Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2001/33, K.2002/56 Sayılı Karar - 19/06/2002

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2001/33

Karar Sayısı : 2002/56

Karar Günü : 19.6.2002

Resmi Gazete Tarih-Sayısı : 17.11.2006-26349

İPTAL DAVASINI AÇAN: Anamuhalefet (FaziletPartisi) TBMM Grubu Adına Parti Genel Başkanı Mehmet Recai KUTAN

İPTAL DAVASININ KONUSU: 15.11.2000 günlü,4603 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası AnonimŞirketi ve Türkiye Emlak Bankası Anonim Şirketi Hakkında Kanun'nun 1. ve 2.maddelerinin, 3. maddesinin (1), (3) ve (4) sayılı fıkraları ile (2) sayılıfıkrasının birinci tümcesinin, geçici 1. maddesinin (1) sayılı fıkrasınınbirinci ve üçüncü tümcelerinin, (2) sayılı fıkrasının birinci tümcesininAnayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 5., 7., 10., 35., 45., 47., 48., 57., 125.,128., 165. ve 173. maddelerine aykırılığı savıyla iptali ve yürürlüklerinindurdurulması istemidir.

II- İPTALİ İSTENEN YASA KURALLARI

15.11.2000 günlü, 4603 sayılı Yasa'nın iptali istenen bölümleri deiçeren maddeleri şöyledir:

1- “MADDE 1.- 1. Bu Kanunun amacı, TürkiyeCumhuriyeti Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası Anonim Şirketi ve TürkiyeEmlak Bankası Anonim Şirketinin (bankalar) çağ­daş bankacılığın ve uluslararasırekabetin gereklerine göre çalışmalarını ve özelleştirmeye hazırlanmalarınısağlayacak şekilde yeniden yapılandırılmaları ile hisse satışlarına ilişkin dü­zenlemelerinve hisselerin tamamına kadarının özel hukuk hükümlerine tabî gerçek ve tüzelkişilere satışının gerçekleştirilmesidir.

2. Bankalar, anonim şirket statüsündedirler. Bu Kanunda yer alanhükümler dışında 4389 sayılı Bankalar Kanunu ile genel hükümlere tabidirler.

3. Bankaların çalışma konuları ve amaçları, merkezleri, sermayemiktarları, hisseleri, genel kurulları, yönetim ve denetim organları, hesaplarıve kârlarının dağıtımı ile faaliyetle­rine, devir, birleşme, fesih vetasfiyelerine ilişkin diğer esaslar, ana sözleşmelerinde gösterilir.

4. Bankaların yıllık faaliyetleri 4389 sayılı Bankalar Kanununun13 üncü maddesinin 2 numaralı fıkrasında belirtilen bağımsız denetimkuruluşlarınca incelenerek rapora bağlanır. Bu raporlar bankaların genelkurullarına sunulur.

5. 233 sayılı Kamu İktisadî Teşebbüsleri HakkındaKanun Hükmünde Kararname, 399 sayılı Kamu İktisadî Teşebbüsleri PersonelRejiminin Düzenlenmesi ve 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin BazıMaddelerinin Yürürlükten Kaldırılmasına Dair Kanun Hük­münde Kararname, 3346sayılı Kamu İktisadî Teşebbüsleri ile Fonların Türkiye Büyük Mil­let MeclisinceDenetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun, 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu,6245 sayılı Harcırah Kanunu ve 237 sayılı Taşıt Kanunu ile bunların ek vedeğişik­liklerine ilişkin hükümler ile 4046 sayılı Özelleştirme UygulamalarınınDüzenlenmesine ve Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde DeğişiklikYapılmasına Dair Kanu­nun 13 üncü maddesi ve 6762 sayılı Türk Ticaret Kanununun277 nci maddesi bankalar hak­kında uygulanmaz.”

2- “MADDE 2.- l. Bankaların (bağlı ortaklık veiştiraklerindeki payları dahil) etkin, verimli ve özerk bir şekildeçalışmalarının sağlanması amacıyla yeniden yapılandırılmalarına ilişkin usul veesaslar, 4059 sayılı Hazine Müsteşarlığı ile Dış Ticaret Müsteşarlığı Teşki­latve Görevleri Hakkında Kanunun 2 nci maddesinin (b) fıkrası uyarınca ve mevcutyönetim düzenlemeleri dikkate alınarak, Bakanlar Kurulunca belirlenir.

2. Yeniden yapılandırma işlemlerinin tamamlanmasını müteakiben bankalarınhisse satış işlemleri 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesineve Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına DairKanun hükümleri çerçeve­sinde sonuçlandırılır. Yeniden yapılandırma ve hissesatış işlemleri bu Kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren üç yıl içindetamamlanır. Bakanlar Kurulu bu süreyi bir defaya mahsus olmak üzere yarısıkadar uzatabilir.

3. Bankaların bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte mevcutpersoneli hakkında aylık ve özlük ve emeklilikleri yönünden tabi olduklarımevzuatın uygulanmasına devam olunur. Bunlardan uygun görülenler isteklerihalinde, emeklilik statüleri devam etmek üzere özel hukuk hükümlerine göreçalıştırılabilir. 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanu­nu ileilgileri devam eden personelin özel hukuk hükümlerine göre çalışacaklarısüreler ka­zanılmış hak aylıklarında değerlendirilir ve emeklilik işlemlerindesöz konusu Kanunun ek 48 inci maddesinin (b) fıkrası ile ek 68 inci maddesihükümleri uygulanır. Bu kadro ve po­zisyonlar emeklilik, istifa, ölüm ve sairnedenlerle boşaldıkları takdirde hiçbir işleme gerek kalmaksızın iptal edilmişsayılır. Özel hukuk hükümlerine göre çalıştırılacak personelin kad­ro sayısı veunvanları ile ücret ve sair malî hakları bankaların genel kurullarınca tespitolunur. Yeniden yapılandırma sürecinde bankalarca özel hukuk hükümlerine göreyeni istihdam edilecek personele ilişkin usul ve esaslar Bakanlar Kuruluncabelirlenir.”

3- “MADDE 3.- 1. Bankaların bu Kanununyürürlüğe girdiği tarihte Hazineden olan birikmiş görev zararı alacaklarıyeniden yapılandırma programında belirtilen esas ve süreler dahilinde itfaolunur. Çeşitli kanun ve kararnamelerle bankalara verilmiş olan görevler prog­ramdönemi sonunda yürürlükten kalkar. Devlet yeniden yapılandırma dönemindebankalara bedelini önceden ödemeden görev veremez.

2. Bankaların bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte çalışmakta olanpersoneline en yüksek Devlet memuru aylığının (ek gösterge dahil) brüttutarının % 180'ini geçmemek üze­re görev ve unvanlarına göre yönetimkurullarınca belirlenecek miktarda bankacılık tazmina­tı ödenir.

3. Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası teşkilâtı, bu Kanununyürürlüğe girdiği tarih­te hiçbir hukukî merasime tabi olmaksızın anonim şirketolarak ticaret siciline re'sen tescil olunur. Bankanın mevcut sağlık yardımsandığı da bu Kanunla tüzel kişilik kazanır. Sandığın organları, kaynakları ileçalışma usul ve esaslarını düzenleyen ana statüsü Banka yönetim ku­rulununonayı ile yürürlüğe girer.

4. Bu Kanun çerçevesinde yapılacak işlemler ve bu işlemlereilişkin olarak düzenlenecek kağıtlar, her türlü vergi, resim ve harçtanmüstesnadır. Ticaret siciline tescil ve Sermaye Piyasası Kurulu kayıtişlemlerinden ücret alınmaz. Bankalar hakkında 4077 sayılı TüketicininKorunması Hakkında Kanunun 29 uncu maddesi, 3572 sayılı İşyeri Açma ve ÇalışmaRuhsatlarına Dair Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulüne Dair Kanu­nun3 üncü maddesi ve 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanununun 81 inci maddesi hükümle­riuygulanmaz.”

4- GEÇİCİ MADDE 1.- 1. Bankaların ana sözleşmeleribu Kanunun yürürlüğe gir­diği tarihten itibaren üç ay içinde yapılacak ilkgenel kurullarının onayı ile yürürlüğe girer. ..... Mevcut yönetim kuruluüyelerinin görevleri genel kurullarca yenileri seçilinceye kadar devam eder.Bankaların tüm diğer personeli bu Kanunla bulundukları kadro ve pozisyonlaraatanmış sayılır.

2. Bankaların bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte çalışanpersonelinden 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanununa göreemeklilik hakkını kazanmış olanlara Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibarenaltı ay, bu hakkı 2002 yılı sonuna kadar kazanacak olanlara da kazandıklarıtarihten itibaren üç ay içinde emeklilik başvurusunda bulunmaları halinde emekliikramiyeleri % 30 fazlasıyla ödenir.

3. Bankaların mevcut personeli, yeniden yapılandırma süresinceistekleri halinde 4046 sayılı Kanun'un 22. maddesine göre diğer kamu kurum vekuruluşlarına nakledilir. Bu halde sözkonusu Kanuna göre yapılması gereken ödemelerilgili bankalarca karşılanır.”

III- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Mustafa BUMİN,Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, FulyaKANTARCIOĞLU, Mahir Can ILICAK, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU ve AhmetAKYALÇIN'ın katılımlarıyla 15.3.2001 gününde yapılan ilk incelemetoplantısında, “Dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine,yürürlüğü durdurma isteminin bu konudaki raporun hazırlanmasından sonra kararabağlanmasına” oybirliğiyle karar verilmiştir.

IV- ESASIN İNCELENMESİ

Dava dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptaliistenen yasa kuralları, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ilediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A- Dava Konusu Kuralların Anlam ve Kapsamı

Dava konusu kuralların yer aldığı 4603 sayılı Yasa'nıngerekçesinde, Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası veTürkiye Emlak Bankası'nın, Türk bankacılık sisteminin yaklaşık % 40'ını teşkilettiği, bu nedenle adı geçen bankaların performansının tüm bankacılık sistemiüzerinde belirleyici olduğu, bu bankaların mali yapılarındaki değişimlerinsektöre de yansıdığı, son yıllarda bankacılık sektöründe meydana gelen olumsuzgelişmelerin sistemde kırılganlık yarattığı, sektörün yeniden yapılandırılmasınınbir gereklilik olarak ortaya çıktığı, bu bağlamda, kamu bankalarının sektördekiyeri ve önemi dikkate alındığında, söz konusu bankaların içinde bulunmadığı biryeniden yapılandırma programının amacına ulaşamayacağı, kamu bankalarının yenidenyapılandırılması suretiyle gerek idari gerekse mali yapılarınınkuvvetlendirilmesinin öngörüldüğü, bu sayede tüm sektörün rehabilitasyonununmümkün olabileceği, Avrupa Birliğiyle gerçekleşecek üyelik öncesinde sisteminbütünüyle kuvvetlendirilmesinin ve ulusal rekabet gücünün artışının sağlanacağıbelirtilmiştir.

Bu amaç doğrultusunda, Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası, TürkiyeHalk Bankası Anonim Şirketi ve Türkiye Emlak Bankası Anonim Şirketi'nin, 4603sayılı Yasa'nın 1. maddesiyle çağdaş bankacılığın ve uluslararası rekabetingereklerine göre çalışmalarını ve özelleştirmeye hazırlanmalarını sağlayacakşekilde yeniden yapılandırılmaları, hisse satışlarına ilişkin düzenlemelerin vehisselerin tamamının özel hukuk hükümlerine tabi gerçek ve tüzel kişileresatışının gerçekleştirilmesi öngörülmüş, 233 sayılı Kamu İktisadi TeşebbüsleriHakkında Kanun Hükmünde Kararnameye göre iktisadi devlet teşekkülü statüsündebulunan bankalar bu statüden çıkarılarak, 4389 sayılı Bankalar Kanunu ile genelhükümlere tabi anonim şirket statüsüne geçirilmişlerdir. Aynı madde ile,çalışma konuları ve amaçları, merkezleri, sermaye miktarları, hisseleri, genelkurulları, yönetim ve denetim organları, hesapları ve kârlarının dağıtımı ilefaaliyetlerine, devir, birleşme, fesih ve tasfiyelerine ilişkin diğer esaslarınana sözleşmelerinde gösterileceği belirtildikten sonra, 233 ve 399 sayılı KanunHükmünde Kararnameler ile 3346, 2886, 6245 ve 237 sayılı Yasalarla 4046 sayılıÖzelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesine ve Bazı Kanun ve Kanun HükmündeKararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 13. maddesinin ve 6762sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun anonim şirket kuruluşuna ait 277. maddesinin bubankalar hakkında uygulanmayacağı öngörülmüştür.

Yasa'nın 2. maddesiyle, bankaların etkin, verimli ve özerk birşekilde çalışmalarının sağlanması amacıyla yeniden yapılandırılmalarına ilişkinusul ve esasları belirleme yetkisi Bakanlar Kurulu'na bırakılmış, yenidenyapılandırma işlemlerinin tamamlanmasını müteakiben hisse satış işlemlerinin4046 sayılı Yasa hükümleri çerçevesinde sonuçlandırılacağı, yenidenyapılandırma ve hisse satış işlemlerinin 4603 sayılı Yasa'nın yürürlüğegirmesinden itibaren üç yıl içinde tamamlanacağı, Bakanlar Kurulu'nun bu süreyibir defaya mahsus olmak üzere yarısı kadar uzatabileceği belirtilmiştir.

Statü değişikliği nedeniyle bankaların personeli ile ilgilidüzenlemeler de yapılmış, 4603 sayılı Yasa'nın yürürlüğe girdiği tarihte mevcutpersonel hakkında aylık, özlük ve emeklilikleri yönünden tabi olduklarımevzuatın uygulanmasına devam olunacağı belirtilerek, tüm personel bu Yasa ilebulundukları kadro ve pozisyonlara atanmış sayılmıştır. Personelden uygungörülenlerin istekleri halinde, emeklilik statüleri devam etmek üzere özelhukuk hükümlerine göre çalıştırılabilecekleri, 5434 sayılı Yasa'ya göreemeklilik hakkını kazanmış olanlara belli bir süre içinde başvurmaları halindeteşvikli emekli ikramiyesi ödenmesi ve personele en yüksek devlet memuruaylığının (ek gösterge dahil) brüt tutarının % 180'ini geçmemek üzere görevunvanlarına göre yönetim kurullarınca belirlenecek miktarda bankacılıktazminatı ödenmesi öngörülmüştür. Ayrıca personelin atandığı kadro vepozisyonların emeklilik, istifa, ölüm ve sair nedenlerle boşalması halindehiçbir işleme gerek kalmaksızın iptal edilmiş sayılacağı belirtilmiş, yenidenyapılandırılma süreci içinde bankalarca özel hukuk hükümlerine göre yeniistihdam edilecek personele ilişkin usul ve esasların belirlenmesi yetkisi deBakanlar Kurulu'na bırakılmıştır. 4603 sayılı Yasa ile getirilen bazıdüzenlemeler, iptal davası açıldıktan sonra, 20.6.2001 günlü, 4684 sayılı Yasaile yeniden değiştirilmiştir.

B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu

Dava dilekçesinde, 4603 sayılı Yasa kapsamındaki bankalarınbankacılık sistemi içindeki payının yaklaşık % 40 oranında olduğu, tüm yurtsathına yayılmış şube, personel ve iştiraklerinin bulunduğu, Yasa'nın asılamacının bu bankaların özelleştirilmesi olduğu, özelleştirmede mülkiyethakkının da devredileceği, Yasa'nın mülkiyet hakkı ile ilgili hiç bir güvenceöngörmediği, mülkiyetin taşınmaz malları da içerdiği, bu bankalarınözelleştirilmesi sonucunda bankacılık sektörünün önemli bir kısmınınyabancıların eline geçeceği, yabancıların nüfuzuna yol açılmasının ülkebağımsızlığı yönünden kabul edilemeyeceği, 4603 sayılı Yasa'nın, kapsamındakibankaların hisselerinin yabancılara satılıp satılmayacağını, satılacak iseoranının düzenlenmediği, sınır getirilmediği, öte yandan, tarım ve hayvancılıksektörünün desteklenmesi ve bu sektörde çalışanların korunması, vatandaşlarınkonut edinmeleri için gerekli tedbirlerin alınması ve esnaf ve sanatkarıkoruyucu tedbirlerin alınmasının Devlet'e Anayasa ile verilmiş görevler olduğu,Devlet'in bu görevleri kamu bankalarını da kullanarak yerine getirdiği, bubankaların hiç bir alternatif öngörülmeden özelleştirilmesinin Devlet'inAnayasa ile verilen görevlerini yerine getirmesini engelleyeceği, daha önceiktisadi devlet teşekkülü olan bankaların 4603 sayılı Yasa ile kamu hukukutüzelkişisi olmaktan çıkıp, anonim şirket statüsünde özel hukuk tüzelkişisihaline getirildiği, özel hukuk tüzel kişisinin işlemlerinin yargısal denetimiile kamu hukuku tüzelkişisinin yargısal denetiminin birbirinden farklı olduğu,mahiyet ve görevlerinde hiçbir değişiklik olmayan kamu bankalarının özel hukukalanına kaydırılması ile bir takım idari işlemlerin yargısal denetimin kapsamıdışında kalacağı, bankaların “devir, birleşme, fesih ve tasfiye”ye ilişkinesasların ana sözleşmelerinde gösterilmesinin, bunun banka genel kurullarınınonayı ile yürürlüğe girmesinin, yeniden yapılandırılma ile ilgili usul veesasların Bakanlar Kurulun'ca belirlenmesinin Anayasa'nın, değişik 47.maddesindeki kanunla düzenleme olarak nitelendirilemeyeceği, bankalarda çalışanlarınkamu personeli olduğu, kamu personelinin haklarının kanunla düzenlenmesigerektiği, ikinci maddenin (3) sayılı fıkrasının ikinci tümcesindeki “uygungörülenler” ibaresinin keyfiliğe ve eşitsizliğe yol açabileceği, ek mali faydasağlayarak getirilen emeklilik sisteminin eşitsizlik yaratacağı bu nedenle desöz konusu düzenlemelerin Anayasa'nın 2., 5., 7., 10., 35., 45., 47., 57., 128.ve 173. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür

4603 sayılı Yasa'nın kapsamında bulunan Türkiye Emlak BankasıAnonim Şirketi'ne ilişkin kurallar dava açıldıktan sonra yürürlüğe giren20.6.2001 günlü, 4684 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyle eklenen geçici 3. madde ileyeniden düzenlenmiştir. Bu düzenlemeye dayanılarak, Banka'nın bankacılıkişlemleri yapma ve mevduat kabul etme yetkisi sona erdirilmiş ve tümaktifleriyle birlikte T.C. Ziraat Bankası ile Türkiye Halk Bankası'nadevredilmiştir. Yasa'nın dava konusu kuralları ile ilgili olarak bu Bankayönünden konusu kalmayan istem hakkında karar verilmesine yer olmadığı; ayrıca,dava konusu Yasa'nın 1. maddesinin (4) sayılı fıkrası, dava açıldıktan sonrayürürlüğe giren 20.6.2001 günlü, 4684 sayılı Yasa'nın 1. maddesinin (A)bendiyle, (5) sayılı fıkrasında yer alan “... 3346 sayılı Kamu İktisadiTeşebbüsleri ile Fonların Türkiye Büyük Millet Meclisince DenetlenmesininDüzenlenmesi Hakkında Kanun, ...” ibaresi aynı Yasa'nın 1. maddesinin (A)bendiyle fıkra metninden çıkarıldığından, 3. maddesinin (1) sayılı fıkrası aynıYasa'nın 1. maddesinin (B) bendiyle değiştirildiğinden, bu düzenlemelerleilgili olarak konusu kalmayan istemler hakkında da karar verilmesine yerolmadığına karar verilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

Konusu kalmayan istemler dışında iptali istenen kurallar,sözkonusu bankaların özelleştirilmelerine ilişkin konuları bir bütünlük içindedüzenlediğinden Anayasa'ya aykırılık incelemesi de bunların tümü yönündenyapılmıştır.

Anayasa'nın Başlangıç'ının beşinci paragrafında, hiçbir faaliyetin“Türk milli menfaatlerinin” karşısında koruma göremeyeceği, 5. maddesinde de“Türk Milletinin bağımsızlığını” ve “kişilerin ve toplumun refah, huzur vemutluluğunu” sağlamanın, “kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukukdevleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal,ekonomik ve sosyal engelleri” kaldırmanın Devletin temel amaç ve görevleriarasında olduğu belirtilmiştir.

Anayasa'nın 35. maddesinde ise, herkesin mülkiyet ve mirashaklarına sahip olduğu ve bu hakların, ancak kamu yararı amacıyla kanunlasınırlanabileceği, mülkiyet hakkının kullanılmasının toplum yararına aykırıolamayacağı hükme bağlanmıştır. Mülkiyet hakkı kişiye, başkasının hakkına zararvermemek, yasaların koyduğu sınırlamalara uymak toplum yararına aykırı olmamakkoşuluyla, sahibi olduğu şey üzerinde dilediği gibi kullanma, ürünlerdenyararlanma ve tasarruf olanağı verir.

Anayasa'nın 47. maddesine 4446 sayılı Yasa ile eklenen üçüncüfıkrada da, “Devletin, kamu iktisadi teşebbüslerinin ve diğer kamutüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan işletme ve varlıkların özelleştirilmesineilişkin esas ve usullerin kanunla” düzenleneceği belirtilmiştir. Bu maddedebelirtilen “özelleştirme” ile Anayasa'nın 45. maddesindeki tarım, hayvancılıkve bu üretim dallarında çalışanların korunması, 57. maddesindeki konut hakkıile ilgili tedbirlerin alınması ve 173. maddesindeki esnaf ve sanatkarlarınkorunması ile ilgili tedbirler Devletin ekonomik alandaki tercihleri vegörevleri arasında bulunmaktadır. Ayrıca, Anayasa'nın çeşitli maddelerinde yeralan bazı hükümler de, Devletin ekonomik hayatın işleyişini düzenlemek,tedbirler almak ve gerektiğinde bu alana müdahale hususunda görevli kılındığınıortaya koymaktadır. Bankaların, Devlet'in para, kredi ve sermayepolitikalarının oluşmasında ve saptanmış politikaların uygulanmasında önemligörevleri bulunmaktadır. Para ikrazı işleriyle uğraşan, mevduat kabul eden,sermaye teşekkülüne hizmet eden bankalar, ülke ekonomisinin en hassas kesimiolan kredi piyasasında faaliyet gösteren kuruluşlardır. Devlet, bir yandantasarrufları korumak diğer yandan da bankalarda biriken tasarrufların milliekonominin gereklerine göre kullanılmalarını sağlamakla görevli olup, bugörevini yerine getirebilmek için bankaları, para ve kredi piyasalarınıdüzenleme ve denetleme gereksinimi duyar ya da Merkez Bankası yanında kamubankaları aracılığı ile sistemi yönlendirir. Devletin ekonomik görevlerini veamaçlarını gerçekleştirmek için, ulusal ekonominin gereklerine uygun olarakkimi düzenlemeler getirmek, bunları değiştirmek ve kaldırmak anayasal sınırlariçinde yasakoyucunun yetkisindedir. Nitekim Anayasa'nın 47. maddesinin üçüncüfıkrasında yasakoyucunun kamu mülkiyetindeki varlıkların özelleştirmesineilişkin yükümlülükleri belirlenmiştir.

4603 sayılı Yasa ile T.C. Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası veTürkiye Emlak Bankası kamu iktisadi teşebbüsü ve buna bağlı olarak kamutüzelkişiliği statüsünden çıkarılarak özel hukuk hükümlerine tabi anonim şirketstatüsüne geçirilmişlerdir. 4389 sayılı Bankalar Kanunu ile genel hükümleretabi olup çalışma konuları ve amaçları, merkezleri, sermaye miktarları,hisseleri, genel kurulları, yönetim ve denetim organları, hesapları vekârlarının dağıtımı ile faaliyetleri, devir, birleşme, fesih ve tasfiyelerineilişkin diğer esaslar, ana sözleşmelerinde gösterilen bankaların, ekonominin,çağdaş bankacılığın ve uluslararası rekabetin gereklerine göre çalışmalarını veözelleştirmeye hazırlanmalarını sağlayacak şekilde yeniden yapılandırılmayatabi tutuldukları anlaşılmaktadır. Bankaların hisse satışlarına ilişkindüzenlemeler ve hisselerin tamamına kadarının özel hukuk hükümlerine tabigerçek ve tüzel kişilere satışının gerçekleştirilmesi ise Anayasa'nın 47.maddesine paralel olarak çıkarılan 4046 sayılı Yasa hükümleri çerçevesindesonuçlandırılacak, değer tespiti, değer tespit ve ihale komisyonlarının oluşumuve çalışma şekilleri ile ihale usulleri bu Yasa'ya göre yapılacaktır.Düzenlemede, 4046 sayılı Yasa'ya bırakılan hisse satış işlemleri dışında,Bakanlar Kurulu'na verilen yetki ise, özelleştirmeyle değil, 4059 sayılı HazineMüsteşarlığı ile Dış Ticaret Müsteşarlığı Teşkilat ve Görevleri HakkındaKanun'un 2. maddesi ve yönetim düzenlemeleri sınırları içinde belli bir alandayeniden yapılandırılmayla ilgili olup, yasama yetkisinin devri kapsamındadeğerlendirilemez. Yasa'da yeniden yapılandırılmak suretiyle özelleştirilmesiöngörülen bankaların hisse satışlarına sınır getirilmemesinin tümününyabancılara satılmasına olanak vereceği, bunun da Anayasa'nın Başlangıç'ındaki“Türk Milletinin Bağımsızlığı” ilkesine aykırılık oluşturacağı savının isehisse satışlarının, ekonominin koşullarına, sermaye hareketlerinin gereklerineve Avrupa Birliği'yle gerçekleşecek üyelik öncesinde sistemingüçlendirilmesine, ulusal ve uluslararası rekabet gücünün sağlanmasına bağlıolarak belirleneceği gözetildiğinde anılan ilke ile bağlantısı kurulamamıştır.

Anayasa'nın 128. maddesinde, Devlet'in, kamu iktisadi teşebbüslerive diğer kamu tüzelkişilerinin genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlüoldukları kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevlerinin memurlarve diğer kamu görevlileri eliyle yürütüleceği, bu kapsama giren personelinnitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülüklerinin deYasa'yla düzenleneceği öngörülmüştür.

İptali istenen kuralların, 4389 sayılı Bankalar Kanunu ile genelhükümlere tabi olan ve özel işletmecilik esaslarına göre çalışan kamubankalarının çağdaş bankacılığın ve uluslararası rekabetin gereklerine göreçalışmalarını sağlamak amacıyla getirildiği anlaşılmaktadır. Kamu tüzelkişiliğistatüsünden çıkarılarak özel hukuk hükümlerine bağlı tutulan bu bankalarınhizmetinin “kamu hizmetleri”nden sayılmasına ve çalışanlarının da Anayasa'nın128. maddesi kapsamında kamu görevlisi olarak değerlendirilmesine olanakbulunmamaktadır.

Ayrıca, Yasa'nın 2. maddesinin 3 sayılı fıkrasına göre, özel hukukhükümlerine bağlı olarak çalıştırılacak personelin kadro sayısı ve unvanlarıile diğer mali haklarının banka genel kurullarınca ve yeniden yapılandırmasürecinde özel hukuk hükümlerine göre yeni istihdam edilecek personele ilişkinusul ve esasların da Bakanlar Kurulu'nca tespit edilecek olmasının; Geçici 1.maddesinin 2 sayılı fıkrasında belirtilen emeklilik haklarını kazanmışpersonelin emeklilik başvurusunda bulunması için emekli ikramiyesinin %30fazlasıyla ödenerek teşvik edilmesinin, bu personelin Anayasa'nın 128. maddesikapsamında bulunmadığı ve yeniden yapılandırma sürecinde Yasa'nın gerekçesindebelirtilen amaçlar gözetildiğinde Anayasa'ya aykırı bir yönü görülmemiştir.

Dava dilekçesinde 4603 sayılı Yasa'nın 3. maddesinin (3) sayılıfıkrasındaki, sağlık yardım sandığının tüzel kişilik kazanmasına rağmen, hangihukuk dalına tabi olacağının fıkrada belirtilmediği, sandığın tüzelkişilikkazanmasıyla birlikte, Banka ile organik bağlantısının koparıldığı, özelteşebbüs haline geldiği, bu durumda da sandığın ana statüsünün Banka yönetimkurulu onayı ile yürürlüğe girmesinin Anayasa'nın 48. maddesindeki özelteşebbüs kurma serbestisine, aynı maddenin (4) sayılı fıkrasıyla bazı iş veişlemler için bankalara tanınan istisnaların ise Anayasa'nın 10. maddesindekieşitlik ilkesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

T.C. Ziraat Bankası'nın sosyal yardım sandığı yasayla kurulan birsandık olup, bir başka yasa ile tüzelkişiliğinin devam ettirilmesininAnayasa'nın 48. maddesi ile ilgisi bulunmamaktadır. Dava konusu Yasakapsamındaki bankalar hakkında bazı yasa veya yasa hükümlerininuygulanmamasının mali tasarruf sağlanması ve işlemlerin hızlandırılması amacınayönelik olduğu anlaşılmaktadır. Özel hukuk hükümlerine göre faaliyet göstermeküzere yeniden yapılandırılan söz konusu bankalar, kamuya uygulanan bazıyasaların kapsamından çıkarılmışlarsa da bu bankalar arasında bir ayırımyapılmadığından, Anayasa'nın 10. maddesinde belirtilen eşitlik ilkesine deaykırılık görülmemiştir.

Açıklanan nedenlerle, T.C. Ziraat Bankası ile Türkiye HalkBankası'nın, kamu tüzelkişiliği statüsünden çıkarılıp özel hukuk hükümlerinetabi anonim şirket statüsüne geçirilerek ekonominin gereklerine uygun olarakyeniden yapılandırılması, personel statüsünün değiştirilmesi ve hisse satışişlemlerinin 4046 sayılı Yasa hükümleri çerçevesinde sonuçlandırılması ileilgili düzenlemeler, Anayasa'nın Başlangıç, 2., 5., 7., 10., 35., 47., 125.,128. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.

Konunun, Anayasa'nın 45., 48., 57. ve 173. maddeleriyle ilgisigörülmemiştir.

V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ

15.11.2000 günlü, 4603 sayılı “Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası,Türkiye Halk Bankası Anonim Şirketi ve Türkiye Emlak Bankası Anonim ŞirketiHakkında Kanun”un dava konusu kurallarının yürürlüğünün durdurulması istemininreddine 19.6.2002 gününde oybirliğiyle karar verilmiştir.

VI- SONUÇ

15.11.2000 günlü, 4603 sayılı “Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası,Türkiye Halk Bankası Anonim Şirketi ve Türkiye Emlak Bankası Anonim ŞirketiHakkında Kanun”un:

A) Türkiye Emlak Bankası Anonim Şirketi'ne ilişkin kuralları,20.6.2001 günlü, 4684 sayılı, Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde KararnamelerdeDeğişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 2. maddesiyle eklenen geçici 3. maddesiuyarınca yeniden düzenlendiğinden, bu Banka yönünden KONUSU KALMAYAN İSTEMHAKKINDA KARAR VERİLMESİNE YER OLMADIĞINA,

B) 1. maddesinin;

1- (1), (2) ve (3) sayılı fıkralarının Anayasa'ya aykırıolmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,

2- (4) sayılı fıkrası, 20.6.2001 günlü, 4684 sayılı Yasa'nın 1.maddesinin (A) bendiyle değiştirildiğinden KONUSU KALMAYAN İSTEM HAKKINDA KARARVERİLMESİNE YER OLMADIĞINA,

3- (5) sayılı fıkrasının;

a- 20.6.2001 günlü, 4684 sayılı Yasa'nın 1. maddesinin (A)bendiyle fıkra metninden çıkarılan “... 3346 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleriile Fonların Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin DüzenlenmesiHakkında Kanun, ...” ibaresiyle ilgili KONUSU KALMAYAN İSTEM HAKKINDA KARARVERİLMESİNE YER OLMADIĞINA,

b- Kalan bölümünün Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal istemininREDDİNE,

C) 2. maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal istemininREDDİNE,

D) 3. maddesinin;

1- (1) sayılı fıkrası, 20.6.2001 günlü 4684 sayılı Yasa'nın 1.maddesinin (B) bendiyle değiştirildiğinden KONUSU KALMAYAN İSTEM HAKKINDA KARARVERİLMESİNE YER OLMADIĞINA,

2- (2) sayılı fıkrasının birinci tümcesinin Anayasa'ya aykırıolmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,

3- (3) ve (4) sayılı fıkralarının Anayasa'ya aykırı olmadığına veiptal isteminin REDDİNE,

E) Geçici 1. maddesinin;

1- (1) sayılı fıkrasının birinci ve üçüncü tümcelerinin Anayasa'yaaykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,

2- (2) sayılı fıkrasının birinci tümcesinin Anayasa'ya aykırıolmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,

19.6.2002 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Full & Egal Universal Law Academy