anayasa'yaaykırı olduğu ileri sürülmektedir.
İçtüzüğün 49. maddesinin son fıkrasında, "Danışma Kurulunungörüşü alınıp, Genel Kurulca kararlaştırılmadıkça, Başkan tarafındangörüşüleceği önceden bildirilmeyen hiçbir husus, Genel Kuruldakonuşulamaz", 103. maddesinin ilk fıkrasında da "Genel görüşmeaçılmasına karar verilirse, genel görüşme günü bir özel gündem halinde DanışmaKurulunca tesbit edilir. Genel görüşmenin başlayacağı gün, görüşmeaçılmasına karar verilmesinden itibaren kırksekiz saatten önce ve yedi tamgünden sonra olamaz" denilmektedir.
Dava konusu karar, Danışma Kurulu'nun görüşü alınmadan ve genelgörüşme ile bu görüşmenin öngörüşmesinden önce alınan bir karar olduğundanİçtüzüğün 49. maddesinin son, 103. maddesinin ilk fıkrasında öngörülmeyen birİçtüzük kuralı niteliğindedir.
Anayasa'nın 95. maddesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi'ninçalışmalarını, kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürüteceğibelirtilmiştir. İçtüzük ile oluşturulan Danışma Kurulu kararlarının TBMM GenelKurulu'nu bağladığı kabul edilemez. Bu nedenle, TBMM'nin yeni bir kuralniteliğindeki dava konusu kararı Anayasa'ya aykırı değildir.
2- Oturumun uzatılması ve TBMM çalışmalarının sürdürülmesineilişkin Genel Kurul kararının incelenmesi
Dava dilekçesinde, Genel Kurul'un 13.3.1999 günlü oturumunun saat19.00'dan sonra uzatılmasına ve TBMM çalışmalarının sürdürülmesine ilişkinkararlarının İçtüzüğün 54. ve 55. maddelerini değiştirerek yeni bir İçtüzükkuralı oluşturduğu ve bunların Anayasa'ya aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Genel Kurul birleşiminin açılması ve kapanmasını düzenleyen vedolayısıyla dava konusu oturumun uzatılması kararı ile doğrudan ilgili görülenİçtüzüğün 55. maddesinin ikinci fıkrasında, Genel Kurul tarafından zorunludurumlarda oturumun uzatılabileceği belirtilmiştir. TBMM çalışmalarınınsürdürülmesine ilişkin düzenlemeye de İçtüzüğün 7. maddesinin son fıkrasındayer verilmiştir. Fıkrada, "...TBMM, çalışmalarına devama karar vermediğitakdirde, tatil veya ara vermeye devam olunur..." denilmiştir. Buna göreGenel Kurul'un "çalışmaya devam" kararı alabileceği açıktır.
Genel Kurul'un, oturumun uzatılmasına ve çalışmalarınsürdürülmesine ilişkin kararları, İçtüzük değişikliği ya da yeni bir İçtüzükkuralı niteliğinde olmadıklarından bu kararlar hakkındaki iptal isteminingörevsizlik nedeniyle reddi gerekir.
VI-SONUÇ
1- Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu ve Danışma Kurulu'nun13.3.1999 gününde toplantıya çağırılması Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlıkişlemleri olduğundan, bu işlemlerin iptaline ilişkin başvurunun görevsizliknedeniyle REDDİNE,
2- İçtüzük değişikliği niteliğinde bulunan "Genel görüşmeöngörüşmeleri yapılmadan bir parti gurubu önerisinin Genel Kurul'daoylanması"na ilişkin Türkiye Büyük Millet Meclisi kararının Anayasa'yaaykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,
3- 13.3.1999 günlü, "Oturumun uzatılması" ve "TürkiyeBüyük Millet Meclisi'nin çalışmalarının devamı" hakkındaki Türkiye BüyükMillet Meclisi kararları bir İçtüzük değişikliği ya da yeni bir İçtüzük kuralıniteliğinde olmadıklarından bu kararlara ilişkin iptal isteminin görevsizliknedeniyle REDDİNE,
4-Bu kararlara ilişkin yürürlüğün durdurulması isteminin REDDİNE,25.3.1999 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Ahmet Necdet SEZER
Üye
Samia AKBULUT
Üye
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Mustafa BUMİN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Üye
Lütfi F. TUNCEL
Üye
Nurettin TURAN
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Rüştü SÖNMEZ