ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2002/38
Karar Sayısı : 2002/89
Karar Günü : 8.10.2002
Resmi Gazete tarih/sayı:26.12.2002/24975
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Danıştay OnikinciDairesi
İTİRAZIN KONUSU : 22.7.1981 günlü, 2495sayılı "Bazı Kurum ve Kuruluşların Korunması ve Güvenliklerinin SağlanmasıHakkında Kanun"un 16. maddesinin birinci fıkrasının (h) bendinin,Anayasa'nın 10., 13., 49. ve 70. maddelerine aykırılığı savıyla iptaliistemidir.
I- OLAY
Devlet Memurluğu Sınavını kazanarak açıktan atandıktan sonra,yapılan soruşturma sonucu son beş yıl içerisinde bir siyasi partiye üye olduğuanlaşıldığından atama onayı iptal edilen davacının, bu işlemin iptali istemiyleaçtığı davada, 2495 sayılı Yasa'nın 16. maddesinin birinci fıkrasının"h" bendinin Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme iptaliiçin başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
22.7.1981 günlü, 2495 sayılı Bazı Kurum ve Kuruluşların Korunmasıve Güvenliklerinin Sağlanması Hakkında Kanun'un itiraz konusu "h"bendini de içeren 16. maddesi şöyledir :
"Madde 16- Özel güvenlik teşkilâtındaçalıştırılacak personelde aşağıdaki şartlar aranır :
a) Türk vatandaşı olmak,
b) En az ortaokul mezunu bulunmak,
c) Muvazzaf askerlik hizmetini tamamlamış olmak,
d) Ağır hapis veya taksirli suçlar hariç olmak üzere altı aydanfazla hapis yahut affa uğramış olsa bile zimmet, ihtilas, irtikap, rüşvet,hırsızlık, dolandırıcılık, sahtekârlık, emniyeti suiistimal, dolanlı iflas gibiyüz kızartıcı bir fiilden dolayı hükümlü bulunmamak,
e) Kamu haklarından kısıtlı olmamak,
f) Yasa dışı ideolojik amaçlı faaliyetlere, anarşi ve teröreylemlerine herhangi bir suretle karışmamış veya katılmamış olmak,
g) Görevini yapmasına engel olabilecek vücut veya akıl hastalığıveya vücut sakatlığı ile özürlü bulunmamak,
h) Yapılacak soruşturma sonucu, başvurma tarihine göre son beş yıliçinde herhangi bir siyasi partiye üye olmamak veya siyasi partinin organlarıveya bağlı kuruluşlarında görev yapmamış bulunmak.
Yukarıdaki şartları haiz olanlar için, daha önce güvenlikhizmetlerinde çalışmış olmak göreve alınmada tercih sebebi sayılır."
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır :
1- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk,renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzerisebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.
Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.
Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanunönünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar."
2- "MADDE 13.- Temel hak ve hürriyetler,özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilensebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar,Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetingereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz."
3- "MADDE 49.- Çalışma, herkesinhakkı ve ödevidir.
Devlet, çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatınıgeliştirmek için çalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek,işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışınısağlamak için gerekli tedbirleri alır."
4- "MADDE 70.- Her Türk, kamuhizmetlerine girme hakkına sahiptir.
Hizmete alınmada, görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbirayırım gözetilemez."
C- İlgili Anayasa Kuralları
Anayasa'nın ilgili görülen 2., 67. ve 68. maddeleri şöyledir :
1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti,toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarınasaygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkeleredayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir."
2- "MADDE 67.- Vatandaşlar, kanundagösterilen şartlara uygun olarak seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya birsiyasî parti içinde siyasî faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılma hakkınasahiptir.
Seçimler ve halkoylaması serbest, eşit, gizli, tek dereceli, geneloy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altındayapılır. Ancak, yurt dışında bulunan Türk vatandaşlarının oy hakkınıkullanabilmeleri amacıyla kanun, uygulanabilir tedbirleri belirler.
Onsekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasınakatılma haklarına sahiptir.
Bu hakların kullanılması kanunla düzenlenir.
Silah altında bulunan er ve erbaşlar ile askeri öğrenciler, taksirlisuçlardan hüküm giyenler hariç ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlüler oykullanamazlar. Ceza infaz kurumları ve tutukevlerinde oy kullanılması veoyların sayım ve dökümünde seçim emniyeti açısından alınması gerekli tedbirlerYüksek Seçim Kurulu tarafından tespit edilir ve görevli hâkimin yerinde yönetimve denetimi altında yapılır.
Seçim kanunları, temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerinibağdaştıracak biçimde düzenlenir.
Seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdiğitarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz."
3- "MADDE 68.- Vatandaşlar, siyasîparti kurma ve usulüne göre partilere girme ve partilerden ayrılma hakkınasahiptir. Parti üyesi olabilmek için onsekiz yaşını doldurmuş olmak gerekir.
Siyasî partiler, demokratik siyasî hayatın vazgeçilmezunsurlarıdır.
Siyasî partiler önceden izin almadan kurulurlar ve Anayasa vekanun hükümleri içerisinde faaliyetlerini sürdürürler.
Siyasî partilerin tüzük ve programları ile eylemleri, devletinbağımsızlığına, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, insan haklarına,eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenliğine, demokratik ve laikCumhuriyet ilkelerine aykırı olamaz; sınıf veya zümre diktatörlüğünü veyaherhangi bir tür diktatörlüğü savunmayı ve yerleştirmeyi amaçlayamaz; suçişlenmesini teşvik edemez.
Hâkimler ve savcılar, Sayıştay dahil yüksek yargı organlarımensupları, kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri,yaptıkları hizmet bakımından işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri,Silahlı Kuvvetler mensupları ile yükseköğretim öncesi öğrencileri siyasîpartilere üye olamazlar.
Yükseköğretim elemanlarının siyasî partilere üye olmaları ancakkanunla düzenlenebilir. Kanun bu elemanların, siyasî partilerin merkezorganları dışında kalan parti görevi almalarına cevaz veremez ve parti üyesiyükseköğretim elemanlarının yükseköğretim kurumlarında uyacakları esaslarıbelirler.
Yükseköğretim öğrencilerinin siyasî partilere üye olabilmelerineilişkin esaslar kanunla düzenlenir.
Siyasî partilere, Devlet, yeterli düzeyde ve hakça malî yardımyapar. Partilere yapılacak yardımın, alacakları üye aidatının ve bağışlarıntabi olduğu esaslar kanunla düzenlenir."
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Mustafa BUMİN,Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU,Rüştü SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN ve Enis TUNGA'nınkatılmalarıyla 28.2.2002 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyadaeksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, Fulya KANTARCIOĞLU, RüştüSÖNMEZ ile Ertuğrul ERSOY'un karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu Yasa kuralı, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ile bunlarıngerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereğigörüşülüp düşünüldü:
Mahkemenin başvuru kararında, kamu görevlileri hakkında yasalardaöngörülen kısıtlamaların, hizmetin etkin ve verimli bir biçimde yürütülmesiamacına uygun olması gerektiği, Anayasa'nın kişilere tanıdığı siyasi partiüyesi olma hakkının, ancak memuriyet statüsüne girdikten sonra Devlet Memurununtarafsızlığını zedelememesi amacı ile sınırlanabileceği, memuriyet statüsünegirmeden kullanılabilecek bir hakkın memuriyete giriş için yasaklayıcı bir şartolarak kabul edilemeyeceği belirtilerek itiraz konusu kuralın, Anayasa'nın 10.,13., 49. ve 70. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun'un 29. maddesine göre Anayasa Mahkemesi, kanunların, kanunhükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'yaaykırılığı hususunda ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmayamecbur değildir. Anayasa Mahkemesi taleple bağlı kalmak kaydıyla başka gerekçeile de Anayasa'ya aykırılık kararı verebilir. Bu durumda, itiraz konusu kuralilgisi nedeniyle Anayasa'nın 2., 67. ve 68. maddeleri yönünden deincelenmiştir.
Anayasa'nın 2. maddesinde "Türkiye Cumhuriyeti, toplumunhuzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı,Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devletidir" denilmektedir. Maddedebelirtilen "hukuk devleti", insan haklarına saygılı, bu haklarıkoruyan, toplum yaşamında adalete ve eşitliğe uygun bir hukuk düzeni kurmak vebunu sürdürmekle kendini yükümlü sayan, bütün davranışlarında Anayasa'ya vehukuk kurallarına uyan, işlem ve eylemleri yargı denetimine bağlı olanDevlettir.
Çoğulcu, katılımcı, kurallar ve kurumlar düzeni ve bir yaşambiçimi, çağdaş bir anlayış olan demokrasi bir değerler bütünüdür. Seçme,seçilme, siyasî faaliyette bulunma ve halk oylamasına katılma hakkı demokratikbir devlet yönetiminin vazgeçilmez koşulları arasındadır. Anayasa'nın 67.maddesinde bu özgürlükleri güvence altına alacak ilkeler belirlenmiştir.
Anayasa'nın 67. maddesinin birinci fıkrasında, "Vatandaşlar,kanunda gösterilen şartlara uygun olarak seçme, seçilme ve bağımsız olarak veyabir siyasî parti içinde siyasî faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılmahakkına sahiptir"; 68. maddesinin birinci fıkrasında da,"Vatandaşlar, siyasî parti kurma ve usulüne göre partilere girme vepartilerden ayrılma hakkına sahiptir"; beşinci fıkrasında ise"Hakimler ve Savcılar, Sayıştay dahil yüksek yargı organları mensupları,kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri, yaptıkları hizmetbakımından işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri, Silahlı Kuvvetlermensupları ile yükseköğretim öncesi öğrencileri siyasi partilere üyeolamazlar" denilmektedir.
Anayasa'nın 67. ve 68. maddelerinde açıklanan özgürlükleringüvence altına alınması, ancak siyasi partilere katılımın özendirilmesi veönündeki engellerin kaldırılmasıyla gerçekleşebilir.
Anayasa'nın 13. maddesine göre, temel hak ve özgürlüklerinsınırlanabilmesi, ilgili maddelerinde bir sınırlama nedeni bulunmasınabağlıdır. Anayasa'nın 67. ve 68. maddelerinde ise belirli görevler dışındasiyasi partilere üye olma konusunda bir engelleme öngörülmediğinden itirazkonusu kuralla getirilen sınırlamanın Anayasa ile uyum içinde olmadığı açıktır.
Öte yandan Anayasa'nın 70. maddesinin birinci fıkrasına göre "HerTürk kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir" denilmektedir. İkincifıkrasında da "Hizmete alınmada, görevin gerektirdiği niteliklerden başkahiç bir ayrım gözetilemez" kuralına yer verilmiştir. Bu kurallar hizmetealınmada "görevin gerektirdiği niteliklerin" aranacağını, bunundışında hiç bir ayrım yapılamayacağını açıklıkla belirlemektedir.
İtiraz konusu kuralla getirilen göreve kabul edilebilmek için sonbeş yıl içinde bir siyasî partiye üye olmamak koşulunun ise görevingerektirdiği bir nitelik olmadığı kuşkusuzdur.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2., 13.,67., 68. ve 70. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.
İtiraz konusu kuralın, Anayasa'nın eşitlik ilkesini düzenleyen 10.ve çalışma hakkı ve ödevini düzenleyen 49. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.
VI- SONUÇ
22.7.1981 günlü, 2495 sayılı "Bazı Kurum ve KuruluşlarınKorunması ve Güvenliklerinin Sağlanması Hakkında Kanun"un 16. maddesininbirinci fıkrasının (h) bendinin, Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,8.10.2002 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Mustafa BUMİN
Başkanvekili
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Ertuğrul ERSOY
Üye
Tülay TUĞCU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Enis TUNGA
Üye
Mehmet ERTEN