Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2001/403, K.2001/345 Sayılı Karar - 30/10/2001

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2001/403

Karar Sayısı : 2001/345

Karar Günü : 30.10.2001

R.G. Tarih-Sayı :16.01.2002-24642

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Bursa 3. Sulh Ceza Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU : İtiraz yoluna başvuran mahkeme, 21.12.1959günlü, 7397 sayılı "Sigorta Murakabe Kanunu"nun 539 sayılı KanunHükmünde Kararname ile değiştirilen 27. maddesinin,. Anayasa'nın 2., 6. ve 91.maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.

I- OLAY

Tahsil ettiği primleri sigorta şirketine intikal ettirmemesinedeniyle ön ödeme önerisinde bulunup Yasa'da da belirtilen sürede paracezasını ödemeyen sanık hakkında açılan kamu davasında, 7397 sayılı Yasa'nın539 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değiştirilen 27. maddesinin, Anayasa'yaaykırılık savının ciddî olduğu kanısına varan Mahkeme iptali içinbaşvurmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Kural

16.6.1994 günlü, 539 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 20.maddesiyle değiştirilen 21.12.1959 günlü, 7397 sayılı Sigorta MurakabeKanunu'nun 27. maddesi şöyledir:

"Sigorta acenteleri, bir hafta süresince tahsil ettikleri primlerinkomisyon ve ilgili vergiler düşüldükten sonra kalan kısmını, en geç ertesihaftanın son iş gününün bitimine kadar sigorta şirketine intikal ettirmekzorundadırlar. Tahsil ettiği sigorta primini sigorta şirketine bu süreiçersinde intikal ettirmeyen, ilgili mevzuatın asgari peşin tahsilat ve azamivade şartlarına ilişkin hükümlerine aykırı işlem yapan veya sigorta şirketincekendisine verilen yetkilerin dışına çıkarak sözleşme akdeden sigortaacentelerinin acentelik yetkileri sigorta şirketi tarafından kaldırılır ve buhusus sicile işlenmek üzere gerekli bilgi ve belgelerle Birliğe bildirilir.Tahsil ettiği primleri sigorta şirketine intikal ettirme yükümlülüğüneuymayan sigorta acenteleri bu yükümlülüklerini yerine getirmedikçe sigortaacentelik faaliyetine devam edemezler.

Bu madde hükmü uyarınca, acentelik yetkisi aynı yıl içinde ikincidefa kaldırılan acentelere, bu Kanunun 9 uncu maddesinin ikinci fıkrası hükmüsaklı kalmak kaydıyla, bir daha sözleşme yapma ve pirim toplama yetkisiverilemez. Bu hükme aykırı hareket eden sigorta şirketleri hakkında 3 üncümaddenin ikinci fıkrasına göre işlem yapılır."

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır:

1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru,millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürkmilliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir."

2- "MADDE 6.- Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir.

Türk Milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre,yetkili organları eliyle kullanır.

Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreyeveya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayanbir Devlet yetkisi kullanamaz."

3- "MADDE 91.- Türkiye Büyük Millet Meclisi, BakanlarKuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verebilir. Ancak sıkıyönetimve olağanüstü haller saklı kalmak üzere, Anayasanın ikinci kısmının birinci veikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleri iledördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanun hükmündekararnamelerle düzenlenemez.

Yetki kanunu, çıkarılacak kanun hükmünde kararnamenin, amacını,kapsamını, ilkelerini, kullanma süresini ve süresi içinde birden fazlakararname çıkarılıp çıkarılamayacağını gösterir.

Bakanlar Kurulunun istifası, düşürülmesi veya yasama dönemininbitmesi, belli süre için verilmiş olan yetkinin sona ermesine sebep olmaz.

Kanun hükmünde kararnamenin, Türkiye Büyük Millet Meclisitarafından süre bitiminden önce onaylanması sırasında, yetkinin son bulduğuveya süre bitimine kadar devam ettiği de belirtilir.

Sıkıyönetim ve olağanüstü hallerde, Cumhurbaşkanının Başkanlığındatoplanan Bakanlar Kurulunun kanun hükmünde kararname çıkarmasına ilişkinhükümler saklıdır.

Kanun hükmünde kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları günyürürlüğe girerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki birtarih de gösterilebilir.

Kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün Türkiye BüyükMillet Meclisine sunulur.

Yetki kanunları ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler,Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonları ve Genel Kurulunda öncelikle veivedilikle görüşülür.

Yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayankararnameler bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilenkararnameler bu kararın Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte, yürürlüktenkalkar. Değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, budeğişikliklerin Resmî Gazetede yayımlandığı gün yürürlüğe girer."

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Mustafa Bumin,Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, RüştüSÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN ve Enis TUNGA'nınkatılmalarıyla 30.10.2001 günü yapılan toplantıda, dosyada eksiklikbulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri vediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A- KHK'nin Yargısal Denetimi Hakkında Genel Açıklama

Anayasa'nın 91. maddesinde, "Kararnameler, Resmî Gazetedeyayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur. Yetki kanunları vebunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler, Türkiye Büyük Millet Meclisikomisyonları ve Genel Kurulunda öncelik ve ivedilikle görüşülür"denilmektedir. Bu kuralla, öncelik ve ivedilik koşuluyla, yetki yasalarınıngecikmeden çıkarılabilmesi ve çıkarıldıktan sonra da yürürlüğe konulanKHK'lerin aynı biçimde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde karara bağlanmasıamaçlanmıştır.

Anayasa'da, yasalar gibi KHK'lerin de yargısal denetimiöngörülmüştür. KHK'ler, işlevsel (fonksiyonel) yönden yasa niteliğindeolduklarından, bunların yargısal denetimlerinin yapılması görev ve yetkisi deAnayasa Mahkemesi'ne verilmiştir. Yargısal denetimde KHK'nin, öncelikle, yetkiyasasına sonra da Anayasa'ya uygunluğunun araştırılması gerekir. Hernekadar, Anayasa'nın148. maddesinde KHK'lerin yetki yasalarına uygunluğunun denetlenmesindendeğil yalnızca Anayasa'ya biçim ve esas bakımlarından uygunluğunundenetlenmesinden söz edilmekte ise de, Anayasa'ya uygunluk denetimininiçerisine öncelikle KHK'nin yetki yasasına uygunluğunun denetimi girer. Çünkü,Anayasa'da, Bakanlar Kuruluna ancak yetki yasasında belirtilen sınırlariçerisinde KHK çıkarma yetkisi verilmesi öngörülmüştür. Yetkinin dışınaçıkılması, KHK'yi Anayasa'ya aykırı duruma getirir. Böylece, KHK'nin yetkiyasasına aykırı olması Anayasa'ya aykırı olması ile özdeşleşir.

Olağanüstü Hal KHK'leri dayanaklarını doğrudan doğruya Anayasa'dan(md.121) alırlar. Bu tür KHK'lerin bir yetki yasasına dayanması gereklideğildir. Buna karşın, olağan KHK'lerin bir yetki yasasına dayanmasızorunludur. Bu nedenle, KHK'ler ile dayandıkları yetki yasası arasında çok sıkıbir bağ vardır.

KHK'nin yetki yasası ile olan bağı, KHK'yi aynen ya dadeğiştirerek kabul eden yasa ile kesilir. KHK'nin Anayasa'ya uygun bir yetki yasasınadayanması, geçerliliğinin ön koşuludur. Yetki yasasına dayanmadan çıkartılanveya dayandığı yetki yasası iptal edilen bir KHK'nin içeriği Anayasa'yaaykırılık oluşturmasa bile Anayasa'ya uygunluğundan söz edilemez.

KHK'lerin Anayasa'ya uygunluk denetimi, yasalarınkinden farklıdır.Anayasa'nın 11. maddesinde, "Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz"denilmektedir. Bu nedenle, yasaların denetiminde, onların yalnızca Anayasakurallarına uygun olup olmadıkları saptanır. KHK'ler ise konu, amaç, kapsam veilkeleri yönünden hem dayandıkları yetki yasasına hem de Anayasa'ya uygunolmak zorundadırlar.

Bir yetki yasasına dayanmadan çıkartılan veya yetki yasasınınkapsamı dışında kalan ya da dayandığı yetki yasası iptal edilen KHK'lerinanayasal konumları birbirinden farksızdır. Böyle durumlarda, KHK'ler anayasaldayanaktan yoksun kaldıklarından içerikleri Anayasa'ya aykırı bulunmasa biledava açıldığında iptalleri gerekir.

Bu nedenlerle, iptaline karar verilen bir yetki yasasınadayanılarak çıkarılan KHK'lerin, Anayasa'nın Başlangıç'ındaki "Hiçbir kişive kuruluşun, bu Anayasada gösterilen hürriyetçi demokrasi ve bunun icaplarıylabelirlenmiş hukuk düzeni dışına çıkamayacağı", 2. maddesindeki "HukukDevleti", ilkeleriyle 6. maddesindeki "Hiçbir kimse veya organ kaynağınıAnayasadan almayan bir Devlet yetkisi kullanamaz" kuralı ve KHK çıkarmayetkisine ilişkin 91. maddesiyle bağdaştırılmaları olanaksızdır.

B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu

İtiraz konusu kuralı içeren 539 sayılı Kanun Hükmünde Kararname,1.6.1994 günlü, 3991 sayılı Yetki Yasası'na dayanılarak çıkarılmıştır. KHK'nindayandığı 3991 sayılı Yetki Yasası, Anayasa Mahkemesi'nin 29.11.1994 günlü,Esas 1994/68, Karar 1994/80 sayılı kararı ile iptal edilmiştir. Bu karar10.2.1995 günlü 22198 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Böylece, 539sayılı KHK anayasal dayanaktan yoksun kalmıştır.

Yukarıda açıklandığı gibi Anayasa'nın 91. maddesine göre,KHK'lerin Anayasa'ya uygun sayılabilmelerinin ön koşulu, bunların geçerli biryetki yasasına dayandırılmaları olduğundan Yetki Yasası'nın iptali bu Yasa'yagöre çıkarılan KHK'leri Anayasa'ya aykırı duruma getirir.

Bu nedenle, 7397 sayılı "Sigorta Murakabe Kanunu"nun 539sayılı KHK'nin 20. maddesiyle değiştirilen 27. maddesinin birinci fıkrasıAnayasa'nın 2., 6. ve 91. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.

VI- İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ

2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun'un 29. maddesinin ikinci fıkrasında kanunun, kanun hükmündekararnamenin veya içtüzüğün belirli kurallarının iptali, bazı hükümlerinin veyatamamının uygulanmaması sonucunu doğuruyorsa bunların da Anayasa Mahkemesi'nceiptaline karar verilebileceği belirtilmektedir.

21.12.1959 günlü, 7397 sayılı "Sigorta MurakabeKanunu"nun 599 sayılı KHK'nin 20 maddesiyle değiştirilen 27. maddesininbirinci fıkrasının iptali nedeniyle uygulanma olanağı kalmayan ikincifıkrasının da iptaline karar verilmesi gerekir.

VII- İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU

Anayasa'nın 153. maddesiyle 2949 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Yasa'nın 53. maddesi uyarınca, kanun,kanun hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya dabunların belirli madde veya hükümleri iptal kararının Resmî Gazete'deyayımlandığı gün yürürlükten kalkar. Ancak, Anayasa Mahkemesi, iptalkararı ile doğacak hukuksal boşluğu, kamu düzenini tehdit ya da kamuyararını ihlâl edici nitelikte görürse, boşluğun doldurulması için iptalkararının yürürlüğe gireceği günü ayrıca kararlaştırabilir.

Sigorta Murakabe Kanunu'nun 539 sayılı KHK ile değiştirilen 27.maddesinin iptali sonucunda doğacak hukuksal boşluk, kamu yararını bozucunitelikte görüldüğünden bu konuda düzenleme yapabilmesi için Yasama Organı'nasüre tanımak amacıyla iptal kararının, Resmî Gazete'de yayımlanmasındanbaşlayarak bir yıl sonra yürürlüğe girmesinin uygun olacağı kanısına varılmıştır.

VIII- SONUÇ

21.12.1959 günlü, 7397 sayılı "Sigorta MurakabeKanunu"nun 539 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değiştirilen 27.maddesinin;

A- Birinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,

B- Birinci fıkrasının iptali nedeniyle uygulanma olanağı kalmayanikinci fıkrasının 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve YargılamaUsulleri Hakkında Kanun'un 29. maddesinin ikinci fıkrası gereğince İPTALİNE,

C- Birinci ve ikinci fıkralarının iptali nedeniyle meydana gelenhukuksal boşluk kamu yararını ihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncüve beşinci fıkraları gereğince İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMİ GAZETE'DEYAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK BİR YIL SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE,

30.10.2001 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.