Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2002/170, K.2004/54 Sayılı Karar - 05/05/2004

ANAYASAMAHKEMESI KARARI

Esas Sayısı: 2002/170

Karar Sayısı: 2004/54

Karar Günü : 5.5.2004

Resmi Gazete tarih/sayı: 20.07.2004/25528

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : 2. Ordu KomutanlığıAskeri Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU : 25.10.1963 günlü, 353 sayılıAskerî Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu'nun 32. maddesi ile 220.maddesinin birinci fıkrasının son tümcesinin Anayasa'nın 2., 11. ve 37.maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.

I-OLAY

Üste hakaret ve amire hürmetsizlik suçlarından açılan kamudavasında, Sivas 5. Piyade Er Eğitim Tugay Komutanlığı Askerî Mahkemesi ileMalatya 2. Ordu Komutanlığı Askeri Mahkemesi arasındaki olumsuz yetkiuyuşmazlığının Askeri Yargıtay 1. Dairesi'nin 12.6.2002 gün ve 2002/E.593-K.385sayılı kararıyla Malatya 2. Ordu Komutanlığı Askeri Mahkemesi'nin yetkisizlikkararı kaldırılarak çözümlenmesi üzerine anılan Mahkeme, itiraz konusukuralların Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına vararak iptali için başvurmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A-İtiraz Konusu Yasa Kuralları

25.10.1963 günlü, 353 sayılı Askerî Mahkemeler Kuruluşu veYargılama Usulü Kanunu'nun itiraz konusu kuralları da içeren 32. maddesiile 220. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:

1- "Madde 32- Sınıfve rütbe yönünden olmayan yetkisizlik iddiasının duruşmanın başlangıcındaiddianamenin okunmasından önce askeri mahkemeye bildirilmesi gerekir.

Yetkisizlik iddiası üzerine askeri mahkeme bu iddiayı,iddianamenin okunmasından önce karara bağlar."

2- "Madde 220- Askerî Yargıtay hükmübozmuş ise, işi yeniden inceleyip sonuçlandırmak üzere dava dosyasını hükmübozulan askeri mahkemeye gönderir. Askerî Yargıtay, askerî mahkemenin usulsüzolarak kendisini görevli veya yetkili görmesinden dolayı hükmü bozmuş ise aynızamanda bu işe ait dava dosyasını görevli veya yetkili mahkemeye gönderir. Görevve yetki hususundaki kararlarına karşı, askerî mahkemelerin direnme haklarıyoktur..."

B-Dayanılan Anayasa Kuralları

Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 11. ve 37. maddelerinedayanılmıştır.

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca MustafaBUMİN, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU,Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Enis TUNGA ve MehmetERTEN'in katılımlarıyla 14.1.2003 günü yapılan ilk inceleme toplantısındadosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle kararverilmiştir.

V-ESASIN İNCELENMESİ

A- Sınırlama Sorunu

Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Yasa'nın 28. maddesine göre,Anayasa Mahkemesi'ne itiraz yoluyla yapılacak başvurular, mahkemenin bakmaktaolduğu davada uygulayacağı yasa kuralı ile sınırlıdır.

Başvuran mahkemede görülmekte olan davada görev yönünden biruygulama bulunmamaktadır. Bu nedenle 25.10.1963 günlü, 353 sayılı AskerîMahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu'nun 220. maddesinin birincifıkrasının son tümcesine ilişkin esas incelemenin "...yetki..."sözcüğü ile sınırlı olarak yapılmasına oybirliğiyle karar verilmiştir.

B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu

Başvuru kararı ve ekleri,işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusukurallar, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasamabelgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

Başvuru kararında 353 sayılı Askerî Mahkemeler Kuruluşu veYargılama Usulü Kanunu'nun 32. maddesine göre, sınıf ve rütbe yönünden olmayanyetkisizlik iddiasının duruşmanın başlangıcında ileri sürülüp iddianameninokunmasından önce karara bağlanmasına ilişkin düzenlemenin, sadece talephalinde yetkisizlik kararı verilmesine amir olup, re'sen yetkisizlik kararıverilmesine engel olması sebebiyle; 220. maddesinin birinci paragrafının sontümcesinin ise, Askeri Yargıtay'ın yetki ve göreve dair kararlarına karşıaskeri mahkemenin direnme hakkının bulunmaması nedeniyle doğal yargıç ilkesineaykırı olduğu belirtilerek, söz konusu kuralların iptali gerektiği ilerisürülmüştür.

Anayasa'nın 37. maddesinde, yasal yargıç güvencesi şöylebelirtilmektedir: "Hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başkabir merci önüne çıkarılamaz. Bir kimseyi kanunen tabi olduğu mahkemeden başkabir merci önüne çıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisine sahip olağanüstümerciler kurulamaz."

Bu maddede düzenlenmiş olan yasal yargıç güvencesi, Avrupa İnsanHakları Sözleşmesinin 6. ve Anayasa'nın 36. maddelerinde ifade edilen adilyargılanma hakkının en önemli ögesi olan "kanuni, bağımsız ve tarafsız birmahkeme önünde yargılanma" hakkının temelini oluşturmaktadır.

Hukuk devletinde yasal yargıç, doğal yargıç (tabii hakim) olarakanlaşılmalıdır. Anayasa Mahkemesi'nin daha önceki kararlarında da belirtildiğigibi, doğal yargıç kavramı suçun işlenmesinden veya çekişmenin doğmasındanönce davayı görecek yargı yerini yasanın belirlemesi diye tanımlanmaktadır.Başka bir anlatımla doğal yargıç ilkesi yargılama makamlarının suçunişlenmesinden veya çekişmenin meydana gelmesinden sonra kurulmasına veyayargıcın atanmasına engel oluşturur; sanığın veya davanın yanlarına göre yargıçatanmasına olanak vermez.

İtiraz konusu "yetki" kavramı, genel olarak bir davayabakmakla görevli mahkemeler arasında yargılama yetkisinin bölüşülmesidir. Buyetkinin, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nda suçun işlendiği yere, 353 sayılıYasa'da ise, ana kural olarak failin suçu işlediği anda tabi olduğu kadro vekuruluş bağlantısına göre belirlendiği görülmektedir. Bu farklılığın, askerimahkemelerin varlık nedeninden ve askerlik hizmetlerinin gereklerindenkaynaklandığı açıktır.

Ceza usul hukukunda "görev" konusu, kamu düzenineilişkin olduğundan yargılamanın her aşamasında taraflarca ileri sürülebildiğive mahkemelerce de re'sen nazara alındığı halde, yer yönünden yetki ile ilgilikurallar, davaların makul süre içinde, en az giderle ve mümkün olan süratlesonuçlandırılmasını temine yönelik olması ve bu düzenlemede taraflarınyararının da gözetilmesi nedenleriyle kamu düzenine aykırı bulunmamakta veyasal yargıç güvencesini ihlâl etmemektedir. Bunun sonucu olarak, gerek adliyargıda gerek askeri yargıda yetkisizlik iddiasının ileri sürülmesi vemahkemelerce nazara alınması görev konusundan farklı düzenlenmiştir.

353 sayılı Yasa'nın 32. maddesinde, "Sınıf ve rütbeyönünden olmayan yetkisizlik iddiasının duruşmanın başlangıcında iddianameninokunmasından önce askeri mahkemeye bildirilmesi gerekir. Yetkisizlik iddiasıüzerine askeri mahkeme bu iddiayı, iddianamenin okunmasından önce kararabağlar.", 220. maddesinin birinci fıkrasında ise, "AskeriYargıtay, askeri mahkemenin usulsüz olarak kendisini ... yetkili görmesindendolayı hükmü bozmuş ise aynı zamanda bu işe ait dava dosyasını... yetkilimahkemeye gönderir. ...Yetki hususundaki kararlarına karşı, askeri mahkemelerindirenme hakları yoktur." denilmektedir.

353 sayılı Yasa'nın yetki konusundaki düzenlemeleri ile CezaMuhakemeleri Usulü Kanunu'ndaki düzenlemeler arasında kimi farklılıklar bulunsabile, itiraz konusu 32. madde, askeri mahkemelerin iddianamenin okunmasındanönce re'sen yetkisizlik kararı vermelerine engel olacak bir hükümiçermemektedir. Uygulamada böyle yorumlanmasa dahi içtihatların değişmesiolasılığı yanında, yetki kurallarının yukarıda belirtilen niteliği gereği veyasa ile önceden düzenlenmiş olmaları nedenleriyle bu hususta, görev konusundaolduğu gibi güvence sağlanması gerektiği söylenemez. Zira, süresi içerisinde yetkisizlikitirazında bulunmayan sanığın, kendisini yargılamaya görevli olan mahkemelerdenbiri veya diğeri tarafından yargılanmasında güvence bakımından bir fark yoktur.

Askeri Yargıtay'ın yetki yönünden bozma kararlarına karşı askerimahkemelere direnme hakkı tanınmamasının, müessesenin amacına uygun ve onutamamlayan bir kural olması nedeniyle doğal yargıç ilkesine aykırı bir yönübulunmamaktadır.

Bu nedenlerle, itiraz konusu kurallar, Anayasa'nın 2., 11. ve 37.maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.

VI- SONUÇ

25.10.1963 günlü, 353 sayılı "Askerî Mahkemeler Kuruluşu veYargılama Usulü Kanunu"nun 32. maddesi ve 220. maddesininbirinci fıkrasının son tümcesinde yer alan "... yetki ..."sözcüğünün, Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 5.5.2004 günündeOYBİRLİĞİYLE karar verildi.