ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2004/46
Karar Sayısı : 2007/60
Karar Günü : 17.5.2007
Resmi Gazete Tarih-Sayısı : 21.11.2007-26707
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Konya 1. İdareMahkemesi
İTİRAZIN KONUSU : 8.5.1991 günlü, 3717 sayılıAdli Personel ile Devlet Davalarını Takip Edenlere Yol Gideri ve TazminatVerilmesi ile 492 sayılı Harçlar Kanununun Bir Maddesinin YürürlüktenKaldırılması Hakkında Kanun'un 2. maddesinin 449 sayılı Kanun HükmündeKararname ile değiştirilen altıncı fıkrasının Anayasa'nın 2., 10. ve 55.maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Mahkemelerde keşiflerden elde edilen gelirler nedeniyle adli veidari yargı için ayrı ayrı hesaplar oluşturulmasını öngören Adalet Bakanlığıişlemine karşı açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırılık savınıciddi bulan Mahkeme iptali için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Kural
3717 sayılı Yasa'nın 2. maddesinin 449 sayılı Kanun HükmündeKararname ile değiştirilen altıncı fıkrası şöyledir:
“Birinci fıkrada sayılanlardan adli yargı hakim ve savcıları ileadli yargıda görevli yazı işleri müdürü, zabıt katibi, mübaşir, icra müdürü,icra müdür yardımcısı ile diğer personele tahakkuku müteakip yol tazminatının1/2'si ödenir. Yol tazminatının kesilen 1/2'si o yerdeki bir kamubankasında açılan bir hesaba yatırılır. Bu hesaba yatırılan paraların % 10'uher ayın ilk haftası içinde Ankara'da bir kamu bankasında açtırılan AdaletBakanlığı merkez hesabına gönderilir. Mahalli hesapta toplanan paraların artakalanı, o yargı çevresinde görevli adli yargı hakim ve savcıları ile adliyargıda görevli yazı işleri müdürü, zabıt katibi, mübaşir, icra müdürü, icramüdür yardımcısı ile diğer personeline (ceza infaz kurumu personeli hariç) aydabir, eşit miktarda ödenir; ancak, bu ödemenin yıllık tutarı en yüksek Devletmemuru aylığının (ek gösterge dahil) yıllık tutarının yarısını geçemez.”
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Başvuru kararında Anayasa'nın 2., 10. ve 55. maddelerinedayanılmıştır.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Mustafa BUMİN,Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU,Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Mustafa YILDIRIM, Fazıl SAĞLAM ve A. NecmiÖZLER'in katılımlarıyla 23.6.2004 günü yapılan ilk inceleme toplantısındaöncelikle uygulanacak kural sorunu üzerinde durulmuştur:
Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmaktaoldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararnamekurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğüaykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırlarsa, o hükmün iptali içinAnayasa Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca birmahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmışve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen kurallarında o davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları,davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayısonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunankurallardır.
Yasa'nın 2. maddesinin 449 sayılı Kanun Hükmünde Kararname iledeğiştirilen 6. fıkrasının birinci tümcesinde, maddenin birinci fıkrasındasayılanlardan adli yargı hakim ve savcıları ile adli yargıda görevli yazıişleri müdürü, zabıt katibi, mübaşir, icra müdürü, icra müdür yardımcısı ilediğer personele tahakkuku müteakip yol tazminatının 1/2'sinin ödeneceği kuralabağlanmıştır.
İtiraz başvurusunda bulunan mahkemenin bakmakta olduğu dava konusuişlem, keşiflerden elde edilen paraların ne şekilde dağıtılacağı ile ilgilidir.Altıncı fıkranın 1. tümcesi ise, bu konuda hesap oluşturulmadan önce bizzatkeşfe katılan adli yargı hakimi ve savcıları ile adli yargıda görevli yazıişleri müdürü, zabıt katibi, mübaşir, icra müdürü, icra müdür yardımcısı ilediğer personele verilecek yol tazminatını ilgilendirmektedir. Bu durumda,itiraz isteminde bulunan Mahkemenin önündeki dava, makamından uzaklaşmadurumunda olanlara doğrudan verilecek ½ oranındaki yol tazminatı ile ilgilideğil, bu tazminatın kalan yarısının dağıtılmak üzere oluşturulacak hesap ileilgili olduğundan itiraza konu fıkranın birinci tümcesi davada uygulanacakkural değildir.
Bu nedenle, 23.6.2004 gününde yapılan toplantıda, 3717 sayılıYasa'nın 2. maddesinin 449 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değiştirilen 6.fıkrasının birinci tümcesine ilişkin başvurunun mahkemenin yetkisizliği nedeniylereddine, kalan bölümünün esasının incelenmesine oybirliği ile kararverilmiştir.
VI- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptaliistenilen Kanun Hükmünde Kararname kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ilebunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonragereği görüşülüp düşünüldü:
A- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu
1- Kanun Hükmünde Kararnamelerin Yargısal Denetimi Hakkında GenelAçıklama
Anayasa'da, Kanun Hükmünde Kararnamelerin siyasal denetimi yanındayargısal denetimi de öngörülmüştür. KHK'ler, işlevsel yönden yasama işleminiteliğinde olduklarından bunların yargısal denetimlerinin yapılması görev veyetkisi de Anayasa Mahkemesi'ne verilmiştir. Yargısal denetimde KHK'nin,öncelikle yetki yasasına sonra da Anayasa'ya uygunluğu sorunlarınınçözümlenmesi gerekir. Her ne kadar, Anayasa'nın 148. maddesinde KHK'lerin yetkiyasalarına uygunluğunun denetlemesinden değil, yalnızca Anayasa'ya biçim veesas bakımlarından uygunluğunun denetlenmesinden söz edilmekte ise de,Anayasa'ya uygunluk denetiminin içerisine öncelikle KHK'nin yetki yasasınauygunluğunun denetimi girer. Çünkü, Anayasa'da, Bakanlar Kurulu'na ancak yetkiyasasında belirtilen sınırlar içerisinde KHK çıkarma yetkisi verilmesi öngörülmüştür.Yetkinin dışına çıkılması, KHK'yi Anayasa'ya aykırı duruma getirir. Böylece,KHK'nin yetki yasasına aykırı olması Anayasa'ya aykırı olması ile özdeşleşir.
Olağanüstü Hal KHK'leri dayanaklarını doğrudan doğruya Anayasa'dan(mad. 121) alırlar. Bu tür KHK'lerin bir yetki yasasına dayanması gereklideğildir. Buna karşılık olağan dönemlerdeki KHK'lerin bir yetki yasasınadayanması zorunludur. Bu nedenle, KHK'ler ile dayandıkları yetki yasasıarasında çok sıkı bir bağ vardır.
KHK'nin yetki yasası ile olan bağı, KHK'yi aynı ya da değiştirerekkabul eden yasa ile kesilir. KHK'nin Anayasa'ya uygun bir yetki yasasınadayanması, geçerliliğinin ön koşuludur. Bir yetki yasasına dayanmadançıkartılan veya dayandığı yetki yasası iptal edilen bir KHK'nin kuralları,içerikleri yönünden Anayasa'ya aykırılık oluşturmasalar bile Anayasa'yauygunluğundan söz edilemez.
KHK'lerin Anayasa'ya uygunluk denetimleri, yasalarındenetimlerinden farklıdır. Anayasa'nın 11. maddesinde, “kanunlar Anayasayaaykırı olamaz” denilmektedir. Bu nedenle, yasaların denetiminde, onlarınyalnızca Anayasa kurallarına uygun olup olmadıkları saptanır. KHK'ler ise konu,amaç, kapsam ve ilkeleri yönünden hem dayandıkları yetki yasasına hem deAnayasa'ya uygun olmak zorundadırlar.
Bir yetki yasasına dayanmadan çıkartılan veya yetki yasasınınkapsamı dışında kalan ya da dayandığı yetki yasası iptal edilen KHK'lerinanayasal konumları birbirlerinden farksızdır. Böyle durumlarda, KHK'leranayasal dayanaktan yoksun bulunduklarından içerikleri Anayasa'ya aykırıbulunmasa bile dava açıldığında iptalleri gerekir.
Bu nedenlerle, iptaline karar verilen bir yetki yasasınadayanılarak çıkarılan KHK'lerin, Anayasa'nın, 2. maddesindeki “Hukuk devleti”ilkeleriyle 6. maddesindeki “Hiç kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayanbir devlet yetkisi kullanamaz.” kuralı ve KHK çıkarma yetkisine ilişkin 91.maddesiyle bağdaştırılmaları olanaksızdır.
2- İtiraz Konusu Kuralın Anayasa'ya Aykırılığı Sorunu
Başvuru kararında, itiraz konusu kuralın Anayasanın 2.maddesindeki hukuk devleti ilkesine, 10. maddesindeki eşitlik ilkesine veücrette adalet sağlanmasına ilişkin 55. maddesine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında 2949sayılı Kanun'un 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi, yasaların Anayasa'yaaykırılığı konusunda ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmakzorunda değildir. Taleple bağlı kalmak kaydıyla başka gerekçe ile de Anayasa'yaaykırılık kararı verebilir. Bu nedenle, konu Anayasa'nın 6. ve 91. maddeleriyönünden de incelenmiştir.
İtiraz konusu kuralı içeren 449 sayılı Kanun Hükmünde Kararname,6.6.1991 günlü, 3755 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Görev ve Yetkileri ileBunların Personelinin Mali ve Soysal Haklarında Düzenlemeler Yapılmasına DairYetki Kanunu'na dayanılarak çıkartılmıştır. KHK'nin dayandığı 3755 sayılı YetkiYasası, Anayasa Mahkemesi'nin 12.12.1991 günlü, E.1991/27, K.1991/50 sayılıkararı ile iptal edilmiştir. Böylece, 449 sayılı KHK anayasal dayanaktan yoksunkalmıştır.
Bu nedenle, Anayasa'ya aykırı görülerek iptal edilen 3755 sayılıYetki Yasası'na dayanılarak çıkarılmış bulunan 3717 sayılı Yasa'nın 2.maddesinin 449 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değiştirilen 6. fıkrasınınbirinci tümcesi dışında kalan bölümü Anayasa'nın 2., 6. ve 91. maddelerineaykırıdır. İptali gerekir.
Kuralın, Anayasa'nın 10. ve 55. maddeleri bakımından incelenmesinegerek görülmemiştir.
B- İptal Kararının Yürürlüğe Gireceği Gün Sorunu
Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, “Kanun, kanunhükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunlarınhükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlüktenkalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceğitarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığıgünden başlayarak bir yılı geçemez” denilmekte, Anayasa Mahkemesinin Kuruluşuve Yargılama Usulleri Hakkında Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü fıkrasında dabu kural tekrarlanarak, beşinci fıkrasında Anayasa Mahkemesi'nin, iptal halindemeydana gelecek hukuksal boşluğu kamu düzenini tehdit veya kamu yararını ihlâledici mahiyette görürse yukarıdaki fıkra hükmünü uygulayacağı belirtilmektedir.
8.5.1991 günlü, 3717 sayılı Yasanın 2. maddesinin 449 sayılı KanunHükmünde Kararname ile değiştirilen 6. fıkrasının birinci tümcesi dışında kalanbölümünün iptaline karar verilmesinin doğuracağı hukuksal boşluk, kamu yararınıbozucu nitelikte olduğundan gerekli düzenlemelerin yapılması amacıyla iptalkararının Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak bir yıl sonra yürürlüğegirmesi uygun görülmüştür.
VII- SONUÇ
A- 8.5.1991 günlü, 3717 sayılı Adli Personel ile Devlet DavalarınıTakip Edenlere Yol Gideri ve Tazminat Verilmesi ile 492 Sayılı HarçlarKanununun Bir Maddesinin Yürürlükten Kaldırılması Hakkında Kanun'un 2.maddesinin 449 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değiştirilen altıncıfıkrasının birinci tümcesi dışında kalan bölümünün Anayasa'ya aykırı olduğunave İPTALİNE,
B- İptal edilen kuralın doğuracağı hukuksal boşluk kamu yararınıihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları gereğinceiptal hükmünün, KARARIN RESMÎ GAZETEDE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK BİR YILSONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE,
17.5.2007 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Tülay TUĞCU
Başkanvekili
Haşim KILIÇ
Üye
Sacit ADALI
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Mustafa YILDIRIM
Üye
A. Necmi ÖZLER
Üye
Şevket APALAK
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT