Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2002/116, K.2002/67 Sayılı Karar - 15/07/2002

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2002/116

Karar Sayısı : 2002/67

Karar Günü : 15.7.2002

Resmi Gazete tarih/sayı:9.11.2002-24931

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Danıştay OnuncuDairesi

İTİRAZIN KONUSU : 10.8.1993 günlü, 491sayılı "Denizcilik Müsteşarlığının Kuruluş ve Görevleri Hakkında KanunHükmünde Kararname"nin Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 6. ve 91. maddelerineaykırılığı savıyla iptali istemidir.

I- OLAY

27.12.2001 tarih ve 24623 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarakyürürlüğe giren "Kılavuz Kaptan Yeterlikleri Hakkında Yönetmeliğin BazıMaddelerinin Değiştirilmesine İlişkin Yönetmelik"in iptali istemi ileaçılan davada, Yönetmeliğin dayanağını oluşturan 491 sayılı Kanun HükmündeKararname hükümlerini Anayasa'ya aykırı bulan Danıştay Onuncu Dairesi, iptaliiçin başvurmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Kural

İtiraz konusu 491 sayılı 19.8.1993 günlü Resmî Gazete'deyayımlanan 10.8.1993 tarihli Kanun Hükmünde Kararname'nin iptali istenilmiştir.

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şöyledir :

1- Başlangıç

Anayasa'nın Başlangıç'ının itiraz başvurusunda dayanılan bölümü :

"Millet iradesinin mutlak üstünlüğü, egemenliğin kayıtsızşartsız Türk Milletine ait olduğu ve bunu millet adına kullanmaya yetkilikılınan hiçbir kişi ve kuruluşun, bu Anayasada gösterilen hürriyetçi demokrasive bunun icaplarıyla belirlenmiş hukuk düzeni dışına çıkamayacağı;"

2- "MADDE 6.- Egemenlik, kayıtsızşartsız Milletindir.

Türk Milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre,yetkili organları eliyle kullanır.

Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreyeveya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayanbir Devlet yetkisi kullanamaz."

3- "MADDE 91.- Türkiye Büyük MilletMeclisi, Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verebilir.Ancak sıkıyönetim ve olağanüstü haller saklı kalmak üzere, Anayasanın ikincikısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları veödevleri ile dördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanunhükmünde kararnamelerle düzenlenemez.

Yetki kanunu, çıkarılacak kanun hükmünde kararnamenin, amacını,kapsamını, ilkelerini, kullanma süresini ve süresi içinde birden fazlakararname çıkarılıp çıkarılamayacağını gösterir.

Bakanlar Kurulunun istifası, düşürülmesi veya yasama dönemininbitmesi, belli süre için verilmiş olan yetkinin sona ermesine sebep olmaz.

Kanun hükmünde kararnamenin, Türkiye Büyük Millet Meclisitarafından süre bitiminden önce onaylanması sırasında, yetkinin son bulduğuveya süre bitimine kadar devam ettiği de belirtilir.

Sıkıyönetim ve olağanüstü hallerde, Cumhurbaşkanının Başkanlığındatoplanan Bakanlar Kurulunun kanun hükmünde kararname çıkarmasına ilişkinhükümler saklıdır.

Kanun hükmünde kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları günyürürlüğe girerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki birtarih de gösterilebilir.

Kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün Türkiye BüyükMillet Meclisine sunulur.

Yetki kanunları ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler,Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonları ve Genel Kurulunda öncelikle veivedilikle görüşülür.

Yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayankararnameler bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilenkararnameler bu kararın Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte, yürürlüktenkalkar. Değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, budeğişikliklerin Resmî Gazetede yayımlandığı gün yürürlüğe girer."

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Mustafa BUMİN,Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, FulyaKANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN ve Enis TUNGA'nınkatılmalarıyla 15.7.2002 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında uygulanacakkural sorunu görüşüldü:

Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi'neitiraz yoluyla yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran Mahkeme'ninbakmakta olduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlı tutulmuştur.

Uygulanacak yasa kuralları davanın değişik evrelerinde ortayaçıkan sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuzyönde etki yapacak nitelikte bulunan yahut tarafların istek ve savunmalarıçerçevesinde karara varmakta gözönünde tutulması gereken kurallardır.

Bakılmakta olan davada, iptali istenen Yönetmelik, DenizcilikMüsteşarlığı'na denizlerde can ve mal güvenliğini sağlayacak tedbirleri alma vedeniz araçlarını kullananların yeterlik şartlarının belirtilmesi konularındatemel politikayı tespit ve koordinasyonu sağlama yetkisi veren 491 sayılıKHK'nin 2. maddesinin (c) ve (d) bentlerine dayanılarak çıkarıldığından bubentler dışında kalan kuralların davada uygulanma olanağı bulunmadığındanbunlara ilişkin başvurunun Mahkeme'nin yetkisizliği nedeniyle reddine; (c) ve(d) bentlerinin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptaliistenen Kanun Hükmünde Kararname kurallarıyla, dayanılan Anayasa kuralları,bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonragereği görüşülüp düşünüldü:

A- Anayasaya Aykırılık Sorunu

1- KHK'nin Yargısal Denetimi Hakkında Genel Açıklama

Anayasa'nın 91. maddesinin yedinci ve sekizinci fıkralarında,"Kararnameler, Resmi Gazetede yayımlandıkları gün Türkiye Büyük MilletMeclisine sunulur. Yetki kanunları ve bunlara dayanan kanun hükmündekararnameler, Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonları ve Genel Kurulundaöncelikle ve ivedilikle görüşülür" denilmektedir. Öncelik ve ivedilikkoşuluyla yetki yasalarının gecikmeden çıkarılabilmesi ve çıkarıldıktan sonrada yürürlüğe konulan KHK'lerin aynı biçimde Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndekarara bağlanması istenilmiştir.

Anayasa'da, KHK'lerin siyasal denetimi yanında yargısal denetimide öngörülmüştür. KHK'ler, işlevsel yönden yasama işlemi niteliğindeolduklarından bunların yargısal denetimlerinin yapılması görev ve yetkisi deAnayasa Mahkemesi'ne verilmiştir. Yargısal denetimde KHK'nin, öncelikle yetkiyasasına sonra da Anayasa'ya uygunluğu sorunlarının çözümlenmesi gerekir. Herne kadar, Anayasa'nın 148. maddesinde KHK'lerin yetki yasalarına uygunluğunundenetlenmesinden değil, yalnızca Anayasa'ya biçim ve esas bakımlarındanuygunluğunun denetlenmesinden söz edilmekte ise de, Anayasa'ya uygunlukdenetiminin içerisine öncelikle KHK'nin yetki yasasına uygunluğunun denetimigirer. Çünkü, Anayasa'da, Bakanlar Kurulu'na ancak yetki yasasında belirtilensınırlar içerisinde KHK çıkarma yetkisi verilmesi öngörülmüştür. Yetkinindışına çıkılması, KHK'yi Anayasa'ya aykırı duruma getirir. Böylece, KHK'ninyetki yasasına aykırı olması ile özdeşleşir.

Olağanüstü Hal KHK'leri dayanaklarını doğrudan doğruya Anayasa'danalırlar. Bu tür KHK'lerin bir yetki yasasına dayanması gerekli değildir. Bunakarşılık olağan dönemlerdeki KHK'lerin bir yetki yasasına dayanması zorunludur.Bu nedenle, KHK'ler ile dayandıkları yetki yasası arasında çok sıkı bir bağvardır.

KHK'nin yetki yasası ile olan bağı, KHK'yi aynı ya da değiştirerekkabul eden yasa ile kesilir. KHK'nin Anayasa'ya uygun bir yetki yasasınadayanması, geçerliliğinin ön koşuludur. Bir yetki yasasına dayanmadançıkartılan veya dayandığı yetki yasası iptal edilen KHK'nin kuralları,içerikleri yönünden Anayasa'ya aykırılık oluşturmasalar bile bunlarınAnayasa'ya uygunluğundan söz edilemez.

KHK'lerin Anayasa'ya uygunluk denetimleri, yasalarındenetimlerinden farklıdır. Anayasa'nın 11. maddesinde, "kanunlar Anayasa'yaaykırı olamaz" denilmektedir. Bu nedenle, yasaların denetiminde, onlarınyalnızca Anayasa kurallarına uygun olup olmadıkları saptanır. KHK'ler ise konu,amaç, kapsam ve ilkeleri yönünden hem dayandıkları yetki yasasına hem deAnayasa'ya uygun olmak zorundadırlar.

Bir yetki yasasına dayanmadan çıkartılan veya yetki yasasınınkapsamı dışında kalan ya da dayandığı yetki yasası iptal edilen KHK'lerinanayasal konumları birbirinden farksızdır. Böyle durumlarda, KHK'ler anayasaldayanaktan yoksun bulunduklarından içerikleri Anayasa'ya aykırı bulunmasa biledava açıldığında iptalleri gerekir.

Bu nedenlerle, dayandığı yetki yasası iptal edilen KHK'lerin,Anayasa'nın Başlangıç'ındaki "hiç bir kişi ve kuruluşun, bu Anayasadagösterilen hürriyetçi demokrasi ve bunun icaplarıyla belirlenmiş hukuk düzenidışına çıkamayacağı," 2. maddesindeki "Hukuk devleti"ilkeleriyle, 6. maddesindeki "Hiç kimse veya organ kaynağını Anayasadanalmayan bir devlet yetkisi kullanamaz" kuralı ve KHK çıkarma yetkisineilişkin 91. maddesiyle bağdaştırılmaları olanaksızdır.

2- 491 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 2. Maddesinin (c) ve(d) Bentlerinin Anayasa'ya Aykırılığı Sorunu

2. maddenin (c) ve (d) bentleri şöyledir:

"c) Denizlerde can ve mal güvenliğini sağlayacak tedbirlerialmak,

d) Deniz araçlarının teknik nitelik ve yeterlilikleriyle bunlardaçalışanların yeterlilik şartlarının belirtilmesi hususlarında temel prensip vepolitikayı tespit etmek, koordine etmek"

Başvuru kararında, 491 sayılı "Denizcilik MüsteşarlığınınKuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin" Anayasa'nınBaşlangıç'ı ile 6. ve 91. maddelerine aykırılığı savıyla iptaline kararverilmesi istenilmiştir.

İnceleme konusu 2. maddesinin (c) ve (d) bentlerini içeren 491sayılı Kanun Hükmünde Kararname 24.6.1993 günlü, 3911 sayılı Yetki Yasası'nadayanılarak çıkartılmıştır. Söz konusu KHK'nin dayandığı 3911 sayılı YetkiYasası, Anayasa Mahkemesi'nin 16.9.1993 günlü E: 1993/26, K: 1993/28 sayılıkararı ile iptal edilmiştir. Böylece, 491 sayılı KHK'nin 2. maddesinin (c) ve(d) bentleri yasal ve anayasal dayanaktan yoksun kalmıştır.

Yukarıda açıklandığı gibi, Anayasa'nın 91. maddesine göre,KHK'lerin Anayasa'ya uygun sayılabilmelerinin ön koşulu, bunların geçerli biryetki yasasına dayandırılmaları olduğundan Yetki Yasası'nın iptali bu Yasa'yagöre çıkarılan KHK'leri Anayasa'ya aykırı duruma getirir.

Bu nedenle, dayandığı yetki yasası Anayasa'ya aykırı görülerekiptal edilen 491 sayılı KHK'nin 2. maddesinin (c) ve (d) bentleri Anayasa'nınBaşlangıç'ı ile 6. ve 91. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.

B- İptal Kararının Yürürlüğe Gireceği Gün Sorunu

Anayasanın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, "Kanun, kanunhükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunlarınhükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlüktenkalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceğitarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığıgünden başlayarak bir yılı geçemez" denilmekte, Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 53.

maddesinin dördüncü fıkrasında da bu kural tekrarlanmaktadır.Maddenin beşinci fıkrasında ise, Anayasa Mahkemesi'nin, iptal sonucunda meydanagelecek hukuksal boşluğu kamu düzenini tehdit veya kamu yararını ihlâl edicimahiyette görmesi halinde yukarıdaki fıkra hükmünü uygulayacağıbelirtilmektedir.

491 sayılı KHK'nin 2. maddesinin (c) ve (d) bentlerinin iptalinekarar verilmesi ile Denizcilik Müsteşarlığı'na denizlerde can ve mal güvenliğinisağlayacak tedbirleri alma ve deniz araçlarını kullananların yeterlikşartlarının belirtilmesi konularında temel politikayı tespit ve koordinasyonusağlamaya yönelik düzenleme yapma yetkisi ortadan kaldırılmış olacaktır.Böylece, anılan bentlere dayanılarak düzenleme yapma olanağı veren hizmetalanları açısından, kamu düzeni ve kamu yararını bozucu nitelikte hukuksal birboşluk doğacaktır. Bu nedenle, gerekli düzenlemenin yapılması amacıyla iptalkararının Resmi Gazete'de yayımlanmasından başlayarak bir yıl sonra yürürlüğegirmesi uygun görülmüştür.

VI- SONUÇ

A- 10.8.1993 günlü, 491 sayılı "Denizcilik MüsteşarlığınınKuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname"nin 2. maddesinin(c) ve (d) bentlerinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,

B- İptal edilen bentlerin doğuracağı hukuksal boşluk kamu yararınıihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncüfıkrasıyla 2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkralarıgereğince İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMİ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAKBİR YIL SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE,

15.7.2002 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.