Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2000/77, K.2000/49 Sayılı Karar - 21/11/2000

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2000/77

Karar Sayısı : 2000/49

Karar Günü : 21.11.2000

R.G. Tarih-Sayı :15.03.2002-24696

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Mersin 1. Sulh Hukuk Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU : 18.5.1955 günlü, 6570 sayılı"Gayrimenkul Kiraları Hakkında Kanun"a 4531 sayılı Yasa'yla eklenenGeçici 7. maddenin Anayasa'nın 2., 10.,11., 13. ve 35. maddelerine aykırılığısavıyla iptali istemidir.

I- OLAY

Kira tesbiti istemiyle açılan davada 18.5.1955 günlü, 6570sayılı Yasa'ya 4531 sayılı Yasa ile eklenen Geçici 7. maddenin Anayasa'yaaykırılığı savını ciddi bulan Mahkeme iptali için başvurmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı

6570 sayılı "Gayrimenkul Kiraları Hakkında Kanun"a 4531sayılı Yasa ile eklenen ve itiraz konusu kuralları da içeren Geçici 7. maddeşöyledir :

"GEÇİCİ MADDE 7.- Sözleşmelerde kararlaştırılankira paraları 2000 yılında yıllık % 25, 2001 yılında ise yıllık % 10 oranındaartırılabilir. Ancak, taşınmazın bulunduğu bölgede rayiç kira parasındaki artışbu oranların altında ise bu oranlar uygulanmaz.

Kira parasının yabancı para veya kıymetli madene endeksli olarakbelirlendiği sözleşmelerde ayrıca yıllık artış uygulanmaz.

Kira parasının artış sınırlarının aşılması amacıyla yenidensözleşmesi yapılamaz.

Kira tespit davalarında da yukarıdaki sınırlamalara uyulur."

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

Başvuru kararında dayanılan Anayasa kuralları şunlardır:

1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti,toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarınasaygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkeleredayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir."

2- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk,renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzerisebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.

Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.

Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanunönünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar."

3- "MADDE 11.- Anayasa hükümleri,yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileribağlayan temel hukuk kurallarıdır.

Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz."

4- "MADDE 13.- Temel hak vehürriyetler, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün, millîegemenliğin, Cumhuriyetin, millî güvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin,kamu yararının, genel ahlâkın ve genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıcaAnayasanın ilgili maddelerinde öngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne veruhuna uygun olarak kanunla sınırlanabilir.

Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalardemokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaçdışında kullanılamaz.

Bu maddede yer alan genel sınırlama sebepleri temel hak vehürriyetlerin tümü için geçerlidir."

5-"MADDE 35.- Herkes, mülkiyet ve miras haklarınasahiptir.

Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla , kanunlasınırlanabilir.

Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırıolamaz."

C- İlgili Anayasa Kuralı

"MADDE 48.- Herkes, dilediğialanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmakserbesttir.

Devlet, özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyalamaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayacaktedbirleri alır."

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Mustafa BUMİN,Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, MahirCan ILICAK, Rüştü SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU ve Ahmet AKYALÇIN'ınkatılmalarıyla 21.11.2000 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikledavada uygulanacak kural ve sınırlama sorunu görüşülmüştür.

A- Davada Uygulanacak Kural Sorunu

Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmaktaoldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararnamekurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğüaykırılık savının ciddî olduğu kanısına varırlarsa o hükmün iptali için AnayasaMahkemesi'ne başvurmaya yetkilidir. Ancak, Anayasa'ya aykırı bulduğukurallar uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi içinelinde yöntemince açılmış ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması veiptali istenen kuralın da o davada uygulanacak olması gerekmektedir.Uygulanacak yasa kuralları, davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunlarınçözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacaknitelikteki kurallardır.

İtiraz yoluna başvuran Mahkeme'nin bakmakta olduğu davanın konusukira tesbiti olduğundan 18.5.1955 günlü, 6570 sayılı "Gayrimenkul KiralarıHakkında Kanun"a 4531 sayılı Yasa ile eklenen geçici madde 7'nin birincifıkrasının ilk tümcesi ile dördüncü fıkrası dışında kalan bölümü, itirazbaşvurusunda bulunan Mahkemenin davada uygulayacağı kural değildir. Bubölüme ilişkin itirazın Mahkeme'nin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE 21.11.2000gününde oybirliğiyle karar verilmiştir.

B- Sınırlama Sorunu

Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi'neitiraz yoluyla yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran mahkemenin bakmaktaolduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır.

Mahkemede bakılmakta olan davada, davacı 2000 yılına ilişkin kirabedelinin tesbitini istediğinden iptali istenen Geçici 7. maddenin, birincifıkrasının ilk tümcesine ilişkin esas incelemenin "...2000 yılında yıllık% 25..." ibaresi ile sınırlı yapılmasına oybirliğiyle, dördüncüfıkrasında, Yasa'nın uygulanmasıyla ilgili genel kural içermesi nedeniylesınırlama yapılmasına gerek olmadığına, 21.11.2000 gününde Haşim KILIÇ, YalçınACARGÜN, Sacit ADALI ile Ali HÜNER'in karşıoyları ve oyçokluğuyla kararverilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu Yasa kuralı, aykırılık savına dayanak yapılan ve ilgili görülen Anayasakurallarıyla bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri okunupincelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

Başvuru dilekçesinde Mahkeme, 4531 sayılı Yasa ile kiraparalarının arttırılmasına ilişkin düzenlemenin, sosyal hukuk devleti ilkeleriylebağdaşmadığını, kira sözleşmeleriyle taraflar gelecek yıla ait kira artışlarınıserbestçe belirlerken bu artışın sınırlandırıldığını, bunun taşınmaz sahiplerialeyhine sonuçlar yarattığını eşitlik ilkesine aykırı olduğunu, mülkiyethakkını sınırladığını, bunun Anayasa'nın 2., 10., 11., 13. ve 35. maddelerineaykırı olduğunu ileri sürerek iptalini istemektedir.

2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun'un 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi, kanunların, kanunhükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'yaaykırılığı hususunda ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmayamecbur değildir. Anayasa Mahkemesi taleple bağlı kalmak kaydıyla başkagerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık kararı verebilir. Bu nedenle, itiraz konusukural Anayasa'nın yalnız 2., 10., 11., 13. ve 35. maddeleri yönünden değil,ilgisi nedeniyle 48. maddesi yönünden de incelenmiştir.

Anayasa'nın 2. maddesinde sözü edilen sosyal hukuk devleti, insanhaklarına saygılı, kişilerin huzur, refah ve mutluluk içinde yaşamalarınıgüvence altına alan, kişi ile toplum arasında denge kuran, çalışma hayatınınkararlılık içinde gelişmesi için sosyal, iktisadi ve mali tedbirler alarakçalışanları koruyan ve insanca yaşamalarını sağlayan, işsizliği önleyen, milligelirin adalete uygun biçimde dağıtılması için gereken önlemleri alan,güçsüzleri güçlüler karşısında koruyarak sosyal adaleti ve toplumsaldengeyi kuran devlettir. Çağdaş devlet anlayışı, sosyal hukuk devletinin tümkurumlarıyla Anayasa'nın özüne ve ruhuna uygun biçimde kurulmasını veişlemesini gerekli kılar. Sosyal hukuk devletinde kişinin korunması, toplumdasosyal güvenliğin ve sosyal adaletin sağlanması yoluyla olanaklıdır. Bubağlamda sosyal hukuk devletinin gerçekleştirilebilmesi için zaman zaman farklıekonomik ve sosyal politikalar uygulanması gerekebilir. Ancak, bunların sınırıkuşkusuz ki, temel hukuk kuralları ve Anayasa'dır.

Konut ve işyeri darlığı bulunan ülkelerde devletçe önlemalınmadığı takdirde talebin fazlalığı nedeniyle kiraların aşırı şekildeyükseleceği, bu yükselişin tüketim maddelerinin fiyatları üzerinde etkiliolarak hayat pahalılığına sebep olacağı açıktır. Türkiye'de kiraların tüketicifiyat endeksi içindeki oranının yüksek olduğu, bunun hak ve adaletingerçekleşmesini engelleyen önemli faktörlerin başında geldiği bilinmektedir. Bunedenlerle, taşınmaz mal kiralarının sürekli yükselişi ve içinde kiraparalarının önemli etkisi olan fiyat artışlarının ekonomik ve dolayısıylasosyal yaşamı olumsuz yönde etkilemesi karşısında Devletin, sosyal huzurunsağlanması, toplumsal barış ve kamu düzeninin korunması amacıyla kiracıkiralayan ilişkilerini düzenlemesi, böylece insanımızı hak ettiği yaşamdüzeyine kavuşturması, gelir dağılımını düzeltmesi ve yoksullukla mücadeleetmesi Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen sosyal hukuk devleti olmanıngereğidir.

Anayasa'nın 35. maddesinde, herkesin mülkiyet ve miras haklarınasahip olduğu, bu hakların kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlandırılabileceğive toplum yararına aykırı kullanılamayacağı ifade edilmiştir.

Mülkiyet hakkı kişiye, başkasının hakkına zarar vermemek veyasaların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla sahibi olduğu şeyi dilediğigibi kullanma, ürünlerinden yararlanma ve tasarruf olanağı verir.

Çalışma ve Sözleşme Hürriyetini düzenleyen 48. maddenin birincifıkrasında herkesin dilediği alanda çalışma ve sözleşme özgürlüğüne sahipolduğu açıkladıktan sonra ikinci fıkrasında "Devlet özel teşebbüslerinmillî ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesinin, güvenlik vekararlılık içinde çalışmasını sağlayacak tedbirleri alır" denilerekDevlete bu konuda düzenleme yapma yetkisi verilmiştir.

Anayasa'nın 13. maddesinde belirtildiği biçimde, yasakoyucutarafından yapılan temel hak ve özgürlüklerle ilgili sınırlamalar demokratiktoplum düzeninin gereklerine aykırı olmayacakları gibi sınırlama ile öngörülenamaca elverişli ve ölçülü olmalıdır.

Temel hak ve özgürlüklerin en geniş ölçüde sağlanıp güvence altınaalındığı, demokratik toplumlarda kişilerin sahip olduğu, dokunulmaz,vazgeçilmez, devredilmez temel hak ve özgürlüklerin özüne dokunulamayacağı,tümüyle ortadan kaldırılamayacağı, ancak, demokratik toplum düzenininsürekliliği için toplumun ortak yarar ve çıkarlarının bireyin yarar ve çıkarlarınınüstünde tutulması gerektiği durumlarda Anayasa'nın özüne ve ruhuna aykırıolmamak koşuluyla sınırlama yapılabileceği kabul edilmektedir.

İtiraz konusu Yasa'nın gerekçesinde de amacının, ekonomikurallarına göre hak ve nasafete uygun, makul bir kira parasının saptanmasındakiracının durumu ve ekonomik güçlerin değerlendirilmesi, dengelenmesi, yanındayargı içtihadlarına rağmen tüketici fiyat endeksinin üstünde seyreden kiraparalarındaki artışın sınırlandırılarak diğer fiyatların yükselmesininönlenmesi olduğu belirtilmiştir.

Bu durumda kira paralarının sürekli yükselişinin ekonomik vesosyal yaşamı olumsuz yönde etkilemesi nedeniyle, kira artışlarının, temelekonomik göstergelerin hedeflerine bağlı olarak geçici bir süre içinsınırlandırılmasının kiracı kiralayan arasında bozulan ekonomik dengeninyeniden sağlanması toplumsal barış ve kamu yararını gerçekleştirmek amacıylagetirildiği anlaşılmaktadır.

Konut ve işyeri olarak çeşitli yönleriyle toplumu etkileyentaşınmaz mal kirası, özel hukuk yanında kamu hukukunu da ilgilendirmektedir.Taşınmaz mal darlığının, Devletçe önlem alınmaması durumunda kiraların normalinüstünde artacağı açıktır. Kira olgusunun bu bakımdan toplumsal bir sorun olduğukabul edildiğinde Devletin kira konusunda kamu yararı amacıyla kimi hak veözgürlükleri sınırlandırmasında Anayasa'nın 2., 13., 35. ve 48. maddelerineaykırılık yoktur. İptal isteminin reddi gerekir.

Öte yandan kiracı ile kiralayan farklı hukuksal konumdaolduklarından bunları karşılaştırarak eşitlik ilkesinin zedelendiğini ilerisürmek mümkün değildir. Bu nedenle, iptali istenen hükmün Anayasa'nın 10.maddesiyle ilgisi görülmemiştir.

Maddenin dördüncü fıkrasında kira tespit davalarında da birincifıkradaki sınırlamalara uyulacağı kuralı getirilmiştir. Birinci fıkradakidüzenlemeye koşut olan bu kural da aynı gerekçelerle Anayasa'ya aykırıdeğildir. İptal isteminin reddi gerekir.

VI- SONUÇ

18.5.1955 günlü, 6570 sayılı "Gayrimenkul Kiraları HakkındaKanun"a 4531 sayılı Yasa ile eklenen Geçici Madde 7'nin, birincifıkrasının ilk tümcesindeki "...2000 yılında yıllık % 25..." ibaresiile dördüncü fıkrasının, Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE,Yalçın ACARGÜN ile Ertuğrul ERSOY'un karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,21.11.2000 gününde karar verildi.

KARŞIOYYAZISI

18.5.1955 günlü, 6570 sayılı "Gayrimenkul Kiraları HakkındaKanun'a", 16.2.2000 günlü, 4531 sayılı Yasayla eklenen Geçici 7. maddeninbirinci fıkrasının,"Sözleşmelerde Kararlaştırılan kira paraları 2000yılında %25, 2001 yılında ise yıllık %10 oranında artırılabilir."şeklindeki birinci tümcesi ile ayni maddenin, "Kira tespit davalarında dayukarıdaki sınırlamalara uyulur."şeklindeki dördüncü fıkrasının iptalisteminin reddine ilişkin çoğunluk görüşüne aşağıda açıklanan gerekçelerlekatılmıyoruz.

a- Bu gün ülkemizde, otuz, kırk yıl önce uygulanan; Devletinekonomiye müdahalesini uygun bir model olarak yansıtan, "Karmaekonomi" şeklinde isimlendirilen sistem artık terk edilmiştir. Serbestpiyasa ekonomisi adı altında, fiyatların bu yöntemle, kurallarına göre, arz vetalep dengesi koşullarında oluşacağı kabul edilmiştir. Bu nedenle, kamuyararından bahisle kiraların sınırlandırılması tercihi, savunulan ekonomikmodel ve mantıkla çelişki oluşturmaktadır.

b- Yasa, yapılmış ve devam eden kira sözleşmesinde, kira artışdönemi gelmişse, artış oranlarını iki yıl için belirli oranlardasınırlamaktadır. İlk kez kiraya verilecek olan taşmazlar yönünden ise kirabedelinin sınırlandırılmasıyla ilgili bir düzenleme içermemektedir. Doğalolarak bu durum, Yasa'nın getirdiği iki yıllık sınırlandırma hükmü karşısındataşınmaz mal sahiplerinin başlangıçta saptayıp, isteyeceği kira bedelini yüksektutmalarına yol açacaktır.

Nitekim, Yasa'nın yürürlüğe girmesinden sonra yapılan yeni kirasözleşmelerinde görülen, kira bedellerinin olağanüstü artışı bu sebeptenkaynaklanmaktadır.

c- Yasa, yabancı para üzerinden yapılan kira sözleşmelerindesınırlandırma getirmemektedir. 20 Şubat 1999 tarihinden önce, apartmanın birdairesinin örneğin ABD dolarıyla, aynı nitelikteki diğer dairesinin ise TLkarşılığı olarak kiraya verildiğini varsayalım. Yasa'nın yürürlüğe girdiği 20Şubat 2000 tarihinde, dolar üzerinden kiraya verilen dairenin Türk Lirasıüzerinden kiraya verilene nazaran daha fazla gelir getirdiği görülecektir. Budurum, Anayasalda yer alan eşitlik ilkesi ile açıklanamaz.

d- Yasa, Devlet ve Kamu kurumları ile, yerel yönetimlere aittaşınmazlar içinde uygulanmaktadır. Bunun sonucu olarak, mükellefleringayrimenkul irat vergisi matrahlarında oluşacak azalmalarda dikkate alınırsa,Devlet ve Kamu kurumlarında çok büyük vergi geliri kaybı görülecektir.

Oysa, yakın geçmişte, örneğin 1994 yılında, 4792 sayılı İşçiSigortaları Kurumu Yasası'nda 3995 sayılı Yasayla yapılan değişikliğin 19.maddesinde görüldüğü gibi Devlet; Kurumun sahibi bulunduğu taşınmazların kirabedellerinin her yıl Devlet İstatistik Enstitüsü tüketici fiyat endekslerindekiartış oranından az olmamak üzere rayiç veya emsal değerle belirlenmesinidüzenleyerek önemli bir kamu kuruluşunun kira gelirlerinin düzeyini enflasyonakarşı korumak istemiştir.

e- Yasa'nın yürürlüğe girdiği 16.2.2000 tarihinden sonra bileDevletin kendi ürettiği mal ve hizmetlere uyguladığı fiyat artışlarıkarşısında; kira gelirlerine bir nevi narh uygulaması, Yasa'nın enflasyonuindirme amacının inandırıcılığını azaltmaktadır. Bir başka ifadeyle gelirlerindağılışında, taşınmaz sahipleri zararına ve kiracılar yararına meydana çıkan budurum haklarda ve yükümlülüklerde eşitlik ilkesine aykırıdır.

f- Yasa'nın 2000 yılında, kira sözleşmelerine getirdiği %25 oranındakisınırlama ile sözleşme özgürlüğü ve mülkiyet hakkının ortadan kaldırılmadığısadece kamu yararı amacıyla sınırlandırıldığı, bu durumun ise sosyal devletilkesine uygun olduğu ileri sürülmektedir.

Anayasa'nın 48. maddesiyle düzenlenen sözleşme özgürlüğü temel hakve özgürlüklerdendir. Bu kural Anayasa'nın Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevlerbölümünde yer almıştır. Bu maddede de düzenlenen özel teşebbüs özgürlüğü hemgerçek kişilere tek tek ve toplu olarak hem de tüzel kişilere tanınmıştır.Anayasa'nın 35. maddesinde ise herkesin mülkiyet ve miras haklarına sahipolduğu kabul edilmiştir. Buna rağmen anılan yasa ile eklenen Geçici 7. maddeningetirdiği %25 oranındaki sınırlamanın sadece taşınmaz sahipleri zararına,kiracılar yararına olduğu için kamu yararına yönelik bir sınırlandırma olduğukabul edilemez. Yasa, sözleşme özgürlüğüne aykırı bir düzenleme içermektedir.

Açıklanan nedenlerle, davanın iptali gerekeceği kanısıyla aksiyönde oluşan çoğunluk görüşüne katılmıyoruz.