ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2002/52
Karar Sayısı : 2002/84
Karar Günü : 17.9.2002
Resmi Gazete tarih/sayı: 1.11.2002/24923
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İzmir 4. İdare Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU : 20.12.2000 günlü, 4611 sayılı "2001 MalîYılı Bütçe Kanunu"nun 43. maddesinin (g) bendinin, Anayasa'nın 87., 88.,89. ve 161. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Davacının, konutunda kullandığı elektrik enerjisi için, TEDAŞİzmir Elektrik Dağıtım Müessesesi tarafından düzenlenen fatura ile tahsiledilen "güç bedeli"nin iadesi ile bundan böyle kendisinden güç bedelialınmaması istemiyle yaptığı başvurunun reddine ilişkin işlemin iptaliistemiyle TEDAŞ (Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş.) Genel Müdürlüğü'ne karşı açtığıdavada, Anayasa'ya aykırılık savını ciddî bulan Mahkeme, 4611 sayılı BütçeKanunu'nun 43. maddesinin (g) bendinin iptali için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
4611 sayılı 2001 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun itiraz konusu 43.maddesinin (g) bendi kuralı şöyledir:
"Tek Terimli Tarifeden enerji alan aboneler adına tanzimedilen her elektrik faturası için güç bedeli tahsil edilir. Bu bedelinmiktarlarını tespit etmeye Türkiye Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi YönetimKurulu yetkilidir."
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır:
1- "MADDE 87.- Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev veyetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; Bakanlar Kurulunu vebakanları denetlemek; Bakanlar Kuruluna belli konularda kanun hükmündekararname çıkarma yetkisi vermek; bütçe ve kesinhesap kanun tasarılarını görüşmekve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilânına karar vermek; milletlerarasıandlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak,Türkiye Büyük Millet Meclisi üyetamsayısının beşte üç çoğunluğunun kararı ile genel ve özel af ilânına,mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine kararvermek ve Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak vegörevleri yerine getirmektir."
2- "MADDE 88.- Kanun teklif etmeye Bakanlar Kurulu vemilletvekilleri yetkilidir.
Kanun tasarı ve tekliflerinin Türkiye Büyük Millet Meclisindegörüşülme usul ve esasları İçtüzükle düzenlenir."
3- "MADDE 89.- Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisincekabul edilen kanunları onbeş gün içinde yayımlar.
Yayımlanmasını kısmen veya tamamen uygun bulmadığı kanunları, birdaha görüşülmek üzere, bu hususta gösterdiği gerekçe ile birlikte aynı süreiçinde, Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderir. Cumhurbaşkanınca kısmenuygun bulunmama durumunda, Türkiye Büyük Millet Meclisi sadece uygun bulunmayanmaddeleri görüşebilir. Bütçe kanunları bu hükme tabi değildir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu aynen kabulederse, kanun Cumhurbaşkanınca yayımlanır; Meclis, geri gönderilen kanunda yenibir değişiklik yaparsa, Cumhurbaşkanı değiştirilen kanunu tekrar Meclise gerigönderebilir.
Anayasa değişikliklerine ilişkin hükümler saklıdır."
4- "MADDE 161.- Devletin ve kamu iktisadî teşebbüsleridışındaki kamu tüzelkişilerinin harcamaları, yıllık bütçelerle yapılır.
Malî yıl başlangıcı ile genel ve katma bütçe1erin nası1hazırlanacağı ve uygulanacağı kanunla belirlenir.
Kanun, kalkınma planları ile ilgili yatırımlar veya bir yıldanfazla sürecek iş ve hizmetler için özel süre ve usuller koyabilir.
Bütçe kanununa, bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hükümkonulamaz."
C- İlgili Anayasa Kuralı
İlgili görülen Anayasa maddesi şöyledir:
"MADDE 162.- Bakanlar Kurulu, genel ve katma bütçe tasarılarıile millî bütçe tahminlerini gösteren raporu, malî yıl başından en az yetmişbeşgün önce, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar.
Bütçe tasarıları ve rapor, kırk üyeden kurulu Bütçe Komisyonundaincelenir. Bu komisyonun kuruluşunda, iktidar grubuna veya gruplarına en azyirmibeş üye verilmek şartı ile, siyasî parti gruplarının ve bağımsızlarınoranlarına göre temsili gözönünde tutulur.
Bütçe komisyonunun ellibeş gün içinde kabul edeceği metin, TürkiyeBüyük Millet Meclisinde görüşülür ve malî yıl başına kadar karara bağlanır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Genel Kurulda, bakanlık vedaire bütçeleriyle katma bütçeler hakkında düşüncelerini, her bütçenin tümüüzerindeki görüşmeler sırasında açıklarlar; bölümler ve değişiklik önergeleri,üzerinde ayrıca görüşme yapılmaksızın okunur ve oya konur.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, bütçe kanunu tasarılarınınGenel Kurulda görüşülmesi sırasında, gider artırıcı veya gelirleri azaltıcıönerilerde bulunamazlar."
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Mustafa BUMİN,Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU,Rüştü SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN ve Enis TUNGA'nınkatılmalarıyla 27.3.2002 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, "dosyadaeksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle" kararverilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleriylediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
4611 sayılı 2001 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun itiraz konusu 43.maddesinin (g) bendinde "Tek Terimli Tarifeden enerji alan aboneler adınatanzim edilen her elektrik faturası için güç bedeli tahsil edilir. Bu bedelinmiktarlarını tespit etmeye Türkiye Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi YönetimKurulu yetkilidir" denilmektedir.
Başvuru kararında, bütçe yasalarının görüşülme usul ve esaslarınındiğer yasalardan ayrı olarak Anayasa'da gösterildiği, bütçe yasalarına bütçeyleilgili hükümler dışında hiçbir hükmün konulamayacağı, bu nedenle, 4611 sayılı2001 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun 43. maddesinin (g) bendinin Anayasa'ya aykırıolduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa'nın 87. maddesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin görevve yetkileri yasa koymak, değiştirmek ve kaldırmak yanında bütçe yasatasarısını görüşmek ve kabul etmek olarak belirtilmiştir. Bütçe yasalarıyladiğer yasalar arasında yapılan bu ayrım karşısında herhangi bir yasa iledüzenlenmesi gereken bir konunun bütçe yasası ile düzenlenmesine veya herhangibir yasada yer alan hükmün bütçe yasaları ile değiştirilmesine vekaldırılmasına imkan bulunmamaktadır.
Anayasa'nın 88. ve 89. maddelerinde yasa tasarı ve tekliflerininTürkiye Büyük Millet Meclisi'nce görüşülmesi usul ve esasları ile yayımlanmasıdüzenlenirken, bütçe yasa tasarılarının görüşülme usul ve esasları 162. maddedeayrıca belirtilmiştir. Bu maddeye göre, bütçe yasa tasarılarının görüşülmesindeayrı bir yöntem kabul edilmiş, Genel Kurul'da üyelerin gider artırıcı veya gelirazaltıcı tekliflerde bulunmaları önlenmiştir. Anayasa'nın 89. maddesinde de,Cumhurbaşkanı'na bütçe yasalarını bir daha görüşülmek üzere TBMM'ne gerigönderme yetkisi tanınmamıştır. Öte yandan, Anayasa'nın 163. maddesinde,bütçelerde değişiklik yapılabilmesi esasları ayrıca düzenlenmiş, BakanlarKurulu'na kanun hükmünde kararname ile bütçede değişiklik yapma yetkisiverilmemiştir.
Anayasa'da birbirinden tamamen ayrı ve değişik biçimde düzenlenenbu iki yasalaştırma yönteminin doğal sonucu olarak birinin konusuna giren birişin, ötekiyle ilgili yöntemin uygulanması ile düzenlenmesi, değiştirilmesiveya kaldırılması mümkün bulunmamaktadır.
Anayasa'nın 161. maddesinin son fıkrasında, "Bütçe kanununabütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz" denilmektedir.Maddenin gerekçesinde de belirtildiği gibi, bütçe yasalarının öteki yasalardanayrı olmaları nedeniyle, bir yasa kuralı nasıl aynı nitelikte bir yasakuralıyla değiştirilebilirse bütçe yasalarının da aynı yöntemle hazırlanmış vekabul edilmiş bir bütçe yasası ile değiştirilmesi gerekir. Yasa konusuolabilecek bir kuralı kapsamaması koşuluyla "bütçe ile ilgilihükümler" ifadesi de bütçeyi açıklayıcı, uygulanmasını kolaylaştırıcınitelikte düzenlemeler olarak değerlendirilmelidir.
Bir yasa kuralının bütçeden gider yapmayı ya da bütçeye gelirsağlamayı gerektirir nitelikte bulunması, mutlak biçimde "bütçeyle ilgilihükümlerden" sayılmasına yetmez. Her yasada gidere neden olabilecekdeğişik türde kurallar bulunabilir. Böyle kuralların bulunmasıyla örneğin,yargı, savunma, eğitim, sağlık, tarım, ulaşım vb. kamu hizmeti alanlarınailişkin yasaların bütçeyle ilgili hükümler içerdiği kabul edilirse, bukonulardaki yasaların değiştirilip kaldırılması içinde bütçe yasalarınahükümler koymak yoluna gidilebilir. Oysa, bu tür yasa düzenlemeleri, bütçeninyapılması ve uygulanması yöntemiyle ilişkisi bulunmayan, yasakoyucunun başkaamaçla ve bütçe yasalarından tümüyle değişik yöntemlerle gerçekleştirilmesigereken yasama işlemleridir. 161. maddedeki "bütçeyle ilgili hüküm"ibaresine dayanılarak, gider ya da gelirle ilgili bir konuyu olağan bir yasayerine bütçe yasası ile düzenlemek, Anayasa'nın 88. ve 89. maddelerini bu türyasalar bakımından uygulanamaz duruma düşürmektedir.
Anayasa'nın 161. ve 162. maddelerinin getiriliş amacı, bütçeyasalarında yıllık bütçe kavramı dışındaki konulara yer vermemek, böylece bütçeyasalarını ilgisiz kurallardan uzak tutarak kendi yapısı içindebütünleştirmektir.
3154 sayılı Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığının Teşkilat veGörevleri Hakkında Kanun'un 2. ve 10. maddelerinde enerji politikası vefiyatlandırma esaslarına bağlı olarak abonelerden hizmet karşılığı alınmasıgereken bedelleri belirleme yetkisi Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı Enerjiİşleri Genel Müdürlüğü'ne verilmiştir.
4611 sayılı 2001 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun itiraz konusu 43.maddesinin (g) bendiyle tek terimli tarifeden enerji alan abonelerden güçbedeli tahsil edilmesi zorunluluğu getirilerek bunu belirleme yetkisinin TEDAŞYönetim Kurulu'na verilmesi, söz konusu 3154 sayılı Yasa hükümlerinin 2001 MalîYılı bakımından değiştirilmesi sonucunu doğurmuştur.
Bu itibarla, bütçeyle ilgisi bulunmaması nedeniyle, diğeryasalarla düzenlenmesi gereken bir konunun bütçe yasasıyla düzenlenmesiAnayasa'nın 87., 88., 89., 161. ve 162. maddelerine aykırılık oluşturduğundanitiraz konusu kuralın iptali gerekir.
VI- SONUÇ
20.12.2000 günlü, 4611 sayılı "2001 Mali Yılı BütçeKanunu"nun 43. maddesinin (g) bendinin, Anayasa'ya aykırı olduğuna veİPTALİNE, 17.9.2002 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Mustafa BUMİN
Başkanvekili
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ali HÜNER
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Aysel PEKİNER
Üye
Ertuğrul ERSOY
Üye
Tülay TUĞCU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN