ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2004/47
Karar Sayısı : 2008/96
Karar Günü : 2.5.2008
R.G. Tarih-Sayı :01.07.2008-26923
İPTAL DAVASINI AÇAN : Türkiye Büyük Millet Meclisiüyeleri Kemal ANADOL ve Kemal KILIÇDAROĞLU ile birlikte 112 milletvekili
İPTAL DAVASININ KONUSU : 24.4.1969 günlü,1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'nun 5146 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyledeğiştirilen 9. maddesinin Anayasa'nın 2., 11., 90. ve 171. maddelerineaykırılığı savıyla iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemidir.
II- YASA METİNLERİ
A- İptali İstenilen Yasa Kuralı
21.4.2004 günlü, 5146 sayılı Kooperatifler Kanununda DeğişiklikYapılmasına Dair Kanun'un 2. maddesiyle 24.4.1969 günlü 1163 sayılıKooperatifler Kanunu'nun değiştirilen 9. maddesi şöyledir:
"Kamu ve özel hukuk tüzel kişileri amaçları bakımındanilgilendikleri kooperatiflerin kuruluşlarına yardımcı olabilir, önderlikedebilir ve ortak olabilirler."
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Dava dilekçesinde, Anayasa'nın 2., 11., 90. ve 171. maddelerinedayanılmıştır.
III- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Mustafa BUMİN,Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU,Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Cafer ŞAT, Fazıl SAĞLAM ve A. Necmi ÖZLER'inkatılımlarıyla 16.6.2004 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyadaeksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurmaisteminin bu konudaki raporun hazırlanmasından sonra karara bağlanmasınaoybirliğiyle karar verilmiştir.
IV- ESASIN İNCELENMESİ
Dava dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptaliistenilen Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ilediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
Dava dilekçesinde özel hukuk tüzel kişilerinin hiçbir sınırlamaolmaksızın kooperatiflere ortak olmalarının öngörülmesinin, kooperatifçiliğinamacına uygun olmadığı, ticari ortaklıkların kooperatife üye olmalarınınkooperatifçiliğin ticari ortama girmesiyle millî ekonominin ortam ve şartlarınabağlı olarak bireyin ekonomisinin geliştirilerek üretimin artırılması vetüketicinin korunması amacından uzaklaşılmasına, ana sermaye egemenliğinedayanan geleneksel ekonomik düzenin baskısına sebep olacağı, kuralınhazırlanmasında Türkiye Millî Kooperatifler Birliği, Kooperatif MerkezBirlikleri ve Türkiye Kooperatifleri Danışma Kurulu'nun görüşlerinin alınmamasıve kuralda özel hukuk tüzel kişilerine "amaçları bakımındanilgilenmek" dışında sınırlayıcı bir hükme yer verilmemesininUluslararası Çalışma Örgütü'nün 2002 günlü, 193 sayılı KooperatiflerinTeşvikine İlişkin Tavsiye Kararı ile Uluslararası Kooperatifler Birliğininkooperatifçilik ilkesine, dolayısıyla Anayasa'nın 2., 11., 171. ve 90.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
1163 sayılı Yasa'nın iptali istenilen 9. maddesinde kamu ve özelhukuk tüzel kişilerine amaçları bakımından ilgilendikleri kooperatiflerinkuruluşlarına yardımcı ve ortak olma ile önderlik etme hakları öngörülmüştür.
Anayasa'nın 171. maddesinde Devlete, millî ekonominin yararlarınıdikkate alarak, öncelikle üretimin artırılması ve tüketicinin korunmasınıamaçlayan kooperatifçiliğin gelişmesini sağlayacak tedbirleri alma göreviverilmiştir.
Anayasa'nın 171. maddesinin ikinci fıkrasındaki "Kooperatifler,Devletin her türlü kontrol ve denetimine tâbi olup, siyasetle uğraşamaz vesiyasi partilerle işbirliği yapamazlar" hükmünün 4121 sayılı Yasaile kaldırılmasıyla, kooperatifler üzerindeki Devletin her türlü kontrol vedenetim yetkisi Anayasal yetki olmaktan çıkarılarak, kooperatifçiliğinilkeleri, ulusal ekonominin koşulları, ülke ve toplum yararı, üreticinin vetüketicinin korunması, ortakların haklarının korunması, kooperatiflerinyararları, özellikleri, işlevleri gibi amaçlar gözetilerek yasal yetkikapsamına girmiştir.
1163 sayılı Yasa'nın 5146 sayılı Yasa'yla değişik 1.maddesinde, "Tüzel kişiliği haiz olmak üzere ortaklarının belirliekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek veya geçimlerine ait ihtiyaçlarınıişgücü ve parasal katkılarıyla karşılıklı yardım, dayanışma vekefalet suretiyle sağlayıp korumak amacıyla gerçek ve tüzel kişiler tarafındankurulan değişir ortaklı ve değişir sermayeli ortaklıklara kooperatifdenir" şeklindeki tanımlama ile gerçek ve tüzel kişi ortaklarkooperatif tanımının unsuru haline getirilmiştir.
1163 sayılı Yasa'nın 23. maddesindeki ortakların hak veyükümlülüklerinin eşit olduğu, 48. ve 53. maddelerindeki her ortağınyalnızca bir oy hakkına sahip bulunduğu, oy hakkı, iptal ve sorumluluk davasıaçma konusunda mutlak eşitliğin bulunduğu ve bu nedenle söz konusu haklarınsermaye payının büyüklüğü ya da ortağın yaptığı katkının oranınabağlanamayacağına ilişkin hükümler de dikkate alındığında özel hukuk tüzelkişilerinin kooperatiflere katılması, kooperatiflerin özerklik vebağımsızlıkları ile ortakların demokratik katılımını olumsuz etkilememekte,dolayısıyla ortakların çıkarlarını zedelememektedir.
Kooperatiflerin amacı, bireyin geniş kapsamlı ve çok yönlüolarak ekonomik ve sosyal gelişmesini sağlamaktır. 1163 sayılı Yasa'dakikooperatifçiliğin korunmasına ilişkin sınırlamalar da gözetildiğinde, özel vekamu hukuku tüzel kişilerinin kooperatif ortağı olmalarına izin veren kural,üretimin artırılması ve tüketicinin korunmasına yönelik tedbirler niteliğindeolmakla Anayasa'nın 2. ve 171. maddelerine aykırı değildir. İptal istemininreddi gerekir.
Kuralın Anayasa'nın 11. ve 90. maddeleri ile ilgisigörülmemiştir.
V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ
24.4.1969 günlü, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'nun21.4.2004 günlü, 5146 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyle değiştirilen 9. maddesineyönelik iptal istemi, 2.5.2008 günlü, E. 2004/47, K. 2008/96 sayılı kararlareddedildiğinden, bu maddeye ilişkin yürürlüğün durdurulması isteminin REDDİNE,2.5.2008 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
VI- SONUÇ
24.4.1969 günlü, 1163 sayılıKooperatifler Kanunu'nun 21.4.2004 günlü, 5146 sayılı Yasa'nın 2.maddesiyle değiştirilen 9. maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptalisteminin REDDİNE, 2.5.2008 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Sacit ADALI
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Mustafa YILDIRIM
Üye
Cafer ŞAT
Üye
A. Necmi ÖZLER
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Şevket APALAK
Üye
SerruhKALELİ