ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2001/424
Karar Sayısı : 2001/354
Karar Günü : 22.11.2001
R.G. Tarih-Sayı :04.02.2003-25014
İPTAL DAVASINI AÇAN : Türkiye Büyük MilletMeclisi üyeleri Mehmet Recai KUTAN, Yasin HATİBOĞLU ve 111 milletvekili
İPTAL DAVASININ KONUSU : Türkiye Büyük MilletMeclisi Genel Kurulu'nun 12.10.2001 günlü, 24551 sayılı Resmî Gazete'deyayımlanan 10.10.2001 günlü, 722 sayılı "Anayasanın 92 nci ve 117 ncimaddeleri uyarınca Hükümete İzin Verilmesine Dair Karar"ının son fıkrasınınbir İçtüzük değişikliği niteliğinde olduğu ileri sürülerek, Anayasa'nın 6.,87., 92. ve 104. maddelerine aykırılığı savıyla iptali ve yürürlüğünündurdurulması istemidir.
II- METİNLER
A- İptali İstenilen TBMM Kararı
TBMM Genel Kurulu'nun iptali istenilen son fıkrasının da yaraldığı 10.10.2001 günlü, 722 sayılı kararı şöyledir:
"Dostumuz ve müttefikimiz Amerika Birleşik Devletleri'ne 11Eylül günü yöneltilen ve büyük can ve mal kaybına neden olan teröristsaldırısı, dünyanın en güçlü devletinin bile terörizm tehdidi altındabulunduğunu göstermiştir.
Yıllardır terörizmin acısını duyan Türkiye Cumhuriyeti Devleti butehdidi azımsa-yan hatta görmezden gelen ülkeleri terörizmin tehlikelerikonusunda öteden beri uyarmakta idi.
Amerika Birleşik Devletleri'nin uğradığı ağır saldırı karşısında,şimdi, birçok ülke, terörizm afeti karşısında uluslararası dayanışmanıngerekliliğini kavramaya başlamıştır.
Bu bağlamda NATO Anlaşması'nın 5 inci maddesine işlerlikkazandırılmıştır.
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nce alınan 1368 ve 1373sayılı kararlar da dünyada terörizme karşı yaygın bir bilinçlenme sürecinin başladığınıgöstermiştir.
Terörizm karşısında Türkiye'yi her zaman desteklemiş olan AmerikaBirleşik Devletleri'nin çağdışı terörist Taleban yönetimine karşı açtığısavaşta, Türkiye'yi yanında bulması doğaldır.
Amerika Birleşik Devletleri'nin terörizme karşı başlattığı"Sürekli Özgürlük Harekâtı"nın başarıya ulaşması tüm insanlığınyararınadır.
Bu harekâtı İslama karşı bir eylem gibi göstermeye kalkışanlar,barış dini olan İslâmın yüce değerleriyle çelişmektedirler.
Türkiye Cumhuriyeti Devleti, başlatılan mücadelenin kısa sürede veyaygınlaşmadan başarıya ulaşması için, kendi olanaklarının elverdiği ölçü vebiçimde, her katkıyı yapmalıdır.
Bu nedenle ve bu bağlamda, Hükümet, Anayasanın 92 nci ve 117 ncimaddeleri uyarınca, gereği, kapsamı, sınırı, zamanı ve süresi Hükümetçebelirlenmek üzere, terörizme karşı başlatılan sürekli özgürlük harekâtı vedevamının icrası kapsamında Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkeleregönderilmesi, yabancı silahlı kuvvetler unsurlarının Türkiye'de bulunması veHükümetçe verilecek izin ve belirlenecek esaslar çerçevesinde bu kuvvetlerinkullanılması için Hükümete izin verilmesi, Genel Kurulun 10/10/2001 tarihli 5inci Birleşiminde kararlaştırılmıştır."
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Dava dilekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şöyledir:
1- "MADDE 6.- Egemenlik, kayıtsız şartsızMilletindir.
Türk Milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre,yetkili organları eliyle kullanır.
Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreyeveya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayanbir Devlet yetkisi kullanamaz."
2- "MADDE 87.- Türkiye Büyük MilletMeclisinin görev ve yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; BakanlarKurulunu ve bakanları denetlemek; Bakanlar Kuruluna belli konularda kanunhükmünde kararname çıkarma yetkisi vermek; bütçe ve kesinhesap kanuntasarılarını görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilânına kararvermek; milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, Türkiye BüyükMillet Meclisi üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun kararı ile genel ve özelaf ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerinegetirilmesine karar vermek ve Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkilerikullanmak ve görevleri yerine getirmektir."
3- "MADDE 92.- Milletlerarasıhukukun meşrû saydığı hallerde savaş hali ilânına ve Türkiye'nin taraf olduğumilletlerarası andlaşmaların veya milletlerarası nezaket kurallarınıngerektirdiği haller dışında, Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkeleregönderilmesine veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye'de bulunmasına izinverme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde veya ara vermede iken ülkeninani bir silahlı saldırıya uğraması ve bu sebeple silahlı kuvvet kullanılmasınaderhal karar verilmesinin kaçınılmaz olması halinde Cumhurbaşkanı da, TürkSilahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar verebilir."
4- "MADDE 104.- Cumhurbaşkanı Devletinbaşıdır. Bu sıfatla Türkiye Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birliğini temsileder; Anayasanın uygulanmasını, Devlet organlarının düzenli ve uyumluçalışmasını gözetir.
Bu amaçlarla Anayasanın ilgili maddelerinde gösterilen şartlarauyarak yapacağı görev ve kullanacağı yetkiler şunlardır :
a) Yasama ile ilgili olanlar :
...
b) Yürütme alanına ilişkin olanlar :
...
Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar vermek,
..."
C- İlgili İçtüzük Kuralları
TBMM İçtüzüğü'nün dayanılan kuralları şöyledir:
1- "MADDE 129.- Anayasanın 92 ncimaddesinin birinci fıkrası gereğince, yabancı bir devlete karşı veyahut bellibir devleti hedef tutmayıp Türkiye için savaş hukukunun yürürlüğe girmesinigerektiren hallerde savaş hali ilanına, Bakanlar Kurulunun istemi üzerine,Türkiye Büyük Millet Meclisince karar verilir. Bu kararı Cumhurbaşkanı uygular.
Ancak, Anayasanın 92 nci maddesinin ikinci fıkrasında belirtilenhallerde Cumhurbaşkanı da, Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına kararverebilir ve derhal Türkiye Büyük Millet Meclisini toplantıya çağırır."
2- "MADDE 130.- Anayasanın92 nci maddesinin birinci fıkrası gereğince Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancıülkelere gönderilmesine veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye'de bulunmasınabelli bir süre için, Bakanlar Kurulunun istemi üzerine, Türkiye Büyük MilletMeclisi'nce izin verilir. Bu kararı Cumhurbaşkanı uygular."
III- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Mustafa BUMİN,Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, RüştüSÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN ve Enis TUNGA'nınkatılmalarıyla 22.11.2001 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında davadilekçesi ve ekleri, ilk incelemeye ilişkin rapor, iptali istenilen TBMM kararıile dayanılan Anayasa, yasa ve içtüzük kurallarıyla bunların gerekçeleri vediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
TBMM'nin 10.10.2001 günlü, 722 sayılı kararına yönelik iptalistemini içeren dilekçedeki Anayasa'ya aykırılık savlarının incelenmesinegeçmeden önce, bu konuda Anayasa Mahkemesi'nin görevli olup olmadığının birönsorun olarak çözülmesi gerekmektedir.
Anayasa Mahkemesi'nin "Görev ve yetkileri" Anayasa'nın148. maddesinin birinci fıkrasında belirtilmiştir. Buna göre, "AnayasaMahkemesi, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük MilletMeclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler,Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından inceler ve denetler.Ancak, olağanüstü hallerde, sıkıyönetim ve savaş hallerinde çıkarılan kanunhükmünde kararnamelerin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığıiddiasıyla, Anayasa Mahkemesinde dâva açılamaz."
Yine Anayasa'nın 85. maddesinde, "Yasamadokunulmazlığının kaldırılmasına veya üyeliğin düştüğüne Meclisçe kararverilmesi hallerinde, karar tarihinden başlayarak bir hafta içinde, ilgili üyeveya Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinden herhangi biri, bu kararın,Anayasa veya İçtüzük hükümlerine aykırılığı iddiasıyla iptali için AnayasaMahkemesine başvurabilir. Anayasa Mahkemesi, iptal istemini onbeş gün içindekarara bağlar." biçiminde ayrık bir hüküm öngörülmüştür.
Anılan hükümlerden de anlaşılacağı gibi, Anayasa'nın 85.maddesinde sözü edilen yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına veya üyeliğindüşmesine ilişkin ayrık kural dışında, Anayasa'da, TBMM "kararlarını"anayasal yargı denetimine tâbi tutan, dolayısıyla Anayasa Mahkemesi'ne bualanda görev veren açık bir düzenleme yoktur.
Bir yasama metnine verilen ad, o metnin anayasal yargı denetiminetâbi olup olamayacağı konusunda tek ve yeterli ölçüt değildir. Yasama metnininiçeriğinin ve özünün de gözönünde bulundurulması zorunludur. AnayasaMahkemesi'nin yerleşik kararlarında benimsendiği gibi, Yasama Meclisi'nceAnayasa'da öngörülenler dışındaki adlar altında ve başka yöntemler uygulanarakoluşturulan işlemlerin Anayasa Mahkemesi'nin denetimine bağlı olup olmadığısaptanırken, uygulanan yöntem kadar o metin veya belgenin içeriğinin niteliğiüzerinde de durulup değer ve etkisinin belirlenmesi gerekir. Bu açıdan yapılandeğerlendirme, sözkonusu metin veya belgenin, Anayasa'ca denetime bağlı tutulanişlemlerle eşdeğerde ve etkinlikte olduğunu ortaya koyuyorsa, onun da denetimebağlı tutulması gerekir.
Bu durumda, Anayasa Mahkemesi'nin bu davada görevli olupolmadığının belirlenmesi için, Anayasa'ya uygunluk denetiminden geçirilmesiistenen Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 722 sayılı kararının dava dilekçesindeiddia edildiği gibi bir İçtüzük değişikliği niteliğinde olup olmadığınınsaptanması gereklidir.
Anayasa'nın 95. maddesinin birinci fıkrasında, "TürkiyeBüyük Millet Meclisi, çalışmalarını kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göreyürütür.", Geçici 6. maddesinde de, "Anayasaya görekurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin toplantı ve çalışmaları için kendiİçtüzükleri yapılıncaya kadar, Millet Meclisinin 12 Eylül 1980 tarihinden önceyürürlükte olan İçtüzüğünün, Anayasaya aykırı olmayan hükümleri uygulanır." denilmektedir.
TBMM çalışmalarıyla ilgili olarak Anayasa'nın 95. maddesindeöngörülen İçtüzük düzenlemesi henüz yapılamamıştır. Bu nedenle, Anayasa'nınGeçici 6. maddesi uyarınca 12 Eylül 1980'den önce yürürlükte olan MilletMeclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırı olmayan hükümleri uygulanmaktadır.
Başvuru dilekçesinde, TBMM'nin 10.10.2001 tarih ve 722 sayılıkararının son fıkrasıyla, TBMM İçtüzüğü'nün 129. ve 130. maddelerinde öngörülenkurallara aykırı biçimde, Türk Silahlı Kuvvetleri'nin, zamanı ve süresiHükümet'çe belirlenmek üzere yabancı ülkelere gönderilmesi ve bu kuvvetlerinkullanılması için Hükümet'e izin verildiği, böylece eylemli İçtüzük değişikliğiyapıldığı ileri sürülmektedir.
Anayasa'nın 95. maddesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisiçalışmalarının, kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürütüleceğibelirtilmiş, TBMM İçtüzüğü'nün 181. maddesinde de İçtüzük değişikliğiyapılmasında izlenecek yöntem gösterilmiştir.
İptali istenilen TBMM kararında, İçtüzüğün değiştirilmesi yönündeprosedürüne uygun bir teklif, istem veya irade bulunmadığı gibi, içeriği degözetildiğinde kararın, açık veya eylemli bir İçtüzük düzenlemesi veyadeğişikliği olarak kabulü ile anayasal denetime tabi kılınması mümküngörülmemiştir.
Dava konusu kararın, İçtüzüğün 129. ve 130. maddelerinde öngörülenkurallara aykırılığı nedeniyle, nitelik yönünden TBMM'nin anayasal denetiminetabi olan kararları ile eşdeğerde olduğunun kabulü halinde, Anayasa'nın 85.maddesinde belirtilenler dışında kalan kimi kararlar da Anayasa Mahkemesi'nindenetim alanı içine alınmış olur. Oysa Anayasa'nın 85. maddesinde, AnayasaMahkemesi'nin yargısal denetimine tabi olan TBMM kararları sayılmış olup, butür yorumla bu sayılanlara ilave yapılmasında Anayasa'ya uyarlık yoktur.
İptal başvurusunun görevsizlik nedeniyle reddi gerekir.
Bu görüşlere Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI ile AliHÜNER katılmamışlardır.
IV- SONUÇ
Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 10.10.2001 günlü, 722 sayılı"Anayasanın 92 nci ve 117 nci Maddeleri Uyarınca Hükümete İzin VerilmesineDair Karar"ının son fıkrasına ilişkin iptal isteminin GÖREVSİZLİKNEDENİYLE REDDİNE, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI ile Ali HÜNER'inkarşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 22.11.2001 gününde karar verildi.
Başkan
Mustafa BUMİN
Başkanvekili
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Rüştü SÖNMEZ
Üye
Ertuğrul ERSOY
Üye
Tülay TUĞCU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Enis TUNGA
KARŞIOYGEREKÇESİ
Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu'nun 10.10.2001 günlü ve722 sayılı Kararının Anayasa Mahkemesi'nin denetim alanına giren bir yasamakararı olmadığına ilişkin çoğunluk görüşüne aşağıdaki nedenlerle katılmıyoruz.
TBMM'nin Genel Kurul çalışmaları sırasında uygulanmakta olaniçtüzük hükümleri zaman zaman eylemli olarak ya değiştirilmiş ya da ihdasinitelikte yeni kural oluşturacak şekilde uygulamalara konu olmuştur. AnayasaMahkemesi böyle durumlarda içtüzüğün nasıl değiştirileceğine ilişkin kurallarauygun davranılıp davranılmadığına bakmadan içtüzük hüküm ve etkisi doğuran butür eylemli uygulamaları ya içtüzük değişikliği ya da yeni bir içtüzük kuralı(ihdasi nitelikte) şeklinde kabul ederek anayasal denetimini yapmıştır.
Anayasa Mahkemesi verdiği pek çok kararında; yasama metnineverilen ismin anayasal denetimde tek ve yeterli ölçü olmadığı, yasama metnininkapsam ve özünün de gözönünde bulundurulması gerektiği, ismi meclis kararı daolsa içtüzük değerinde, niteliğinde ve etkisinde olan yasama metinlerinin dedenetim konusu olacağı aksi halde içtüzük etkisi doğuran meclis kararlarınınanayasal yargı denetiminden kaçırılması neticesinin doğacağını açıklıklabelirtmiştir.
Yasama organınca Anayasa'da öngörülenlerden başka isimler altındave başka yöntemler uygulanarak oluşturulan yasama işlemlerinin AnayasaMahkemesi'nin denetimine bağlı olup olmadığının saptanmasında bu işlemlerinnitelik ve kapsamlarının gözetilmesi zorunludur. Bu nitelikteki bir işlemindenetiminin Anayasa Mahkemesi'nin görev alanına girip girmediği belirlenirken,meydana getirilen metnin oluşturulmasında uygulanacak yöntem kadar içeriğininniteliği üzerinde durulması, değer ve etkisinin ortaya konulması denetime bağlıtutulan işlemlerle eşdeğerde ve etkinlikte ise denetiminin yapılması gerekir.
TMBB'nin çalışmasını düzenleyen İçtüzüğü'nün 130. maddesinde"...Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine veyayabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye de bulunmasına BELLİ BİR SÜRE için BakanlarKurulu'nun istemi üzerine, TBMM'nce izin verilir..." denilmektedir.
Görüldüğü gibi içtüzüğün bu maddesinde silahlı kuvvetlerin yabancıülkelere gönderilmesinde veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye'debulunmasına ancak TBMM'nce tespit edilecek BELLİ BİR SÜRE için izinverilebilir. Süresi belli olmayan bir iznin ve yetkinin verilmesi söz konusuolamaz. Verilen iznin kapsamının da somut bir şekilde kararda belirtilmesigerekir.
TMBB'nin dava konusu 722 sayılı Kararı'na baktığımız zaman"...gereği, kapsamı, sınırı, zamanı ve süresi hükümetçe belirlenmeküzere..." denilerek hükümete süresi belirsiz bir yetki ve iznin verildiğigörülmektedir. İçtüzüğün 130. maddesine göre "belli bir süre için"verilmesi gereken izin eylemli olarak değiştirilmek suretiyle "belirsizbir süre" biçimine dönüştürülmüştür. Böyle bir uygulamanın ise İçtüzüğün130. maddesini değiştirdiği açık ve kesindir.
Çoğunluk görüşünde, "Anayasa'nın 95. ve İçtüzüğün 181.maddelerine göre belirlenen yöntemin uygulanarak değiştirilmiş bir içtüzükkuralının bulunmadığını" belirterek kararın içtüzüğü değiştirmediğisonucuna varmaktadır. İçtüzükte belirlenen yöntem uygulanmak suretiyleherhangibir değişiklik yapılmış olsaydı Anayasa Mahkemesi'nin bunu inceleyipincelemeyeceği konusunda bir tartışmanın olması zaten söz konusu olamazdı. Mahkemeninbugüne kadar verdiği kararlarda oluşan içtihat da eylemli olarak yapılan bu türuygulamaların içtüzüğü değiştiren ya da yeni bir içtüzük ihdas eden kuralniteliğinde olup olmadığını tespit ettikten sonra anayasal denetimini yapmakolmuştur. Çoğunluk, kararın içeriğine de bakıldığında içtüzük değişikliği ya dayeni bir kural olmadığı sonucuna varmakta ancak nedenini ortaya koymamakta,İçtüzüğün 130. maddesinde öngörülen "belli bir süre" ile izin verilipverilmediği tartışması karşılanmamaktadır.
Belirtilen nedenlerle, İçtüzüğün 130. maddesini değiştirirnitelikteki 722 No'lu TBMM kararının anayasal denetiminin yapılması gerektiğidüşüncesiyle çoğunluk görüşüne katılmıyoruz.
Başkanvekili
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER