Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2004/18, K.2004/89 Sayılı Karar - 24/06/2004

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2004/18

Karar Sayısı : 2004/89

Karar Günü : 24.6.2004

Resmi Gazete tarih/sayı: 23.11.2004/25649

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Balıkesir İş Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU : 24.7.2003 günlü, 4956sayılı Esnaf ve Sanatkârlar ve Diğer Bağımsız Çalışanlar Sosyal SigortalarKurumu Kanununun ve Tarımda Kendi Adına ve Hesabına Çalışanlar SosyalSigortalar Kanununun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi, Yürürlükten Kaldırılmasıve Bu Kanunlara Geçici Maddeler Eklenmesi Hakkında Kanun'un 57. maddesinin (b)bendinin Anayasa'nın 2., 5., 10., 38., 41. ve 60. maddelerine aykırılığısavıyla iptali istemidir.

I- OLAY

3 yıl 5 ay 25 gün Bağ-Kur tarım sigortalısı iken 26.3.2002tarihinde ölenin mirasçıları tarafından ölüm aylığı talebiyle Bağ-Kur GenelMüdürlüğü'ne vaki başvurunun 619 sayılı Kanun Hükmünde Kararname gereği “beştam yıl prim ödenmediği” gerekçesiyle reddi üzerine, “muarazanın men'i”konusunda anılan Kurum aleyhine mirasçılar tarafından açılan davanın kabulünedair hükmün Yargıtay'ca bozulmasından sonra yapılan duruşmada, itiraz konusukuralın, Anayasa'ya aykırı olduğu savını ciddi bulan mahkeme, iptali içinbaşvurmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı

4956 sayılı Kanun'un itiraz konusu (b) bendini içeren 57. maddesişöyledir:

“MADDE 57.- Bu Kanunun;

a) 1 inci maddesi ile değiştirilen 1479 sayılı Kanunun 1 incimaddesinin üçüncü fıkrası, 6 ncı maddesi ile değiştirilen 1479 sayılı Kanunun 7nci maddesinin ikinci fıkrası, 19, 25, 27, 28, 29, 30, 31, 32 nci maddeleri, 33üncü maddesi ile değiştirilen 1479 sayılı Kanunun 79 uncu maddesinin ikinci,dördüncü ve beşinci fıkraları, 34 üncü maddesi, 36 ncı maddesi ile değiştirilen1479 sayılı Kanunun ek 9 uncu maddesinin birinci fıkrasının birinci cümlesi, 39uncu maddesi ile değiştirilen 1479 sayılı Kanunun ek 15 inci maddesinin (a)bendi, 43, 44, 45, 46 ncı maddeleri, 47 nci maddesi ile 1479 sayılı Kanunaeklenen geçici 13, 18, 19, 21, 22, 23 ve 24 üncü maddeleri, 48, 49 uncumaddeleri, 51 inci maddesi ile değiştirilen 2926 sayılı Kanunun 8 incimaddesinin ikinci fıkrası, 52, 53, 54, 56 ncı maddeleri, 55 inci maddesi ile2926 sayılı Kanuna eklenen geçici 9 uncu maddesi, geçici 1, 2 ve 3 üncümaddeleri yayımı tarihinde,

b) Diğer hükümleri 8.8.2001 tarihinden geçerli olmak üzere yayımıtarihinde,

Yürürlüğe girer.”

B- İlgili Yasa Maddeleri

1479 ve 2926 sayılı Yasaların ilgili görülen maddeleri şöyledir:

1- 1479 sayılı Kanun'un ikinci kısmının dördüncü bölümünde yeralan “Ölüm Aylığından Yararlanma Koşulları” başlıklı 41. maddesinin birincifıkrasının, 4956 sayılı Yasa'nın 21. maddesi ile değiştirilen (a) bendi ile soncümlesi:

“Madde 41 - (Değişik: 19.4.1979 - 2229/18.md.) a) (Değişik:24.7.2003- 4956/21.md.) Ölüm tarihinde en az beş tam yıl sigorta primi ödemişolan,

...

Sigortalının hak sahibi kimselerine yazılı talepleri halinde aylıkbağlanır.”

2- 2926 sayılı Tarımda Kendi Adına ve Hesabına Çalışanlar SosyalSigortalar Kanunu'na 4956 sayılı Kanun'un 54. maddesiyle eklenen 3. madde:

“Ek Madde 3- (Ek: 24.7.2003 - 4956/54.md.) 1479 sayılı Kanununbirinci kısmında yer alan 20 nci madde, ikinci kısım ikinci, üçüncü, dördüncüve beşinci bölümde yer alan maddelerin tamamı, altıncı bölümde yer alan 56 ncımadde dahil 74 üncü maddeye kadar olan maddelerin tamamı ile 76, 78 ve 79 uncumaddeleri, yedinci bölümde yer alan 80 inci maddesi, ek 9, ek 12, ek 13, ek 14,ek 15, ek 16, ek 17, ek 18, ek 19 uncu maddeleri, geçici 10 ve 11 incimaddeleri, 2926 sayılı Kanuna tabi sigortalılar hakkında da uygulanır.”

C- Dayanılan Anayasa Kuralları

Başvuru kararında kuralın Anayasa'nın 2., 5., 10., 38., 41. ve 60.maddelerine aykırılığı ileri sürülmüştür.

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Mustafa BUMİN,Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, TülayTUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Fazıl SAĞLAM ve A. Necmi ÖZLER'inkatılımlarıyla 23.3.2004 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyadaeksiklik bulunmadığından işin esasına geçilmesine oybirliğiyle kararverilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

Dava dosyası ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusuve ilgili görülen yasa kuralları, dayanılan Anayasa kuralları ve bunlarıngerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereğigörüşülüp düşünüldü:

1- Sınırlama Sorunu

Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi'neitiraz yoluyla yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran Mahkeme'ninbakmakta olduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır.

2.8.2003 tarihinde yayımlanan 4956 sayılı Kanun'un 57. maddesininitiraz konusu (b) bendi, (a) bendinde sayılanlar dışındaki hükümlerin ve bubağlamda ilgili 1479 sayılı Kanun'un 41. maddesinin birinci fıkrasının (a)bendini değiştiren 21. maddesinin 8.8.2001 tarihinden geçerli olmaküzere yayımı tarihinde yürürlüğe gireceğini âmir bulunmaktadır.

Görülmekte olan davanın konusu, ölüm tarihi itibariyle 3 yıl 5 ay25 gün sigortalı bulunan mirasçının eş ve çocuğu olan davacıların ölüm aylığınahak kazanıp kazanmadıklarının tespitine ilişkindir.

2926 sayılı Kanun kapsamında tarım sigortalısı olan murisinsigorta primi ödeme süresi anılan Kanun'un 23. maddesiyle üç tam yıl olarakbelirlenmiş iken, 4.10.2000 tarih ve 24190 sayılı (mükerrer) Resmî Gazete'deyayımlanarak yürürlüğe giren 619 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 46.maddesiyle 2926 sayılı Kanun'un bu maddesindeki süre “beş tam yıl”; keza 1479sayılı Kanun'un 41. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendindeki “üç tam yıl”ibareside anılan Kanun Hükmünde Kararname'nin 19. maddesiyle “beş tam yıl”olarak değiştirilmiş, ancak, sözü edilen Kanun Hükmünde Kararname, AnayasaMahkemesi'nin 8.11.2000 tarih ve 24224 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan26.10.2000 günlü E.2000/61, K.2000/34 sayılı kararıyla, Kanun HükmündeKararname'nin dayandığı yetki kanununun iptal edilmiş olması gerekçe gösterilerekiptal edilmiş ve iptal hükmünün, kararın Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihtendokuz ay sonra yürürlüğe gireceği karar altına alınmış olmasına karşın bu süreiçinde yeni bir düzenleme yapılmadığı cihetle, iptal kararının yürürlüğegirdiği 8.8.2001 tarihinde beş tam yıl kuralı geçerliliğini kaybetmiştir.

Daha sonra düzenlenen 4956 sayılı Kanun'un;

- 56. maddesinin (d) bendiyle 2956 sayılı Kanun'un ölüm aylığınıda düzenleyen bazı maddeleri yürürlükten kaldırılmış;

- 54. maddesiyle ölüm aylığı ve daha başka konularda 1479 sayılıKanun hükümlerinin 2926 sayılı Kanuna tabi sigortalılar hakkında dauygulanacağına ilişkin hüküm 2926 sayılı Kanun'a “Ek Madde 3” olarakgetirilmiş;

- 21. maddesiyle 1479 sayılı Kanun'un 41. maddesinin birincifıkrasının (a) bendinde sigortalılık süresi beş tam yıl olarak belirlenmiş;

- 57. maddesinin itiraz konusu (b) bendiyle de 21. maddenin8.8.2001 tarihinden geçerli olacağı hüküm altına alınmıştır.

Bu durumda 24.07.2003 günlü, 4956 sayılı Kanun'un 57. maddesinin(b) bendine ilişkin esas incelemenin, 1479 sayılı Yasa'nın 41. maddesininbirinci fıkrasının 4956 sayılı Yasa'nın 21. maddesi ile değiştirilen (e) bendiile sınırlı olarak yapılmasına oybirliğiyle karar verilmiştir.

2- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu

Başvuru kararında itiraz konusu kuralın geçmişten geçerli olarakyürürlüğe girmesinin hukukun genel ilkelerine aykırı olduğu, kişilerin sosyalgüvenlik hakkını ihlal ettiği, bu durumun sosyal hukuk devleti ilkesi ilebağdaşmadığı belirtilerek Anayasa'nın 2., 5., 10., 38., 41. ve 60. maddelerineaykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Anayasa Mahkemesi'nin konuya ilişkin 28.10.2000 günlü, Esas:2000/61, K:2000/34 sayılı iptal kararının 8.8.2001 tarihinde yürürlüğe girmesive bu kararla verilen dokuz aylık süre içinde yeni bir düzenleme yapılmamasınedeniyle doğan yasal boşluk döneminde yargı içtihatları, 4721 sayılı TürkMedeni Kanunu'nun 1. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “Kanundauygulanabilir bir hüküm yoksa, hakim, örf ve âdet hukukuna göre, bu da yoksa kendisikanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir.”kuralı doğrultusunda sosyal güvenlik ve adalet ilkelerine uygun olacağıgerekçesiyle, sigortalı hak sahipleri lehine yorumlarla sigorta primi ödemesüresinin yasal değişikliklerden önceki gibi üç tam yıl olarak kabulü gerektiğiyönünde oluşmuştur.

Anayasa'nın 2. maddesinde, Cumhuriyetin nitelikleri arasındasayılan hukuk devleti, insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyupgüçlendiren, eylem ve işlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli birhukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, hukuk güvenliğinigerçekleştiren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku tümdevlet organlarına egemen kılan, yargı denetimine açık, yasaların üstündeAnayasa'nın ve yasa koyucunun da bozamayacağı temel hukuk ilkeleri bulunduğubilincinde olan devlettir. Bu bağlamda, hukuk devletinde yasa koyucu, yasalarınyalnız Anayasa'ya değil, evrensel hukuk ilkelerine de uygun olmasını sağlamaklayükümlüdür.

Anayasa'nın 5. maddesinde de, kişilerin ve toplumun refah, huzurve mutluluğunu sağlamak, kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukukdevleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak şekilde sınırlayan siyasal,ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddî ve manevî varlığınıngelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmak, devletin temel amaç vegörevleri arasında sayılmıştır.

Anayasa'nın “Sosyal Güvenlik Hakkı” başlıklı 60. maddesinde ise, “Herkes,sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Devlet, bu güvenliği sağlayacak gereklitedbirleri alır ve teşkilâtı kurar” denilmektedir.

Hukuk güvenliğinin gereği, yasalar genellikle yayımlanmalarındansonraki olay ve durumlara uygulanmakta olup, istisnaen kamu yararı ve düzeniningerektirdiği durumlarda geriye doğru yürütülebilmektedir. Hukuksal boşluk veyadüzenlemelerin yetersiz olduğu durumlarda, sosyal güvenlik hukukunun,çalışanların hak ve güvencelerini ilerletme yönünde geliştiğini ve bunusağlamanın devletin amaç ve görevleri arasında yer aldığını göz önündebulundurarak sorunlara çözüm getirilmesi, sosyal hukuk devleti ilkesinin gereğidir.

Yasakoyucunun, Anayasa Mahkemesi kararı ile verilen süre içindegerekli düzenlemeleri yapmayarak hukuksal boşluk doğmasına neden olduğutartışmasızdır. Bu boşluk ise yargısal içtihatlarla, önceki kurallargözetilerek hak sahiplerinin lehine sonuç doğuracak biçimde doldurulmuş ve sözkonusu sigorta primi ödeme süresi üç tam yıl olarak belirlenmiştir. İtirazkonusu düzenleme ile bu sürenin geçmişten geçerli olarak beş yıla çıkarılması,ölüm tarihleri aynı olan sigortalıların hak sahiplerinden yargıya başvurarakdavası sonuçlanmış olanlarla kendilerinden kaynaklanmayan nedenlerle davasıyasanın yürürlüğe girdiği tarihte sonuçlanmamış olanlar arasında adil olmayanbir farklılık doğmasına yol açmıştır.

Bu durumda, yasal düzenlemelerin zamanında yapılmaması sonucuyargı kararlarıyla oluşan hukuksal durum gözetilmeksizin kişilerin hukukgüvenliğini zedeleyecek biçimde geçmişten geçerli düzenleme yapılmasıAnayasa'nın 2, 5 ve 60. maddelerine aykırıdır. Kuralın iptali gerekir.

Sözü edilen maddelere aykırı görülerek iptal edilen kuralın,Anayasa'nın dava dilekçesinde belirtilen diğer maddeleri yönünden incelenmesinegerek görülmemiştir.

3- İptal Hükmünün Yürürlüğe Gireceği Gün Sorunu

Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, “Kanun, kanunhükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunlarınhükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlüktenkalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceğitarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığıgünden başlayarak bir yılı geçemez” denilmekte, 2949 sayılı Yasa'nın 53.maddesinin dördüncü fıkrasında da bu kural tekrarlanmaktadır. Maddenin beşincifıkrasında ise, Anayasa Mahkemesi'nin, iptal sonucunda meydana gelecek hukuksalboşluğu kamu düzenini tehdit veya kamu yararını ihlal edici mahiyette görmesihalinde yukarıdaki fıkra hükmünü uygulayacağı belirtilmektedir.

4956 sayılı Kanun'un, 57. maddesinin (b) bendinin, 1479 sayılıKanun'un 41. maddesinin birinci fıkrasının 4956 sayılı Yasa'nın 21. maddesi iledeğiştirilen (a) bendi yönünden iptali nedeniyle doğan hukuksal boşluk kamuyararını ihlal edici nitelikte görüldüğünden iptal kararının Resmî Gazete'deyayımlanmasından başlayarak altı ay sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür.

VI- SONUÇ

24.7.2003 günlü, 4956 sayılı “Esnaf ve Sanatkârlar ve DiğerBağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu Kanununun ve Tarımda Kendi Adınave Hesabına Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kanununun Bazı MaddelerininDeğiştirilmesi, Yürürlükten Kaldırılması ve Bu Kanunlara Geçici MaddelerEklenmesi Hakkında Kanun”un;

A- 57. maddesinin (b) bendinin, 1479 sayılı Yasa'nın 41.maddesinin birinci fıkrasının 4956 sayılı Yasa'nın 21. maddesi ile değiştirilen(a) bendi yönünden Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,

B- İptal edilen hükmün doğuracağı hukuksal boşluk kamu yararınıihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncüfıkrasıyla 2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkralarıgereğince İPTAL HÜKMÜNÜN,

KARARIN RESMİ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK ALTI AY SONRAYÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE,

24.6.2004 gününde OYBİRLİĞİYLE, karar verildi.