ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1999/14
Karar Sayısı : 1999/6
Karar Günü : 26.3.1999
R.G. Tarih-Sayı :06.10.1999-23838
İPTAL DAVASINI AÇAN : Türkiye Büyük Millet MeclisiÜyeleri Ahmet İyimaya ve Nejat Arseven ile 151 milletvekili
İPTAL DAVASININ KONUSU : Seçimlerin yenilenmesihakkındaki 30.7.1998 gün ve 590 sayılı TBMM kararının değiştirilmesine ilişkinönergenin, doğrudan gündeme alınmasıyla ilgili 21.3.1999 günlü Genel Kurulkararının, yeni bir içtüzük kuralı niteliğinde olduğu ve Anayasa'nın 2., 6.,11., 78., 87., 95. ve 127. maddelerine aykırılığı savıyla iptali veyürürlüğünün durdurulması istemidir.
II- YASA METİNLERİ
Dayanılan Anayasa kuralları şunlardır:
1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti,toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarınasaygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkeleredayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir."
2- "MADDE 6.- Egemenlik, kayıtsız şartsızMilletindir.
Türk Milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre,yetkili organları eliyle kullanır.
Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreyeveya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayanbir Devlet yetkisi kullanamaz."
3- "MADDE 11.- Anayasa hükümleri, yasama,yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileribağlayan temel hukuk kurallarıdır.
Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz."
4- "MADDE 77.- Türkiye Büyük MilletMeclisinin seçimleri beş yılda bir yapılır.
Meclis, bu süre dolmadan seçimin yenilenmesine karar verebileceğigibi, Anayasada belirtilen şartlar altında Cumhurbaşkanınca verilecek kararagöre de seçimler yenilenir. Süresi biten milletvekili yeniden seçilebilir.
Yenilenmesine karar verilen Meclisin yetkileri, yeni Meclisinseçilmesine kadar sürer."
5- "MADDE 78.- Savaş sebebiyle yeniseçimlerin yapılmasına imkân görülmezse, Türkiye Büyük Millet Meclisi,seçimlerin bir yıl geriye bırakılmasına karar verebilir.
Geri bırakma sebebi ortadan kalkmamışsa, erteleme kararındakiusule göre bu işlem tekrarlanabilir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliklerinde boşalma olması halinde,ara seçime gidilir. Ara seçim, her seçim döneminde bir defa yapılır ve genelseçimden otuz ay geçmedikçe ara seçime gidilemez. Ancak, boşalan üyeliklerinsayısı, üye tamsayısının yüzde beşini bulduğu hallerde, ara seçimlerinin üç ayiçinde yapılmasına karar verilir.
Genel seçimlere bir yıl kala ara seçimi yapılamaz."
6- "MADDE 87.- Türkiye Büyük MilletMeclisinin görev ve yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak;Bakanlar Kurulunu ve bakanları denetlemek; Bakanlar Kuruluna belli konulardakanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi vermek; bütçe ve kesinhesap kanuntasarılarını görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilânınakarar vermek; milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak,Anayasanın 14 üncü maddesindeki fiillerden dolayı hüküm giyenler hariç olmaküzere, genel ve özel af ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölümcezalarının yerine getirilmesine karar vermek ve Anayasanın diğer maddelerindeöngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine getirmektir."
7- "MADDE 95.- Türkiye Büyük MilletMeclisi, çalışmalarını, kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürütür.
İçtüzük hükümleri, siyasî parti gruplarının, Meclisin bütünfaaliyetlerine üye sayısı oranında katılmalarını sağlayacak yolda düzenlenir.Siyasî parti grupları, en az yirmi üyeden meydana gelir.
Türkiye Büyük Millet Meclisinin bütün bina, tesis, eklenti vearazisinde kolluk ve yönetim hizmetleri Meclis Başkanlığı eliyledüzenlenir ve yürütülür. Emniyet ve diğer kolluk hizmetleri için yeteri kadarkuvvet ilgili makamlarca Meclis Başkanlığına tahsis edilir."
8- "MADDE 127.- Mahallî idareler; il,belediye veya köy halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzerekuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar organları, gene kanundagösterilen, seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzelkişileridir.
Mahallî idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkileri, yerindenyönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir.
Mahallî idarelerin seçimleri, 67 nci maddedeki esaslara göre beşyılda bir yapılır. Ancak, milletvekili genel veya ara seçiminden önceki veyasonraki bir yıl içinde yapılması gereken mahallî idareler organlarına veya buorganların üyelerine ilişkin genel veya ara seçimler milletvekili genel veyaara seçimleriyle birlikte yapılır. Kanun, büyük yerleşim merkezleri için özelyönetim biçimleri getirebilir.
Mahallî idarelerin seçilmiş organlarının, organlık sıfatınıkazanmalarına ilişkin itirazların çözümü ve kaybetmeleri, konusundaki denetimyargı yolu ile olur. Ancak, görevleri ile ilgili bir suç sebebi ile hakkındasoruşturma veya kovuşturma açılan mahallî idare organları veya bu organların üyelerini,İçişleri Bakanı, geçici bir tedbir olarak, kesin hükme kadar uzaklaştırabilir.
Merkezi idare, mahallî idareler üzerinde, mahallî hizmetlerinidarenin bütünlüğü ilkesine uygun şekilde yürütülmesi, kamu görevlerindebirliğin sağlanması, toplum yararının korunması ve mahallî ihtiyaçların gereğigibi karşılanması amacıyla, kanunda belirtilen esas ve usuller dairesinde idarîvesayet yetkisine sahiptir.
Mahallî idarelerin belirli kamu hizmetlerinin görülmesi amacı ile,kendi aralarında Bakanlar Kurulunun izni ile birlik kurmaları, görevleri,yetkileri, maliye ve kolluk işleri ve merkezi idare ile karşılıklı bağ veilgileri kanunla düzenlenir. Bu idarelere, görevleri ile orantılı gelirkaynakları sağlanır."
III-İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Ahmet NecdetSEZER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI,Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL, Nurettin TURAN, Fulya KANTARCIOĞLU ve RüştüSÖNMEZ'in katılımlarıyla 26.3.1999 gününde yapılan ilk inceleme toplantısındadosyada eksiklik bulunmadığından, işin esasının incelenmesine, oybirliğiylekarar verilmiştir.
IV- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ
Seçimlerin yenilenmesi kararının kaldırılmasına ilişkin önergenindoğrudan Genel Kurul gündemine alınması hakkındaki TBMM kararınınuygulanmasıyla doğacak, sonradan giderilmesi güç ya da olanaksız durum ve zararsöz konusu olmadığından, yürürlüğün durdurulması istemi reddedilmiştir.
V-ESASIN İNCELENMESİ
Davanın ilk ve esas incelemesine ilişkin rapor, dava dilekçesi veekleri, iptali istenen işlem ve kararlar, dayanılan Anayasa kuralları ilegerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereğigörüşülüp düşünüldü :
Anayasa'nın 148. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 18. maddelerine göre Anayasa Mahkemesi,kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisiİçtüzüğü'nün Anayasa'ya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunudenetlemektedir. Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından incelemekteve denetlemektedir.
Anayasa'da açıkça belirtilenler dışında kalan yasama organıkararlarının Anayasa Mahkemesi denetimine bağlı olup olmadığının saptanmasında,kararı oluşturan yöntem kadar bunların konusu, amacı ve niteliği üzerinde dedurulması, etki ve değerlerinin gözönünde tutulması gerekmektedir. BunlarAnayasa'nın uygunluk denetimine bağlı tutulan kararlarla aynı değer ve etkideise, denetiminin yapılması hukuk devleti ilkesinin zorunlu bir sonucudur.
İçtüzüğün bir kuralının değiştirilmesi ya da İçtüzüğe yeni birkural konulması niteliğinde olan TBMM kararları İçtüzük kurallı sayılır.
Dava dilekçesinde, seçimlerin yenilenmesini içeren 30.7.1998 günve 590 sayılı TBMM kararının değiştirilmesine ilişkin önergenin doğrudangündeme alınması hakkındaki 21.3.1999 günlü Genel Kurul kararının, İçtüzüğün95. maddesine aykırı olarak alındığı, böylece oluşturulan yeni içtüzükkuralının Anayasa'ya aykırılığı ileri sürülmektedir.
Anayasa'nın 77. maddesinde, TBMM seçimlerinin beş yılda biryapılacağı ve TBMM'nin bu süre dolmadan seçimin yenilenmesine kararverebileceği; 95. maddesinde de TBMM'nin çalışmalarını kendi yapacağı, İçtüzükhükümlerine göre yürüteceği öngörülmektedir.
Anayasa'nın bu hükümlerine koşut olarak İçtüzüğün 95. maddesinde,seçimlerin yenilenmesine ilişkin önergelerin, Anayasa Komisyonundagörüşüldükten sonra Genel Kurul gündemine girebileceği belirtilmiştir. Ancakseçimlerin yenilenmesine ilişkin kararın değiştirilmesi konusunda Anayasa'da veİçtüzük'te bir kural bulunmamaktadır.
Bu durumda, seçimlerin yenilenmesi kararının değiştirilmesihakkındaki önergenin Anayasa Komisyonunda görüşülmeden doğrudan gündemealınmasına ilişkin Genel Kurul kararı, yeni bir İçtüzük kuralı niteliğindedir.
Kamu hukukunda, bir işlem hangi yöntem ve süreci izleyerekoluşturuluyorsa, o işlemin geri alınması ya da değiştirilmesi de, aynı yöntemve sürece bağlıdır. TBMM İçtüzüğü'nün 95. maddesi uyarınca, seçimlerinyenilenmesine dair önergeler Anayasa Komisyonunda görüşülür ve AnayasaKomisyonu raporu Genel Kurul'da gündemdeki bütün konulardan önce görüşüldüktensonra açık oya sunulur. Bu nedenle, daha önce alınmış olan erken seçimkararının değiştirilmesine, ya da erken seçim kararının kaldırılmasına ilişkinbir önergenin, TBMM Başkanlığı'na verilmesi durumunda, bunun da MeclisBaşkanlığı'nca Anayasa Komisyonu'na havale edilmesi gerekmektedir.
Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin hukuk devletiolduğu belirtilmiştir. Hukuk devleti, eylemleri ve işlemleri hukuka uygun olan,insan haklarına saygı gösteren; insan haklarını koruyan, güçlendiren,geliştiren; Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan; hukuku tümorganlarına egemen kılan; yargı denetimine açık olan; temel hukuk ilkeleri veAnayasa'nın yasalara üstünlüğünü kabul eden devlettir.
Bu nedenle, kamu hukukunun usulde paralellik ilkesine aykırıolarak alınmış olan dava konusu TBMM kararı Anayasa'nın 2. maddesine aykırıdır.İptali gerekir.
Samia AKBULUT ile Lütfi F. TUNCEL bu gerekçelere, Haşim KILIÇ isebu görüşlere katılmamışlardır.
VI- SONUÇ
1- Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin, İçtüzük değişikliğiniteliğinde bulunan 21.3.1999 günlü, "Seçimlerin yenilenmesi kararınınkaldırılmasına ilişkin önergenin doğrudan Genel Kurul gündemine alınması"kararının Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Haşim KILIÇ'ın karşıoyu veOYÇOKLUĞUYLA,
2- Yürürlüğü durdurma isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE, 26.3.1999gününde karar verildi.
Başkan
Ahmet Necdet SEZER
Üye
Samia AKBULUT
Üye
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Mustafa BUMİN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Üye
Lütfi F. TUNCEL
Üye
Nurettin TURAN
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Rüştü SÖNMEZ
DEĞİŞİKOY GEREKÇESİ
Anayasa Mahkemesi'nin 26.3.1999 günlü, E.1999/14, K.1999/6 sayılıkararıyla, TBMM'nin İçtüzük değişikliği niteliğinde bulunan 21.3.1999 günlü,"Seçimlerin yenilenmesi kararının kaldırılmasına ilişkin önergenindoğrudan Genel Kurul gündemine alınması" kararının Anayasa'ya aykırıolduğuna ve iptaline karar verilmiştir.
Bu karara, aşağıda belirttiğimiz gerekçelerle katılıyoruz.
Değişik oy gerekçemizin açıklanması için öncelikle;
1- Meclis'in, seçimlerin yenilenmesi nedeniyle çalışmalarınaara vermesi durumunda, bu "ara verme"nin bir "tatil"niteliğinde olup olmadığının ve böyle bir durumda, Meclis'in daha önce aldığıseçimlerin yenilenmesi kararını geri alması amacıyla olağanüstü toplantıyaçağrılıp çağrılmayacağının;
2- Anayasa'nın 77. maddesine göre alınan "seçiminyenilenmesi" kararından, hangi koşullarda dönülebileceğinin;
irdelenmesi yerinde olacaktır.
1- Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin seçim dönemi ve süresidolmadan seçimin yenilenmesine karar verilmesi ile ilgili kurallarAnayasa'nın 77. maddesinde; seçimlerin geriye bırakılmasına karar verilmesi veara seçimlerle ilgili kurallar da Anayasa'nın 78. maddesinde belirlenmiştir.
77. maddeye göre, TBMM seçimleri beş yılda bir yapılır.
Ancak, Meclis, beş yıllık süre dolmadan seçimin yenilenmesinekarar verebileceği gibi, Anayasa'da belirtilen şartlar altında Cumhurbaşkanıncaverilecek karar uyarınca da seçimler yenilenir.
TBMM seçimlerinin Cumhurbaşkanınca yenilenmesi koşulları,Anayasa'nın 116. maddesinde belirlenmiş ve bu koşullar oluştuğundaCumhurbaşkanının TBMM Başkanına danışarak seçimlerin yenilenmesine kararverebileceği; verilen kararın Resmî Gazete'de yayımlanacağı ve seçimegidileceği kurala bağlanmıştır.
Anayasa'nın 77. maddesi aşağıdaki hususları kurala bağlamaktadır :
1-TBMM'nin seçimleri beş yılda bir yapılır;
2-Meclis, (beş yıllık) bu süre dolmadan seçimin yenilenmesinekarar verebilir;
3-Anayasa'da belirtilen koşullarda, Cumhurbaşkanınca verilecekkarara göre de seçimler yenilenebilir;
4-Yenilenmesine karar verilen Meclisin yetkileri, yeni Meclisinseçilmesine kadar sürer;
5-Süresi biten milletvekili yeniden seçilebilir.
Kimi Anayasa hukukçularının da (Prof. Dr. Tuncer Karamustafaoğlu)belirttikleri gibi, Cumhuriyet dönemi anayasalarında Meclisin feshinden sözedilmemiş, ancak kimi koşulların oluşması durumunda seçimin yenilenmesinden sözedilmiştir. (1924 Anayasası madde 25; 1961 Anayasası madde 69 ve 1982 Anayasasımadde 77)
Fesih, egemenliği temsil edenleri, egemenliğin sahibi olan halkınönüne götürmek anlamına gelmektedir. Parlamentolar, temsilî niteliklerinikaybettikleri ve halkın iradesiyle uyum içerisinde olmadıkları zaman, halkayeni bir karar vermesi için başvurulabilmektedir. Fesihten sonra seçim gelmekteve son sözü yine seçmen söylemektedir.
Çağdaş parlamenter demokrasilerde, yasama meclisleri, belli zamansüreleri içinde çalışırlar. Bu çalışma döneminin en büyüğüne "yasamadönemi", ya da "seçim dönemi" denilmektedir. Yasamameclislerinin, süreleri önceden belirlenmiş, düzenli aralıklarla çalışıp, buçalışmalarını tamamladıktan sonra dağılmaları ve yeniden meşruiyet (legalite)elde etmek için seçime gitmeleri, hürriyetçi, demokratik hukuk devletinin temelilkelerindendir.
Anayasa'ya göre, asıl olan seçimlerin beş yılda bir yapılmasıdır.Bu süre dolmadan önce, Meclisin kendiliğinden seçimlerini yenilemesi içinhiçbir zorlayıcı kural bulunmamaktadır. Ancak;
- Meclisle, hükümet arasında uyumsuzlukların başgöstermesi ve sıksık hükümetlerin değişmesi;
- Kurulan koalisyon hükümetlerinin güvenoyu almakta zorlanması;
- Meclisin, ülkenin düşünce ve eğilimlerini yansıtamaz durumagelmesi;
- Meclisin çalışamaz, işgöremez hale gelmesi;
- Seçim dönemlerinin sonuna yaklaşılması;
- Meclisin iç yapısında, birleşiminde uyumsuzlukların vegüçsüzlüğün ortaya çıkması ;
- Ülkenin kimi sorunları üzerinde, seçmenin düşünce veeğilimlerinin öğrenilmesine gereksinim duyulması;
- Partilerin son seçimlere göre, oy oranlarını artırdıkları ya dahalkın desteğini kaybettikleri kanısına varmaları;
gibi durumlarda, yeniden seçimlere gidilerek, halkıniradesine başvurulması zorunlu hale gelmektedir.
Bu gibi durumlarda, egemenliğin sahibi olan seçmen, önünegetirilmiş uyumsuzluğu giderecek ve kararını vererek siyasî gereksinimikarşılayacaktır.
1982 Anayasası'nın kabulünden sonra yapılan bütün milletvekiligenel seçimlerinde, beş yıllık süre tamamlanmadan yeniden seçmenin hakemliğinebaşvurulması gereksinimi duyulmuştur.
Nitekim, son milletvekili genel seçimleri de 24 Aralık 1995gününde yapılmış, ancak beş yıllık süre tamamlanmadan, TBMM'nin 2.8.1998 günlü,590 sayılı kararıyla, TBMM genel seçimlerinin yenilenmesine ve seçimlerin,mahallî idareler genel seçimleriyle birlikte 18 Nisan 1999 günü yapılmasına (11ret oyuna karşılık 486 kabul oyuyla) karar verilmiştir.
Seçimlerin yenilenmesi konusunda TBMM Başkanlığı'na sunulan26-27/7/1998 günlü önergelerde özetle :
- 24 Aralık 1995 gününde yapılan milletvekili genel seçimlerisonucunda hiçbir partinin tek başına iktidara gelemediği;
- 20. Dönem milletvekili genel seçimlerinden sonra, TBMM'de,milletvekillerinin dağılımında önemli sayılacak değişikliklerin meydanageldiği;
- Geride bırakılan aylar içerisinde meydana gelen olağandışıgelişmelerin, millî irade ve demokratik hukuk devletine vaki müdahale vedayatmaların, milletin iradesine başvurulması zorunluluğunu ortaya çıkardığı;.
- Bir süreden beri işbaşında bulunan Hükümet'in antidemokratikyapısı ve azınlık hükümeti oluşu nedeniyle, ülke sorunlarını çözemediği vegiderek ağırlaşan siyasî, sosyal ve ekonomik koşulların bir erken genel seçimizorunlu kıldığı;
- Demokrasilerde siyasî istikrarsızlığın ortadan kaldırılabilmesiiçin tek çözümün seçim olduğu, bu nedenle, zaman kaybedilmeden seçimlerinyenilenmesinin ve milletin iradesine başvurulmasının zorunlu hale geldiği;
hususlarına yer verilmiştir.
Bu hususlar belirtildikten sonra, kendiliğinden seçimlerinyenilenmesine karar vermiş bir Meclisin, hangi koşullarda ve hangi konular içintoplanabileceğinin ve seçimin yenilenmesi kararından hangi koşullardadönülebileceğinin irdelenmesi gerekecektir.
Anayasa'nın 77. maddesinin son fıkrasına göre, yenilenmesine kararverilen Meclisin yetkileri, yeni meclisin seçilmesine kadar sürer. Yani Meclis,seçimlerin yenilenmesi nedeniyle çalışmalarına ara vermiş olsa da, yeniMeclis'in seçimine kadar görevleri ve yetkileri devam edecektir.
TBMM'si, 10.2.1999 günlü, 52. Birleşiminde aldığı kararla,seçimlerin yenilenmesi nedeniyle tatile girilmesine karar vermiştir. Acaba,Anayasa'nın ilgili maddelerinde ve TBMM İçtüzüğü'nün 5. ve 6. maddelerinde sözüedilen "tatil" ve "ara verme" ile seçimlerin yenilenmesinedeniyle alınan "tatil" karandaki "tatil" birbiriyle uyumiçerisinde midir' Ya da, Meclis'in yenilenmesi nedeniyle çalışmalarına aravermesi bir "tatil" midir' Öncelikle bu hususun irdelenmesi yerindeolacaktır.
Anayasa'nın 93. maddesine göre Meclis, bir yasama yılında en çoküç ay tatil yapabilir. Ara verme veya tatil sırasında Meclis;
- Doğrudan doğruya veya Bakanlar Kurulunun istemi üzerineCumhurbaşkanınca;
- Doğrudan doğruya veya üyelerin beşte birinin yazılı istemiüzerine Meclis Başkanınca;
toplantıya çağrılabilir.
Anayasa'nın, kimi koşulların oluşması halinde Meclisin tatil veyaara verme durumunda toplanmasını, Cumhurbaşkanının, Meclis Başkanının veüyelerinin beşte birinin istemine bağlayan 93. maddesinin yanısıra; kimimaddelerinde de, toplanma zorunluluğu getirilmiştir. Şöyleki :
1- Anayasa'nın 92. maddesine göre, "Milletlerarası hukukunmeşrû saydığı hallerde savaş hali ilânına ve Türkiyenin taraf olduğumilletlerarası andlaşmaların veya milletlerarası nezaket kurallarınıngerektirdiği haller dışında, Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkeleregönderilmesine veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiyede bulunmasına izinverme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde veya ara vermede iken ülkeninani bir silahlı saldırıya uğraması ve bu sebeple silahlı kuvvet kullanılmasınaderhal karar verilmesinin kaçınılmaz olması halinde Cumhurbaşkanı da, TürkSilahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar verebilir."
TBMM İçtüzüğü'nün 129. maddesinde, bu durumda Türkiye Büyük MilletMeclisi'nin derhal toplantıya çağrılacağı kurala bağlanmıştır.
2- Anayasa'nın 121. maddesine göre, Anayasa'nın 119. ve 120.maddeleri uyarınca, olağanüstü hal ilan edilmesine karar verilmesi durumunda,bu karar Resmî Gazete'de yayımlanır ve hemen TBMM'nin onayına sunulur. TürkiyeBüyük Millet Meclisi tatilde ise derhal toplantıya çağrılır.
3- Anayasa'nın 122. maddesinin birinci fıkrasına göre de,"Anayasanın tanıdığı hür demokrasi düzenini veya temel hak ve hürriyetleriortadan kaldırmaya yönelen ve olağanüstü hal ilânını gerektiren hallerden dahavahim şiddet hareketlerinin yaygınlaşması veya savaş hali, savaşı gerektirecekbir durumun başgöstermesi, ayaklanma olması veya vatan veya Cumhuriyetekarşı kuvvetli ve eylemli bir kalkışmanın veya ülkenin ve milletinbölünmezliğini içten veya dıştan tehlikeye düşüren şiddet hareketlerininyaygınlaşması sebepleriyle, Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan BakanlarKurulu, Millî Güvenlik Kurulunun da görüşünü aldıktan sonra, süresi altı ayıaşmamak üzere yurdun bir veya birden fazla bölgesinde veya bütünündesıkıyönetim ilân edebilir. Bu karar, derhal Resmî Gazetede yayımlanır ve aynıgün Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayına sunulur. Türkiye Büyük MilletMeclisi toplantı halinde değilse hemen toplantıya çağırılır. Türkiye BüyükMillet Meclisi gerekli gördüğü takdirde sıkıyönetim süresini kısaltabilir,uzatabilir veya sıkıyönetimi kaldırabilir."
Anayasa'da ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünde sözü edilen"tatil" ve "ara verme" koşulları, TBMM İçtüzüğündebelirtilmiştir.
İçtüzüğün 5. maddesine göre tatil, Meclis çalışmalarının belli birsüre ertelenmesidir.
Bir yasama yılı içerisinde üç aydan fazla tatil yapılamaz.
İçtüzük'ün 6. maddesine göre de, ara verme, TBMM'nin on beş günügeçmemek üzere çalışmalarını ertelemesidir.
Anayasa'nın 77. maddesi uyarınca, TBMM'nin seçimlerinyenilenmesine karar vermesi nedeniyle çalışmalarına ara vermesi, gerekAnayasa'nın ilgili kurallarında, gerekse TBMM İçtüzüğünün 5. ve 6. maddelerindesözü edilen tatil ya da ara vermeden ayrı bir hususu yansıtmaktadır. Böyle birkoşulda ara verme, İçtüzüğün 6. maddesinde sözü edilen ara verme olmadığı gibi,bir dinlence (tatil) de değildir. Ancak Anayasa'da ve İçtüzük'te bu konudabir açıklık bulunmamaktadır. Bu nedenle, öncelikle bu konunun Anayasa veİçtüzük'te yeniden düzenlenmesi yerinde olacaktır.
Kuşkusuz burada, önceki bölümde belirttiğimiz, Anayasa'nın 92.,121. ve 122. maddelerinin irdelenmesindeki ayrık durumu gözönünde bulundurmakgerekecektir. Anayasa'nın bu maddelerinde belirtilen konular için toplanma yada görüşme kısıtlaması getirmek olanaksızdır.
2- Anayasa'nın, seçimlerin yenilenmesiyle ilgili kurallarınınirdelenmesine ve seçimlerin yenilenmesine karar vermiş bir Meclisin sonradan bukararından geri dönüp dönemeyeceği konusunun incelenmesine gelince :
Anayasa'nın 77. maddesinde, TBMM'nin seçimlerinin beş yılda biryapılacağı, ancak Meclisin bu süre dolmadan, seçimin yenilenmesine kararverebileceği kurala bağlanmıştır.
1982 Anayasası'nın kabulünden sonra ilk milletvekili genelseçimleri 6 Kasım 1983 tarihinde yapılmış, ancak bu tarihten sonra yapılanmilletvekili genel seçimlerinin hiçbirinde beş yıllık süre tamamlanamamış ve 25Kasım 1987; 20 Ekim 1991 ve 24 Aralık 1995 tarihlerinde yapılan seçimlerleMeclis süresinden önce yenilenmiştir.
Son olarak da, 26-27/7/1998 günlerinde, TBMM Başkanlığı'na sunulanüç ayrı önergeyle seçimlerin yenilenmesi isteminde bulunulmuştur.
Bu önergelerin görüşülmesinden sonra TBMM'si, 30.7.1998 günlü, 590sayılı kararıyla, Türkiye Büyük Millet Meclisi genel seçimlerinin yenilenmesinive seçimlerin, mahallî idareler genel seçimleri ile birlikte 18 Nisan 1999Pazar günü yapılmasına (11) ret oyuna karşı (486) kabul oyuyla karar vermiştir.
TBMM, 10.2.1999 günlü, 52. birleşiminde aldığı kararla da, 18Nisan 1999 Pazar günü yapılması kararlaştırılan milletvekili genel seçimininkesin sonuçlarının, Yüksek Seçim Kurulu'nca, Türkiye radyo vetelevizyonlarından ilanını takip eden beşinci gün toplanmak üzere, 16.2.1999gününden itibaren tatile girilmesini kararlaştırmıştır.
Seçimin yenilenmesi kararının alınmasından sonra ;
- 31.7.1998 günlü, 4381 sayılı Yasa'nın 1. maddesi uyarınca, 21.dönem milletvekili ve mahallî idareler genel seçimlerinin başlangıç tarihi 4 Ocak1999 olarak belirlenmiş ;
- Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Yasauyarınca Yüksek Seçim Kurulu kararıyla, seçimlerde aday olabilmek için kanunenistifaları veya görevlerinden ayrılmaları gerekenlerin, 11 Ocak 1999 günü mesaibitimine kadar görevlerinden ayrılmaları gerektiği bildirilmiş ;
- 1 Mart 1999 gününde, 21. dönem milletvekili genel seçiminedeniyle, bu seçime katılmaya hak kazanan siyasî partiler tarafındangösterilmiş adaylarla, seçime bağımsız olarak katılmak üzere başvurmuş adaylarailişkin, "Geçici Aday Listeleri" açıklanmıştır.
Tatil devam ederken, 116 milletvekili 8.3.1999 gününde MeclisBaşkanlığı'na başvurarak TBMM'nin, asayiş ağırlıklı kimi konuların görüşülmesiistemiyle olağanüstü toplantıya çağrılmasını istemişlerdir.
- Bu arada 9.3.1999 gününde, Milletvekili seçimine katılmaya hakkazanan "Siyasî parti adayları ile Bağımsız adaylara ilişkin kesin adaylisteleri" açıklanmıştır.
- TBMM Başkanlığı'nın çağrısı üzerine Meclis 13.3.1999 günü saat15.00'te toplanmış, gündemindeki konuları görüşmüş ve olağanüstü toplantıgündeminin tamamlanmasından sonra da, Anayasa'nın 93. ve TBMM İçtüzüğü'nün 7.maddeleri uyarınca çalışmalarına devam kararı almıştır.
- 21.3.1999 gününde, TBMM Başkanlığı'na verilen bir önergeyle,milletvekili seçimlerinin Anayasa'nın 77. maddesinin birinci fıkrasındaöngörülen normal sürede yapılması yolunda Meclis kararı alınması (yani dahaönce alınmış seçimin yenilenmesi kararından dönülmesi) istenilmiştir.
Bu önergenin gerekçe bölümü şöyledir :
"1- 30 Temmuz 1999 günü alınan karar, Anayasa'nın 127.maddesine uyma gerekçesinde, aslında birleştirilmesi çok zor olan genel veyerel seçimleri birleştirmiş ayrıca erken seçim kararının çok önceden alınmasıdolayısıyla bu zorluklar daha da artmıştır. Siyasal yaşamı sağlıklı bir zemineoturtmak ve 1995'te yapılmış Anayasa değişikliklerine uygun bir seçim zeminihazırlanmadan genel seçime gitmenin sakıncaları da açıktır.
Şimdi ortaya çıkan durum, hem Siyasî Partiler Yasası'nda yapılmasıgerekli değişikliklerin yapılmamış olması, hem de zaman darlığı dolayısıylabaşka yasal düzenlemelerin gerçekleştirilmemiş olması yüzünden bu genelseçimleri de tartışmalı duruma getirmek tehlikesini taşımaktadır. Bunedenle, Anayasa'ya göre belli bir süre içinde yapılması zorunlu olanyerel seçimlerin genel seçimlerden ayrılması ve genel seçimler bakımındanAnayasa'nın 77. maddesinin birinci fıkrasındaki normal hükme dönülmesi gerekligörülmüştür.
2- Genel görüşme ve gerekse gensoru görüşmeleri nedeniyle,Pişmanlık ve Siyasî Partiler Yasası başka olmak üzere acilen sonuçlandırılmasıgereken yasaların kanunlaşması için Salı günlerinin de kanun tasarı vetekliflerinin görüşülmesi gerekmektedir."
Burada 30.7.1998 tarihinde seçimin yenilenmesi kararı alınmasındansonra, milletvekili aday listelerinin açıklanmasını takip eden günlerde,seçimlerin geri bırakılması yolunda girişimlerde bulunulmuş olmasının 1991 ve1995 seçim dönemlerinde de aynen yaşandığını belirtmek yerinde olacaktır. Butarzda hareket adeta yazılı olmayan bir kural haline getirilmiştir.
Anayasa'da, TBMM'nin seçim dönemi tamamlanmadan, seçiminyenilenmesine karar verilmesi ve seçimlerin geriye bırakılması konusunda ikiayrı kural bulunmaktadır.
Anayasa'nın 77. maddesine göre, Türkiye Büyük Millet Meclisi'ninseçimleri beş yılda bir yapılır. Meclis, bu süre dolmadan seçimin yenilenmesinekarar verebileceği gibi, Anayasa'da belirtilen şartlar altında Cumhurbaşkanıncaverilecek karara göre de seçimler yenilenir. Süresi biten milletvekili yenidenseçilebilir. Yenilenmesine karar verilen Meclisin yetkileri, yeni Meclisinseçilmesine kadar sürer.
77. maddenin belirlemesi, Meclis, beş yıllık süre dolmadan daseçimin yenilenmesine karar verebileceği gibi, Anayasa'da belirtilen şartlar(AYM.-116) altında Cumhurbaşkanınca verilecek karara göre de seçimlerinyenilenebileceği yolundadır.
Kanımızdan ayrık bir durum olmakla birlikte, Anayasa'nın 116.maddesine göre, Cumhurbaşkanı belirli koşulların oluşması halinde TBMMBaşkanı'na danışarak, seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. Bu karar ResmîGazete'de yayımlanır ve seçime gidilir.
Cumhurbaşkanınca seçimin yenilenmesine karar verilmesinden sonra,bu seçimlerin tekrar geri bırakılması söz konusu olamaz. Zira, Anayasa'nın amirhükmü, yenilenme kararının Resmî Gazete'de yayımlanacağı ve seçime gidileceğibiçimindedir.
Burada üzerinde durulacak husus, milletvekillerinin, kiminedenlere dayanarak kendi iradeleriyle seçimin yenilenmesine kararvermelerinden sonra bu kararlarından dönerek, tekrar seçimin Anayasa'dabelirlenen beş yıllık sürenin sonunda yapılmasına karar verip veremeyeceklerisorunudur.
Anayasa'nın 78. maddesinde, savaş sebebiyle yeni seçimlerinyapılmasına imkan görülmezse, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin, seçimlerin biryıl geriye bırakılmasına karar verebileceği hükme bağlanmaktadır.
78. maddede, süresi dolan Meclisin yeni seçimlerinden değil,"yeni seçimler"in yapılmasından söz edilmiştir. Buradaki "yeniseçimler" belirlemesi, hem süresinde yapılacak seçimleri hem de 77.maddede sözü edilen süre dolmadan yapılacak erken genel seçimlerikapsamaktadır.
77. maddede, Meclisin beş yıllık süre dolmadan, seçiminyinelenmesine karar verebilmesi için hiçbir koşul öngörülmemiştir. TBMM'ninkabul edeceği her türlü gerekçe bunun için yeterli olacaktır. 77. maddedeayrıca, bu karardan herhangi bir biçimde dönülebilmesi de öngörülmemiş ve böylebir kurala da yer verilmemiştir. Bu konuda çoğunluğun görüşü, TBMM'ce alınmışbir kararın aksine bir kural bulunmuyorsa aynı biçimde geri alınabileceğiyolundadır.
Ancak burada, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin seçimlerinin geriyebırakılmasıyla ilgili özel bir Anayasa kuralının bulunduğu da gözardıedilmemelidir. Yukarıda da belirtildiği gibi, 78. madde, yeni seçimlerinyapılmasına savaş sebebiyle olanak bulunamazsa, seçimlerin bir yıl geriyebırakılmasına karar verilebileceği yolundadır. "Yeni seçimler" içinbunun dışında bir geriye bırakma yöntemi öngörülmemiştir.
Anayasa'nın 77. maddesine göre, Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeseçimlerin süresinden önce bir yenilenmesi kararı alındığında, seçim dönemininsonu artık belirlenen yeni tarihe çekilmiş olmaktadır. TBMM, seçiminyenilenmesi kararını aldıktan sonra, 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri veSeçmen Kütükleri Hakkındaki Yasa uyarınca, bunun uygulanması, egemen bir yargıorganı olan Yüksek Seçim Kurulu'na geçer. Bu durumda, seçim süreci dekendiliğinden başlar ve devam eder. Artık TBMM'nin, Anayasa'nın 78. maddesindekurala bağlanan seçimlerin geriye bırakılmasıyla ilgili özel kural dışında, busüreci durdurma yetkisi sona ermiştir. Egemenliğin sahibi olan ulus, birAnayasa organı olan Yüksek Seçim Kurulu'nun yönetiminde, egemenliğinikullanacak ve yeni temsilcilerini seçecektir.
Açıklanan nedenlerle :
1- Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin seçimlerin yenilenmesinedeniyle çalışmalarına ara vermesinin bir tatil (dinlence) olmadığı; bunedenle de, Anayasa ve TBMM İçtüzüğü'nde yer alan ara verme ve tatilkoşullarının dışında; "seçimlerin yenilenmesine" karar verilmesinedeniyle Meclisi'in çalışmalarına ara vermesi durumunda uyacağıkoşulların belirlenmesinin, kimi yanlış anlamaları ve uygulamaları önlemesiyönünden yararlı olacağı;
2- Anayasa'nın 92., 121. ve 122. maddelerinde öngörülen anayasalzorunluluklar dışında, seçimlerin yenilenmesi nedeniyle kendiliğindençalışmalarına ara vermiş ve adeta öz fesih hakkını kullanmış bir meclisinAnayasa'nın 77. maddesinin son fıkrasında belirtilen yetkilerini hudutsuz birbiçimde kullanması olanağının bulunmadığı; bu arada seçimlerin yenilenmekararını geri almak amacıyla Meclis'in toplantıya çağrılamayacağı ve kimizorunlu nedenlerle toplanmış olsa bile bu konunun görüşülemeyeceği ;
3- Anayasa'nın 77. maddesinde, beş yıllık süre dolmadan seçimlerinyenilenmesinin, 78. maddesinde de süresi dolan bir meclisin seçimlerinin geriyebırakılmasının koşullarının belirlendiği ;
Süresi dolmadan meclisin kendiliğinden seçimlerin yenilenmesinekarar verilmesi durumunda, belirleyeceği seçim gününün, süre sonu olarakalgılanması gerektiği ve bu karardan geri dönebilmek için de Anayasa'nın 78.maddesinin aradığı "savaş sebebi" koşulunun aranması gerektiği ;
İstenildiği zaman seçimlerin yenilenmesine karar verilebileceği,ancak aday listelerinin açıklanmasından sonra kimi nedenlerle seçimlerin tekrargeri bırakılmasına karar verilmesinin, Anayasa'nın 78. maddesine uygunolmayacağı gibi, bunun anayasal ve siyasal etik açısından da yerinde olmayacağı;
4- Belirtilen nedenlerle, TBMM'nin, Anayasa'nın 2. maddesineaykırı bulunarak iptaline karar verilen 21.3.1999 günlü, kararının aynı zamandaAnayasa'nın 77. ve 78. maddelerine de aykırılık oluşturduğu;
gerekçeleriyle iptal kararına katılmıyoruz.
Üye
Samia AKBULUT
Üye
Lütfi F. TUNCEL
KARŞIOYGEREKÇESİ
Anayasa'nın 95. maddesine göre, TBMM, çalışmalarını yaptığıİçtüzük hükümlerine göre yürütmektedir. İçtüzük hükümlerinin nasıldeğiştirileceği yine İçtüzükte belirtilmiştir. İçtüzükte belirtilen değişiklikdışında, "eylemli İçtüzük değişikliği"de Anayasa Mahkemesi'nce kabulgörmüştür. Anayasa Mahkemesi "eylemli" değişikliği kabul etmemişolsaydı, İçtüzük niteliğinde görülen kimi TBMM kararları anayasal denetimdışında kalmış olacaktı. Nitekim, TBMM'nin 30.7.1998 gün ve 590 sayılı kararınkaldırılmasını öngören önergenin doğrudan gündeme alınmasıyla ilgili 21.3.1999günlü Genel Kurul kararı, "yeni bir İçtüzük" kuralı olaraknitelendirilerek anayasal denetimi yapılmıştır. Başka bir anlatımla, TBMM'deeylemli olarak, "İçtüzüğün 95 inci maddesi gereğince seçimlerinyenilenmesi kararını değiştiren veya kaldıran önergeler Anayasa Komisyonundagörüşülmeksizin doğrudan Genel Kurulda karara bağlanır" biçiminde (İçtüzükniteliğinde) yeni bir kural konulmuştur.
Bu kural, Anayasa hükümlerine uygun olmadığı düşüncesiyle çoğunlukgörüşü gereği iptal edilmiştir. Anayasa'nın 77. maddesinin son fıkrasında,seçimlerin yenilenmesine karar verilse bile yeni meclis oluşuncaya kadarmeclisin yetkisinin devam edeceği öngörülmüştür. Görev ve yetkisi tümfonksiyonları ile devam eden bir meclis, erken bir seçime karar verebileceğigibi, bu konuda alınmış bir seçim kararını ya da yasasını tekrar değiştirebilirya da kaldırabilir. Dava dilekçesinde belirtildiği gibi, alınmış bir erkenseçim kararının değiştirilmesinin mümkün olmadığını ileri sürmek Anayasa'nın77. maddesine aykırılık oluşturur. Nitekim çoğunluk da bu konuda ilerisürülen görüşleri kabul etmemiştir.
Yeni bir İçtüzük kuralı niteliğinde görülen uygulama iseAnayasa'nın 2. maddesine aykırı görülerek iptal edilmiştir. Çoğunluk görüşünde,"kamu hukukunda bir işlem hangi yöntemle oluşturuluyorsa o işlemin gerialınması ya da değiştirilmesinde de aynı yöntem ve sürecin uygulanmasıgerektiği (usulde paralellik)" belirtilmiştir. Başka bir deyişle, adetaidari bir işlem niteliğinde görülen TBMM kararı, kamuhukukundaki "usulde paralellik" ilkesine göre değerlendirilerekiptal edilmiştir. Usulde paralellik ilkesini anayasal bir norm biçimindedüşünmek mümkün değildir. Bu ilke, idare hukukunda idari işlemler için kullanılanbir ölçüdür. Oysa, söz konusu TBMM kararı bir İçtüzük kuralı niteliğinde olup,denetimi anayasal ilkelere bağlıdır. Anayasa'nın 2. maddesindeki "hukukdevleti" ilkesine aykırılıktan bahsedilemez. Usulde paralelliği zorunlukılan anayasal bir kural yoktur. Hukuk devleti ilkesi içinde yorumlayarakusulde paralellik yöntemine anayasal değer kazandırılamaz. Bir işleminaynı yöntemle geri alınması temenni edilebilirse de anayasal ilke katınaçıkarılamaz. Erken seçim kararının geri alınmasını ya da değiştirilmesini öngörenönergenin Anayasa Komisyonunda görüşülmesini zorunlu kılmak bu Komisyonaanayasal kimlik kazandırır. Oysa, Anayasa'nın 100. maddesinde "MeclisSoruşturma Komisyonu", ve 162. maddesinde de "Bütçe Komisyonu"kurulması zorunluluğu dışında hiçbir komisyon Anayasa gereği değildir. İçtüzükgereğince kurulan komisyonlar yasama faaliyetlerini kolaylaştırıcı,süratlendirici nitelikte çalışmalar yapan organlardır. Burada görüşülerekyasalaşan bir konuyu yeniden değiştirmek ya da kaldırmak için aynı komisyondagörüşülmesini zorunlu görmek, TBMM Genel Kurulu'nun iradesini sınırlamaktır.Oysa, bu irade ancak anayasal ilkelerle sınırlıdır. Anayasa'da öngörülmeyen birkomisyonda daha önce görüşülen bir konuyu bu kez orada görüşmeden Genel Kurulgündemine almak, Anayasa'ya aykırı olmayan yeni bir içtüzük kuralı olduğundançoğunluk görüşüne katılmadım.
Üye
Haşim KILIÇ