ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1999/45
Karar Sayısı : 2000/9
Karar Günü : 13/4/2000
R.G. Tarih-Sayı : 6/7/2000 - 24101
İTİRAZYOLUNA BAŞVURAN : Erzurum İdare Mahkemesi
İTİRAZINKONUSU : 27.6.1989 günlü, 375 sayılı “657 sayılı Devlet MemurlarıKanunu, 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanunu, 2802 sayılıHakimler ve Savcılar Kanunu, 2914 sayılı Yükseköğretim Personel Kanunu, 5434sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu ile Diğer Bazı Kanun ve Kanun HükmündeKararnamelerde Değişiklik Yapılması, Devlet Memurları ve Diğer KamuGörevlilerine Memuriyet Taban Aylığı ve Kıdem Aylığı ile Ek Tazminat ÖdenmesiHakkında Kanun Hükmünde Kararname”nin 28. maddesinin, 7.11.1996 günlü, 4206sayılı Kanunla değiştirilen (A) fıkrasının, Anayasa’nın 10. ve 18. maddelerineaykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Çarşıve mahalle bekçisi olan davacının, emniyet mensuplarına ödenen operasyontazminatından yararlanmak için yaptığı başvurunun reddine ilişkin işleminiptali istemiyle açtığı davada, Anayasa’ya aykırılık savının ciddi olduğukanısına varan Mahkeme, 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin 28. maddesinindeğişik (A) fıkrasının iptali için başvurmuştur.
III-YASA METİNLERİ
A-İtiraz Konusu Kural
27.6.1989günlü ve 375 sayılı, Kanun Hükmünde Kararname”nin iptali istenilen 28.maddesinin değişik (A) fıkrası şöyledir:
“A)Sıkıyönetim veya olağanüstü hal ilan edilen bölgeler veya Millî Savunma veİçişleri Bakanlıklarınca müştereken belirlenecek kritik yörelerde özel harekâtve operasyon timi olarak görev yapan; Emniyet Genel Müdürlüğü emniyethizmetleri sınıfı kadrolarında bulunanlar ile sözleşmeli uçuş personeline,subay, astsubay, uzman jandarma ve uzman erbaşlara ve operasyonları fiilen sevkve idare eden karargâh ve bürolardan bu fıkra uyarınca alınacak Başbakanonayında belirtilenlerde görevlendirilen personele 9000, erbaş ve erlere 4500gösterge rakamının memur aylıklarına uygulanan katsayı ile çarpımı sonucubulunacak aylık tutarı geçmemek üzere, fiilen görev yapıldığı sürece ve bu süreile orantılı olarak ek tazminat, (B) fıkrasında yer alan tazminata ilave olarakayrıca ödenir.
Tazminatödenecek yerleşim birimleri, aylık veya günlük olarak ödenecek tazminatmiktarları, tazminatın ödenme usul ve esasları, hangi hallerde kesileceği MillîSavunma ve İçişleri Bakanlarının müşterek teklifi, Maliye Bakanlığının görüşüüzerine Başbakan onayı ile tespit edilir.
Bugörevler nedeniyle meydana gelen sakatlık ve yaralanmalarda tedavi süresince,hastalanmalarda ise hastanede geçen tedavi süresince (yedek subay, erbaş veerler terhis edilseler bile) fiilen görev yapma koşulu aranmaksızın ödeme yapılmayadevam edilir. Ancak bu hallerdeki ödemeler hiçbir şekilde 12 ayı geçemez ve3.11.1980 tarihli ve 2330 sayılı Kanun ile 28.2.1982 tarihli ve 2629 sayılıKanun uyarınca ödenecek tazminat konusunda avans verilmesi dışında kesin birişlem yapılması halinde de sona erer.
Devletinaktif istihbarat görevlilerinden bu yerleşim birimlerinde emniyet ve asayişeyönelik olarak fiilen aktif istihbarat görevi yapanlar hakkında da görevin riskve zorluğuna göre bu fıkra hükümleri uygulanır. Bunlara ödenecek ek tazminatmiktarı emsali personele yapılan ödemeyi geçmemek üzere doğrudan Başbakancabelirlenir.
Butazminat kapsam dahilinde fiilen görev yapılan sürelere göre hesaplanır ve aysonunda ödenir.”
B-Dayanılan Anayasa Kuralları
İtirazbaşvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır :
1-“MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefîinanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önündeeşittir.
Hiçbirkişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.
Devletorganları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesineuygun olarak hareket etmek zorundadırlar.”
2-“MADDE 18.- Hiç kimse zorla çalıştırılamaz. Angarya yasaktır.
Şekilve şartları kanunla düzenlenmek üzere hükümlülük veya tutukluluk süreleriiçindeki çalıştırmalar; olağanüstü hallerde vatandaşlardan istenecek hizmetler;ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda öngörülen vatandaşlık ödeviniteliğindeki beden ve fikir çalışmaları, zorla çalıştırma sayılmaz.”
IV- İLKİNCELEME
AnayasaMahkemesi İçtüzüğü’nün 8. maddesi gereğince, Ahmet Necdet SEZER, Haşim KILIÇ,Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Mustafa YAKUPOĞLU, FulyaKANTARCIOĞLU, Aysel PEKİNER, Mahir Can ILICAK ve Rüştü SÖNMEZ’in katılmalarıyla16.11.1999 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada eksiklikbulunmadığından işin esasının incelenmesine, sınırlama sorununun esas incelemeevresinde ele alınmasına, oybirliğiyle karar verilmiştir.
V- ESASINİNCELENMESİ
Başvurukararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali istenilen yasa kuralı,dayanılan Anayasa kurallarıyla bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleriokunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A- SınırlamaSorunu
Anayasa’nın152. ve 2949 sayılı Yasa’nın 28. maddesine göre Anayasa Mahkemesi’ne itirazyoluyla yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran Mahkeme’nin bakmaktaolduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır.
Dava,çarşı ve mahalle bekçilerinin emniyet mensuplarına ödenen operasyontazminatından yararlandırılmalarına ilişkin olduğundan esas incelemenin,“Emniyet Genel Müdürlüğü Yardımcı Hizmetler sınıfında bulunanlar” yönündenyapılmasına, 13.4.2000 gününde oybirliğiyle karar verilmiştir.
B- İtirazKonusu Kuralın Anlam ve Kapsamı
657sayılı Devlet Memurları Kanunu’nda, “bu Kanuna tabi kurumlarda görevlendirilenmemurlara hizmetlerinin karşılığında kadroya dayanılarak ay itibariyle ödenenpara” aylık olarak tanımlanmıştır. Yasa’da belirtilen koşulları taşıyan Devletmemurlarına “zam ve tazminat” olarak nitelendirilen parasal haklar verilmeksuretiyle de ekonomik yönden güçlendirilmeleri amaçlanmıştır. Yasa’da öngörülenzam ve tazminatlar memurların sınıf ve unvanları esas alınarak saptanmış ikenülkemiz coğrafyasının özellikleri ile terör yüzünden olağanüstü yönetimusullerinin uygulanması nedeniyle bu yörelerde görev yapan kimi memurlarınaylıklarına da bu nedenle zam ve tazminat ödenilmesi kabul edilmiştir.
İptaliistenilen 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin değişik 28. maddesinin (A)fıkrası 7.11.1996 tarihli ve 4206 sayılı Yasa ile yeniden değiştirilerek“sıkıyönetim veya olağanüstü hal ilan edilen bölgeler veya Milli Savunma veİçişleri Bakanlıklarınca müştereken belirlenecek kritik yörelerde özel harekâtve operasyon timi olarak görev yapan Emniyet Genel Müdürlüğü emniyet hizmetlerisınıfı kadrolarında bulunanlar ile ... gösterge rakamının memur aylıklarınauygulanan katsayı ile çarpımı sonucu bulunacak aylık tutarı geçmemek üzere,fiilen görev yapıldığı sürece ve bu süre ile orantılı olarak ek tazminat (B)fıkrasında yer alan tazminata ilâve olarak ayrıca ödenir” kuralı getirilmiştir.
EkTazminat ilk kez yasalaştırılırken gerekçede, teröre karşı sürdürülenmücadelede ... emniyet teşkilatında profesyonel personel istihdamına gereksinmeduyulduğundan yasal düzenlemeler yapılmış ise de, malî konulardakiyetersizliklerin amaçlanan düzeydeki personelin istihdamına yeterli olmadığıgörüldüğünden “güven ve asayişin sağlanmasında çok zor ve riskli görevleri enkötü arazi şartlarında icra eden, çok ağır koşullar altında bu mücadeleyisürdüren komando birlikleri, timler ve diğer teşkilâtlarda görev yapanpersonelin malî yönden iyileştirilmesi ve aynı koşullara maruz kalmayan diğerpersonele göre hakkaniyete uygun bir tazminat ödenmesi amaçlanmaktadır” denilmiştir.
C- Anayasa’yaAykırılık Sorunu
Başvurukararında, 772 sayılı Çarşı ve Mahalle Bekçileri Kanunu’na göre çarşı vemahalle bekçilerine verilen görevlerin, 2559 sayılı Polis Vazife ve SelahiyetKanunu ile polise verilen görevlere benzediği, emniyet teşkilâtı içindeki birbirimi oluşturan çarşı ve mahalle bekçileri de görevlerini yaparken polislerinkarşılaştığı tehlike ve güçlükler içinde bulunduklarından emniyet mensuplarınaödenen operasyon tazminatından yararlandırılmamalarına ilişkin kuralın Anayasa’nın10. ve 18. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa’nın10. maddesinde, “Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefîinanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önündeeşittir.
Hiçbirkişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.
Devletorganları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesineuygun olarak hareket etmek zorundadırlar.”
denilmektedir.
“Yasaönünde eşitlik ilkesi” hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Builke ile eylemli değil hukuksal eşitlik öngörülmektedir. Eşitlik ilkesininamacı, aynı durumda bulunan kişilerin yasalarca aynı işleme bağlı tutulmalarınısağlamak ve kişilere yasa karşısında ayırım yapılmasını ve ayrıcalıktanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi vetopluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasa karşısında eşitliğin çiğnenmesiyasaklanmıştır. Yasa önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlıtutulacağı anlamına gelmez. Durum ve konumlarındaki özellikler, kimi kişiler yada topluluklar için değişik kuralları gerekli kılabilir. Aynı hukuksal durumlaraynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa’nınöngördüğü eşitlik ilkesi çiğnenmiş olmaz.
14.7.1965günlü ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 3. maddesinde, bu Kanun’undayandığı temel ilkelerin sınıflandırma, kariyer ve liyakat olduğu belirtilmiş,Yasa’nın değişik 36. maddesinde ise, bu Kanun’a tabi kurumlarda çalıştırılanmemurların on hizmet sınıfına ayrılmaları kabul edilmiştir. Maddenin “yardımcıhizmetler sınıfı” başlıklı değişik VIII. bendinde, “çarşı ve mahallelerdekoruma ve muhafaza hizmetleri gibi ana hizmetlere yardımcı mahiyettekigörevlerde bulunanlar...” denilerek çarşı ve mahalle bekçileri yardımcı hizmetlerkapsamına alınmıştır.
Emniyethizmetleri sınıfı da, maddenin değişik VII. bendinde, “bu sınıf, özelkanunlarına göre polis, komiser muavini, komiser, başkomiser, emniyetmüfettişi, polis müfettişi, emniyet amiri ve emniyet müdürü ve emniyet müdürüsıfatını kazanmış emniyet mensubu memurları kapsar.” nitelemesi yapılaraktanımlanmıştır.
İtirazkonusu değişik 28. maddenin (A) fıkrası ile, sıkıyönetim veya olağanüstü halilan edilen bölgeler ve Millî Savunma ve İçişleri Bakanlıklarınca müşterekenbelirlenecek kritik yörelerde özel harekât ve operasyon timi olarak görevyapan, Emniyet Genel Müdürlüğü emniyet hizmetleri sınıfı kadrolarındabulunanlar ... için ayrıca ek tazminat ödenmesi kabul edilmiştir.
DevletMemurları Kanunu’na göre, çarşı ve mahallelerde koruma ve muhafaza hizmetlerigibi ana hizmetlere yardımcı nitelikte görevlerde bulunan ve yardımcı hizmetlersınıfında yer alan çarşı ve mahalle bekçileri, “Emniyet Genel Müdürlüğü emniyethizmetleri sınıfı kadrolarında” bulunanlarla aynı hukuksal konumda değildir.
Bunedenle kural, Anayasa’nın 10. maddesindeki eşitlik ilkesine aykırıbulunmamaktadır. İtirazın reddi gerekir.
İtirazkonusu kuralın Anayasa’nın 18. maddesi ile ilgisi görülmemiştir.
VI-SONUÇ
27.6.1989günlü, 375 sayılı “657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, 926 sayılı Türk SilahlıKuvvetleri Personel Kanunu, 2802 sayılı Hakimler ve Savcılar Kanunu, 2914sayılı Yükseköğretim Personel Kanunu, 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunuile Diğer Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması,Devlet Memurları ve Diğer Kamu Görevlilerine Memuriyet Taban Aylığı ve KıdemAylığı ile Ek Tazminat Ödenmesi Hakkında Kanun Hükmünde Kararname”nin 28.maddesinin 4206 sayılı Yasa ile değiştirilen (A) fıkrasının, “Emniyet GenelMüdürlüğü Yardımcı Hizmetler sınıfında bulunanlar” yönünden Anayasa’ya aykırıolmadığına ve itirazın REDDİNE, 13.4.2000 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkanvekili
Haşim KILIÇ
Üye
Mustafa BUMİN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Üye
Mustafa YAKUPOĞLU
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Aysel PEKİNER
Üye
Mahir Can ILICAK
Üye
Rüştü SÖNMEZ
Üye
Ertuğrul ERSOY
Üye
Tülay TUĞCU