ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2000/47
Karar Sayısı : 2002/98
Karar Günü : 22.10.2002
Resmi Gazete tarih/sayı:08.01.2003/24987
İPTAL İSTEMİNDE BULUNAN : Anamuhalefet (Fazilet)Partisi Grubu Adına Grup Başkanı Mehmet Recai KUTAN
İPTAL İSTEMİNİN KONUSU : 16.6.2000 günlü, 4572sayılı "Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanun"un 3.maddesinin ikinci fıkrasının, Geçici 1. maddesinin (D) bendinin, (E) bendininbirinci paragrafında yer alan "...Yeniden Yapılandırma Kurulunun önerileridikkate alınarak..." ve ikinci paragrafında yer alan "...YenidenYapılandırma Kurulu ve Yürütme Birimine ilişkin giderler...Yeniden YapılandırmaKurulunun önerileri dikkate alınarak..." ibareleri ile üçüncü ve dördüncüparagraflarının, Anayasa'nın 2., 10., 48., 49. ve 171. maddelerine aykırılığısavıyla iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemidir.
II- YASA METİNLERİ
A- İptali İstenen Yasa Kuralları
4572 sayılı Yasa'nın, iptali istenilen ibare ve kuralları daiçeren maddeleri şöyledir:
1- "MADDE 3.- Kooperatif ve birlikler;ortakların ve gerektiğinde diğer üreticilerin ürünlerini daha iyi şartlarla değerlendirmek,meslekî faaliyetleri ile ilgili ihtiyaçlarını karşılamak ve ekonomikmenfaatlerini korumak konularında çalışırlar.
Kooperatif ve birliklerin, ilk işleme hüviyetindeki işletme vetesisleri dışında kalan sonraki üretim aşamaları için kuracakları iktisadîişletmeler, anonim şirket statüsünde ayrı bir tüzel kişilik olarak kurulupfaaliyet gösterirler.
Kooperatif ve birliklerin çalışma konuları ile ürün alım vedeğerlendirme işlemlerine ilişkin esaslar örnek anasözleşmelerdegösterilir"
2- "Geçici Madde 1.- A) Bu Kanununyürürlüğe girmesinden önce 1196 sayılı Tütün Tarım Satış Kooperatifleri veBölge Birlikleriyle Türkiye Tütün Tarım Satış Kooperatifleri Genel BirliğiKanunu ve 3186 sayılı Tarım Satış Kooperatifleri ve Birliklerinin KuruluşuHakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulüne Dair Kanuna görekurulmuş bulunan kooperatif ve birlikler, başkaca bir işleme gerek olmaksızınbu Kanuna göre kurulmuş sayılırlar.
Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren en çok dört ayiçerisinde örnek anasözleşmeler hazırlanır. İntibak işlemi tamamlanıncaya kadarmevcut anasözleşmelerin bu Kanuna aykırı olmayan hükümleri uygulanır.
B) Halen kurulmuş ve faaliyette bulunan kooperatif ve birlikler,anasözleşmelerini en çok bir yıl içerisinde bu Kanuna intibak ettirmekzorundadırlar. Bu hususa riayet etmeyen kooperatifler ve birlikler dağılmışsayılır. Kanunen tasfiye ile görevlendirilmiş kimseler tarafından, dağılmadanbaşlayarak en çok iki ay içerisinde tasfiyeye geçilmediği takdirde Bakanlıkveya Hazine tarafından mahkemeden tasfiye memuru atanması istenebilir.Mahkemece atanacak tasfiye memuru, mevcut anasözleşmede tasfiye kurulunaverilen görev ve yetkileri yerine getirir.
Anasözleşmelerini bu Kanuna intibak ettirmek için kooperatif vebirliklerin yapacakları gene] kurullar, olağan genel kurulların usul veçoğunluğuna göre toplanır ve karar verirler. Bu genel kurullarda, boş bulunanyönetim ve denetim kurulu üyelikleri ve yedekleri ile eksik olan birliktemsilcilikleri ve yedekleri için, mevcutların kalan süresi kadar görev yapmaküzere seçim yapılır.
C) Birliklerin mevcut genel müdür ve genel müdür yardımcılarınıngörevleri, organların seçiminin yapıldığı birlik genel kurul toplantısında;müşterek çalışma esasını benimseyen birliklerde ise tüm birliklerinorganlarının seçiminin tamamlanmasını takiben sona erer. Bunlar, yönetimkurulunun uygun görmesi halinde yeniden atanabilirler.
D) Kooperatif ve birliklerin yeniden yapılandırılması, ekonomiketkinlik ve verimlilik ilkeleri çerçevesinde faaliyetlerini sürdürebilir biryapıya kavuşturulabilmesi ve bu amaçla alınması gereken tedbirlerinbelirlenmesi konularında çalışma, inceleme ve önerilerde bulunmak üzere yediüyeden oluşan Yeniden Yapılandırma Kurulu oluşturulur. Kurul, Sanayi ve TicaretBakanına karşı sorumludur.
Yeniden Yapılandırma Kuruluna, bu Kanunun yürürlüğe girdiğitarihten itibaren en çok altı ay içinde Bakanlık ve Hazine Müsteşarlığımensupları, üniversite öğretim üyeleri veya kooperatifçilik veya işletmecilikkonusunda bilgi ve deneyim sahibi kişiler arasından, biri Bakanlıkmensuplarından olmak üzere dört üye Sanayi ve Ticaret Bakanı, biri HazineMüsteşarlığı mensuplarından olmak üzere iki üye Hazine Müsteşarlığının bağlıolduğu Devlet Bakanı tarafından, bir üye de birliklerin yönetim kurulu üyeleriiçinden kendi aralarında yapacakları seçim ile belirlenir ve Bakanlar Kuruluncaen çok dört yıl görev yapmak üzere atanır. Yönetim kurulu üyeliği sona erenbirlik temsilcisinin Yeniden Yapılandırma Kurulundaki görevi de sona erer.Boşalan üyeliklere aynı usule göre atama yapılır. Kurul üyeleri, kendiaralarından üye tam sayısının salt çoğunluğu ile bir başkan ve bir başkanvekili seçer.
Yeniden Yapılandırma Kurulu, faaliyetlerine yardımcı olmak üzere;yeniden yapılandırma, özelleştirme, plânlama, denetim, kooperatifçilik veyaişletmecilik konularında deneyimli uzmanlardan ve danışmanlardan Yürütme Birimioluşturabilir. Yürütme Birimi Başkanı, Kurul üyelerinin en az beşinin olumluoyu ile seçilir. Yürütme Biriminin dört yıllık iş plânı Yeniden YapılandırmaKurulu tarafından belirlenir. Yürütme Biriminin çalışma usul ve esasları ile bubirimde çalıştırılanlara yapılacak ödemeler Yeniden Yapılandırma Kurulununönerisi, Sanayi ve Ticaret Bakanının uygun görüşü ve Hazine Müsteşarlığınınbağlı olduğu Devlet Bakanının onayı ile belirlenir.
Yeniden Yapılandırma Kurulu başkan ve üyelerine ödenecek huzurhakları ve harcırah, Sanayi ve Ticaret Bakanı ile Hazine Müsteşarlığının bağlıolduğu Devlet Bakanının onayı ile belirlenir. Huzur hakkının aylık net tutan enyüksek Devlet memuru aylığının (ek gösterge dahil), harcırah ise en yüksekDevlet memuru harcırahının üç katım geçemez.
Kooperatif ve birlikler, bu Kanunda belirlenen amaçlarçerçevesinde yeniden yapılandırma ile ilgili her konuda Yeniden Yapılandırma Kurulununönerilerini dikkate alır ve kurul ile işbirliği içinde faaliyetlerini sürdürür.
Yeniden Yapılandırma Kurulunun çalışma esasları, uygulayacağı ilkeve programlar, bu sürece uyum için kooperatif ve birliklerce alınması gerekliönlemler ve yapılması gereken işlemler Sanayi ve Ticaret Bakanı ile HazineMüsteşarlığının bağlı olduğu Devlet Bakanı tarafından müştereken belirlenir.
Yeniden Yapılandırma Kurulunun görev süresi, kurul üyelerininatanmalarına ilişkin Bakanlar Kurulu Kararının Resmî Gazete'de yayımlandığıtarihten itibaren en çok dört yıldır.
E) Birliklerin, 1.5.2000 tarihi itibariyle mevcut özel bünyefaaliyetleri ile ilgili borçları, borçların ödenmesine kadar geçecek süreiçinde bu borçlardan doğan faiz ve gecikme zammı gibi fer'i borçları ilepersonel kadrolarında yapılacak düzenlemeler için gerekli tazminat tutarı,Yeniden Yapılandırma Kurulunun önerileri dikkate alınarak Hazinece üstleniliptasfiye olunur.
Yeniden yapılandırma süresince, kooperatif ve birliklerin özelbünye borçlarının tasfiyesi ve yeniden yapılandırma nedeniyle oluşabilecekpersonel tazminatları, kooperatif ve birliklerin yeniden yapılandırılmasıamacıyla dışardan alınacak her türlü denetim, danışmanlık ve diğer hizmetleriçin yapılacak ödemeler, Yeniden Yapılandırma Kurulu ve Yürütme Birimineilişkin giderler ile kooperatif ve birliklerin ihtiyacı olan işletme kredileriYeniden Yapılandırma Kurulunun önerileri dikkate alınarak genel bütçeden veDestekleme ve Fiyat İstikrar Fonu gider hesabından karşılanır.
Kooperatif ve birliklere, genel bütçeden yeniden yapılandırmaamacıyla 2000 Yılı Bütçesinden tahsis edilen ödenekler ile uluslararası finanskuruluşlarınca desteklenen projeler için sağlanan doğrudan ya da dolaylı malîkaynaklar ve kredi teminatları dışında Devlet veya diğer kamu tüzelkişilerinden herhangi bir malî destek sağlanamaz.
Bakanlık, yeniden yapılandırma süresi içinde görev yapmak üzere,birlik denetim kurullarında, denetim veya kooperatifçilik konusunda deneyimliBakanlık mensupları arasından bir denetçi görevlendirebilir. Bu şekildegörevlendirilenlere en yüksek Devlet memuru aylığından (ek gösterge dahil)fazla olmamak üzere Bakanlıkça belirlenecek net aylık ücret Birlikçe ödenir.
F) Birliklerin bu Kanunun yayımı tarihi itibariyle sahip olduklarıiktisadî işletmeler, üç yıl içerisinde anonim şirket haline dönüştürülebilir.Bu amaçla ve 31.12.2003 tarihine kadar uygulanmak üzere; bu Kanun hükümlerinegöre kurulan kooperatif ve birliklerin müştereken ve sermayesinin % 51'inesahip olmak üzere kuracakları anonim şirketlere sermaye olarak gösterecekleriayınların bu şirketlere devrinden doğan kazançlar ile bu şirkettekihisselerinin, birbirlerine, kooperatif ortağı üreticilere, kooperatif ve birlikçalışanlarına veya borçlarının tasfiyesi amacıyla gerçek ve tüzel kişileresatışı veya devri işlemlerinden doğan kazançlar kurumlar vergisindenmüstesnadır.
Kooperatif ve birliklerin sermayesinin en az % 51'ine sahipoldukları şirketlerin kuruluş, tescil, hisse senedi çıkarma işlemleri ile buşirketlerdeki hisselerinin yukarıda belirtilen kişi ve kuruluşlara satışı veyadevri işlemleri 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanununun 28 inci maddesindekikesintiler ile her türlü vergi, resim ve harçtan istisna edilir.
Bu madde kapsamında yapılan işlemler, katma değer vergisiuygulaması bakımından 5422 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun 37 ila 39 uncumaddelerinde yazılı devir işlemleri gibi addolunur.
G) Yeniden yapılandırma süresince, ortak üreticilerin kooperatifortaklığından ayrılma talepleri halinde, kendilerine sermaye payı iadesi işlemiyapılmaz. Ancak, birliklerin sahip oldukları iktisadî işletmelerin anonimşirkete dönüştürülmesi halinde, iade edilmeye sermaye payları oranında buşirketlere ortak olabilirler. Bu durumda ortaklık payları, ortaklardan tahsiledilmiş olan sermaye payları karşılığı ürün miktarlarının son iş yılındagerçekleşen ortalama alım fiyatı ile çarpımı suretiyle hesaplanır. Bu hüküm,ölen ortakların varislerine yapılacak sermaye payı iadeleri için uygulanmaz.
H) Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri personeli olup, 15.5.2000tarihi itibariyle Bakanlıkta görev yapmakta olan 230 kişiden, bu Kanunyürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir ay içinde yazılı olarak başvurudabulunan ve tabi oldukları sosyal güvenlik mevzuatına göre 2000 yılı içerisindeemeklilik hakkını kazanamayacak olanlar Bakanlığın boş memur kadrolarınaatanırlar. Ancak, bunlar Bakanlıkta uygun kadro bulunmaması halinde diğer kamukurum ve kuruluşlarının durumlarına uygun boş memur kadrolarına atanırlar.
Bu Kanun uyarınca memur kadrosuna ataması yapılan personelin TarımSatış Kooperatif ve Birliklerinde işçi statüsünde geçen hizmet süreleri, 657sayılı Devlet Memurları Kanununun 36 ncı maddesinin "Ortak Hükümler"bölümünün (c) bendinin 7 nci alt bendinde belirtilen esaslar dahilinde öğrenimdurumları itibariyle yükselebilecekleri dereceyi aşmamak ve boş kadro bulunmakkoşuluyla kazanılmış hak aylık derece ve kademelerinin tespitindedeğerlendirilir.
Bu suretle Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı ile ilişkilendirilenpersonelin kazanılmış hak aylık derecelerinde değerlendirilmeyen geçmişhizmetleri, yürürlükteki hükümlere göre emekli keseneğine esas aylıklarındadeğerlendirilir. Söz konusu personele, iş mevzuatına göre herhangi bir tazminatödenmez. Bu personelin önceden kıdem tazminatı ödenmiş süreleri hariç kıdemtazminatına esas olan geçmiş hizmet süreleri 5434 sayılı Türkiye CumhuriyetiEmekli Sandığı Kanunu hükümlerine göre emekli ikramiyelerinin hesabında dikkatealınır.
Bu fıkra kapsamındaki personelden, memuriyet kadrolarına geçmekistemeyenler bir ay içinde Tarım Satış Kooperatif ve Birliklerine iadeedilirler.
Devlet Personel Başkanlığı, personel ihtiyacı bulunan kamu kurumve kuruluşlarını tespite, gerekli bilgi ve belgeleri istemeye ve uygulamayailişkin diğer esas ve usulleri tespit etmeye yetkilidir."
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
İptal gerekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şunlardır :
1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti,toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarınasaygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkeleredayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir."
2- "MADDE10.- Herkes, dil, ırk,renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzerisebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.
Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.
Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önündeeşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar."
3- "MADDE 48.- Herkes, dilediğialanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmakserbesttir.
Devlet, özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyalamaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayacaktedbirleri alır."
4- "MADDE 49.- Çalışma, herkesinhakkı ve ödevidir."
Devlet, çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatınıgeliştirmek için çalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek,işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışınısağlamak için gerekli tedbirleri alır."
5- "MADDE 171.- Devlet, millî ekonomininyararlarını dikkate alarak, öncelikle üretimin artırılmasını ve tüketicininkorunmasını amaçlayan kooperatifçiliğin gelişmesini sağlayacak tedbirlerialır."
III- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, MustafaBUMİN, Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, FulyaKANTARCIOĞLU, Mahir Can ILICAK, Rüştü SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU veAhmet AKYALÇIN'ın katılmalarıyla 11.10.2000 günü yapılan ilk incelemetoplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine;yürürlüğü durdurma isteminin bu konudaki raporun hazırlanmasından sonra elealınmasına oybirliğiyle karar verilmiştir.
IV- ESASIN İNCELENMESİ
Dava dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptaliistenilen yasa kurallarıyla, aykırılık savına dayanak yapılan Anayasakuralları, bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendiktensonra gereği görüşülüp düşünüldü :
A- Genel Açıklama
21.10.1935 günlü, 2834 sayılı "Tarım Satış Kooperatifleri veBirlikleri Hakkında Kanun" ile tarım satış kooperatif ve birliklerikurulmuştur. Bu kuruluşlar hakkında daha sonra 238 sayılı "Kanun HükmündeKararname" ve 3186 sayılı "Tarım Satış Kooperatifleri veBirliklerinin Kuruluşu Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin DeğiştirilerekKabulüne Dair Kanun" ile düzenlemeler yapılmıştır.
16.6.2000 günlü, 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve BirlikleriHakkında Kanun ile önceki yasalar yürürlükten kaldırılmış, tarım satışkooperatif ve birlikleri etkin ve sürdürülebilir bir şekilde özerk ve malîyönden bağımsız kılınmıştır..
Böylece, kooperatif ve birlikler demokratik bir yapıyakavuşturularak, siyasi müdahalelerden uzak, uluslararası kooperatifçilikilkelerine uygun olarak yönetilebilmelerine olanak sağlanmak istenmiştir.
Yasa'da kooperatif ve birliklerin ilk işleme hüviyetindeki işletmeve tesisleri dışında kalan sonraki üretim aşamaları için kuracakları iktisadîişletmelerin anonim şirket haline dönüştürülerek bu kuruluşların güçlü birsermaye yapısına sahip olmaları hedeflenmiştir.
Diğer taraftan, kooperatifler ve birliklerin sorunlarına çözümoluşturulması ve bu kuruluşların yeniden yapılandırılarak, ekonomik etkinlik veverimlilik ilkeleri çerçevesinde faaliyetlerini sürdürebilecek bir yapıyakavuşturulabilmesi amacıyla "Yeniden Yapılandırma Kurulu"oluşturulması öngörülmüş, yeniden yapılandırma süresince, kooperatif vebirliklerin 1.5.2000 tarihi itibariyle özel bünye faaliyetlerine ilişkinborçları yeniden yapılandırma nedeniyle oluşabilecek personel tazminatları veihtiyaç duyacakları işletme kredileri Yeniden Yapılandırma Kurulunun önerilerigözetilerek genel bütçeden ve Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonundankarşılanması olanağı getirilmiştir.
B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu
Dava dilekçesinde, kooperatif ve birliklerin diledikleri alandaçalışma hak ve hürriyetine sahip oldukları, anonim şirket statüsünde ayrı birtüzelkişilik oluşturmanın yasal dayanağı bulunmadığı gibi, bununkooperatifçiliği geliştirmeye, milli ekonomiye ve tüketicinin korunmasına katkısağlamayacağı, Yeniden Yapılandırma Kurulu oluşturmakla kurumlara müdahale edildiği,kooperatiflere malî desteğin sağlanmadığı, bazı kurumlar vergi indirimindenyararlandığı halde kooperatiflerin bu imkândan yararlanmadığı, Bakanlığıngörevlendirdiği denetçiye ücretin birlikçe ödenmesinin hukuk devleti ilkesi ilebağdaşmadığı, bu nedenlerle dava konusu kuralların Anayasa'nın 2., 10., 48.,49. ve 171. maddelerine aykırılık oluşturduğu ileri sürülmüştür.
1- Yasa'nın 3. Maddesinin İkinci Fıkrası'nın İncelenmesi
3. maddenin dava konusu ikinci fıkrasında, tarım satış kooperatifve birliklerinin, ilk işleme hüviyetindeki işletme ve tesisleri dışında kalansonraki üretim aşamaları için kuracakları iktisadî işletmelerin anonim şirketstatüsünde ayrı bir tüzelkişilik olarak kurulup faaliyet gösterecekleribelirtilmiştir.
Anayasa'nın "Çalışma ve sözleşme hürriyeti" başlıklı 48.maddesinin birinci fıkrasında, herkesin dilediği alanda çalışma ve sözleşmehürriyetine sahip bulunduğu, özel teşebbüsler kurmanın serbest, ikincifıkrasında, özel teşebbüslerin ulusal ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlarauygun, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmalarını sağlayacak ekonomik vesosyal politikaları uygulamanın devletin görevi olduğu belirtilmiştir.
Maddenin gerekçesinde, özgürlük temeline dayalı bir toplumda iradeserbestliği çerçevesinde ferdin sözleşme yapma, meslek seçme ve çalışmaözgürlüğünün garanti edilmesinin doğal olduğu, ancak bu özgürlüklerin kamuyararı amacıyla ve yasayla sınırlanabileceği, Devletin özel teşebbüsleringüvenlik ve kararlılık içinde çalışması için gerekli tedbirleri almasında hemözel teşebbüs sahiplerinin hem de bu teşebbüsler aracılığı ile toplumun diğerfertlerinin ve sonuçta toplumun refahının sağlanacağının amaçlandığıaçıklanmıştır.
Dava konusu düzenlemeyle Anayasa'nın 48. maddesinin ikinci fıkrasıgözetilerek sonraki üretim aşamaları için kurulacak iktisadi işletmelerinanonim şirket statüsünde ayrı bir tüzel kişilik olarak kurulup faaliyetgöstermeleri uygun görülmüştür.
Anayasa'nın 171. maddesinde ise "Devlet, milli ekonomininyararlarını dikkate alarak, öncelikle üretimin artırılmasını ve tüketicininkorunmasını amaçlayan kooperatifçiliğin gelişmesini sağlayacak tedbirlerialır" denilmiştir.
Buna göre kuralın, tarım satış kooperatif ve birliklerine serbestpiyasa koşullarında sektörlerindeki rakipleri ile rekabet edebilmesi, kârlı veverimli şekilde çalışabilmesi, üreticinin ürettiği tarımsal ürünü en iyişartlarda değerlendirebilmesi, tüketicinin ise kaliteli olarak üretilen ürünüdaha iyi koşullarda alabilmesi, dolayısıyla ulusal ekonomiye katkı sağlamasıamacı gözetilerek düzenlendiği anlaşılmıştır.
Bu nedenlerle kural Anayasa'nın 48. ve 171. maddelerine aykırıdeğildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Konunun Anayasa'nın 49. maddesi ile ilgisi görülmemiştir.
2- Yasa'nın Geçici 1. Maddesi'nin (D) Bendi'nin İncelenmesi
Yasa'nın dava konusu (D) bendinin;
Birinci paragrafında Yeniden Yapılandırma Kurulu'nun yedi üyedenoluştuğu, Sanayi ve Ticaret Bakanı'na karşı sorumlu olduğu;
- İkinci paragrafında Yeniden Yapılandırma Kurulu üyelerininseçilme yöntemleri, görev süresi, başkan ve başkanvekilinin seçimi;
- Üçüncü paragrafında Yeniden Yapılandırma Kurulu'nunçalışmalarına yardımcı olmak üzere, yeniden yapılandırma, özelleştirme,plânlama, denetim, kooperatifçilik veya işletmecilik konularında deneyimliuzman ve danışmanların görev alacağı bir "yürütme birimi"oluşturulacağı;
- Dördüncü paragrafında Yeniden Yapılandırma Kurulu'nun başkan veüyelerine ödenecek huzur hakkı ve yolluk miktarı;
- Beşinci paragrafında kooperatif ve birliklerin, yasada kiamaçlar çerçevesinde yeniden yapılandırma ile ilgili her konuda YenidenYapılandırma Kurulu'nun önerilerini dikkate alacağı ve kurul ile işbirliğiiçinde faaliyetlerini sürdürecekleri;
- Altıncı paragrafında Yeniden Yapılandırma Kurulu'nun çalışmaesaslarının, uygulayacağı ilke ve programların, kooperatif ve birliklerinyeniden yapılandırma sürecine uyum sağlamaları için alınması gereken önlemlerile yapılması gereken işlemlerin, Sanayi ve Ticaret Bakanı ile HazineMüsteşarlığı'nın bağlı olduğu Devlet Bakanı tarafından müştereken belirleneceği;
- Yedinci paragrafında, kurulun görev süresinin en çok dört yılolduğu
belirtilmiştir.
Bu düzenlemeyle, kooperatif ve birliklerin yenidenyapılandırılması, ekonomik etkinlik ve verimlilik ilkeleri çerçevesindefaaliyetlerini sürdürebilir bir yapıya kavuşturulması sürecinde çalışma,inceleme ve önerilerde bulunmak üzere görev süresi dört yıl olan "YenidenYapılandırma Kurulu" ile, bu kurula faaliyetlerinde yardımcı olmak üzere,yeniden yapılandırma, özelleştirme, plânlama, denetim, kooperatifçilik veyaişletmecilik konularında deneyimli uzmanlardan ve danışmanlardan oluşan"Yürütme Birimi"nin kurulması öngörülmüştür.
Tarım satış kooperatifleri ve birliklerinin üreticinin elde etmişolduğu tarımsal ürünü en iyi şekilde değerlendirmesi, pazarlayabilmesi, bukuruluşların sahibi bulundukları fabrika ve tesislerin verimli ve kârlı şekildeçalışabilmesi ve sektörlerindeki rakipleri ile rekabet edebilmesine yardımcıolmak amacının gözetildiği anlaşıldığından 3. maddenin ikinci fıkrası içinbelirtilen gerekçelerle kural Anayasa'ya aykırı görülmemiştir. İstemin reddigerekir.
3- Yasa'nın Geçici 1. Maddesi'nin (E) Bendi'nin BirinciParagrafındaki Kimi İbareler İle Üçüncü ve Dördüncü Paragraflarının İncelenmesi
Dava konusu (E) bendinin;
-Birinci paragrafında birliklerin borçlarından doğan faiz vegecikme zammı gibi fer'i borçları ile personel kadrolarında yapılacakdüzenlemeler için gerekli tazminat tutarının yapılandırma kurulunun önerileridikkate alınarak Hazine'ce üslenilip tasfiye olunacağı;
-İkinci paragrafında, kooperatif ve birliklerin borçlarınıntasfiyesi ve yeniden yapılandırma nedeniyle oluşabilecek personeltazminatlarının, kooperatif ve birliklerin yeniden yapılandırılması amacıyladışarıdan alınacak her türlü denetim, danışmanlık ve diğer hizmetler içinyapılacak ödemelerin Yeniden Yapılandırma Kurulu ve Yürütme Birimi'ne ilişkingiderlerin ve işletme kredilerinin, kurulun önerileri dikkate alınarak genelbütçeden ve destekleme ve fiyat istikrar fonu gider hesabından karşılanacağı;
-Üçüncü paragrafında, kooperatif ve birliklere, genel bütçedenyeniden yapılandırma amacıyla 2000 yılı Bütçesinden tahsis edilen ödenekler ileuluslararası finans kuruluşlarınca desteklenen projeler için sağlanan doğrudanya da dolaylı malî kaynaklar ve kredi teminatları dışında Devlet veya diğerkamu tüzelkişilerinden malî destek sağlanamayacağı;
-Dördüncü paragrafında, yeniden yapılandırma süresi içindebakanlık mensupları arasından denetçi görevlendirilebileceği, bunlarınücretlerinin Birlikçe ödeneceği,
belirtilmiştir.
Maddenin gerekçesinde "(E) fıkrasıyla birliklerin bu Kanun'unyürürlüğe girdiği tarihe kadarki faaliyetleri sonucu karşılaştıkları vekarşılaşacakları zararlar ile bu faaliyetlerine ilişkin borçlarının ortadankaldırılarak özerk halde sürdürecekleri çalışmaları için başlangıçta yeterlimalî güce sahip kılınmaları amaçlanmış; bu Kanun'un yürürlüğe girmesiyleberaber, personel kadrolarını mutlaka yeniden düzenlemek zorunda kalacak olanbirliklere kaynak yaratılmıştır.
Ayrıca, yeniden yapılandırma süresince, kooperatif ve birliklerinözel bünye faaliyetleri ile ilgili borçlarının tasfiyesi ve yenidenyapılandırma nedeniyle oluşabilecek personel tazminatları, kooperatif vebirliklerin yeniden yapılandırılması amacıyla dışarıdan alınacak her türlüdenetim, danışmanlık ve diğer hizmetler için yapılacak ödemeler, YenidenYapılandırma Kurulu ve Yürütme Birimine ilişkin giderler ile kooperatif vebirliklerin ihtiyacı olan işletme kredilerinin, Yeniden Yapılandırma Kurulu'nunönerileri dikkate alınarak genel bütçeden ve Destekleme ve Fiyat İstikrarFonu'ndan karşılanması hükme bağlanarak yeniden yapılandırma için gereklifinansman kaynağı da gösterilmiştir.
Diğer yandan, kooperatif ve birliklerin yeniden yapılandırılmasıamacıyla sağlanacak olan kaynaklara açıklık getirmek ve kaynak israfını önlemekbakımından, yeniden yapılandırma süresince, genel bütçeye konulacak ödenek ileuluslararası finans kuruluşlarınca desteklenen projeler çerçevesinde doğrudanya da dolaylı olarak temin edilecek malî kaynaklar ve krediler dışında Devletveya diğer kamu tüzelkişilerince herhangi bir malî destek verilmemesiöngörülmüştür.
Yeniden yapılandırma süresince, hesap ve işlemlerin sağlıklı veamaca uygun bir şekilde yürütülmesinin denetimini sağlamak amacıyla, birliklerindenetim kurullarında denetim ve kooperatifçilik konusunda deneyimli Sanayi veTicaret Bakanlığı mensupları arasından bir denetçi görevlendirilmesi vedenetçiye ödenecek ücretin belirlenmesi hükme bağlanmıştır." denilmiştir.
Kooperatifçiliğin geliştirilmesi ve millî ekonominin yararlarıgözetilerek, yeniden yapılanma sürecine ilişkin, Yasayla getirilen olanaklarınuygulamaya konulabilmesi için kooperatif ve birliklerin kaynaklarına açıklıkgetirilip kaynak savurganlığının önlenmesine ve maddede belirtilen kimi borçlarüstlenilerek birliklere malî desteğin sağlanmasına, yeniden yapılandırma süreciiçinde görev yapmak üzere birlik denetim kurullarında başkanlıkçagörevlendirilebilecek denetçilere ödenecek ücretlerde eşitliği sağlamakamacıyla bunun üst sınırının yasa ile belirlenip miktarının tespitininBakanlığa bırakılmasına ve ücretlerin hizmetten yararlanan birlikçe ödenmesineilişkin düzenlemeler öngören kuralın, Anayasa'ya aykırılığından söz edilemez.
Bu nedenlerle kural, Anayasa'nın 2., 10. ve 171. maddelerineaykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
V- SONUÇ
1.6.2000 günlü, 4572 sayılı "Tarım Satış Kooperatif veBirlikleri Hakkında Kanun"un:
A- 3. maddesinin ikinci fıkrasının,
B- Geçici 1. maddesinin;
1- (D) bendinin,
2- (E) bendinin,
a- Birinci paragrafında yer alan "... Yeniden YapılandırmaKurulunun önerileri dikkate alınarak ..." ibaresinin,
b- İkinci paragrafında yer alan "... Yeniden Yapılandırma Kuruluve Yürütme Birimine ilişkin giderler ... Yeniden Yapılandırma Kurulununönerileri dikkate alınarak ..." ibarelerinin,
c- Üçüncü ve dördüncü paragraflarının,
Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,22.10.2002 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Mustafa BUMİN
Başkanvekili
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Ertuğrul ERSOY
Üye
Tülay TUĞCU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Enis TUNGA
Üye
Mehmet ERTEN