Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.2004/52, K.2004/94 Sayılı Karar - 13/07/2004

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı: 2004/52

Karar Sayısı : 2004/94

Karar Günü :13.7.2004

Resmi Gazete tarih/sayı: 18.07.2004/25526

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Danıştay OnuncuDairesi

İTİRAZIN KONUSU: 6.10.1983 günlü, 2908sayılı Dernekler Kanunu'nun 71. maddesinin 4552 sayılı Dernekler KanunundaDeğişiklik Yapılması Hakkında Kanun'un 1. maddesiyle değiştirilen ikincifıkrasının (2) sayılı bendinin Anayasa'nın 2., 13. ve 33. maddelerineaykırılığı savıyla iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemidir.

I- OLAY

Türkiye Kızılay Derneği Genel Merkez Kurulu, Merkez Yönetim Kuruluve Genel Merkez Denetçiler Kurulu üyelerinin görevlerine son verilmesine ve buorganların görevlerini yerine getirmek üzere geçici kurulların oluşturulmasınailişkin 13.10.2003 günlü, 2003/6256 sayılı Bakanlar Kurulu kararının iptaliistemiyle açılan davada itiraz konusu kuralın, Anayasa'ya aykırılık iddiasınıciddî bulan Mahkeme iptali için başvurmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı

28.3.2000 günlü, 4552 sayılı Yasa ile değiştirilen itiraz konusukuralı da içeren 2908 sayılı Dernekler Kanunu'nun 71. maddesi şöyledir:

"Madde 71- (Değişik 1. ve 2. fıkralar: 4552 - 28.3.2000)Türkiye Kızılay Derneği kuruluş amacına ve uluslar arası anlaşmalarla tayinedilen nitelik ve durumuna göre; Türk Hava Kurumu ise kuruluş amacına göredüzenlenen tüzüklerine ve kanunların verdiği görev ve yetkilere uygun olarakteşkilatlanır ve yönetilir.

Bakanlar Kurulu, Türkiye Kızılay Derneği ve Türk Hava Kurumunun;

1.Genel kurullarının kararı üzerine tüzüklerini onaylamaya,

2. Denetleme yetkileri bulunan mercilerin raporları üzerine,

a) Organlarının görevlerine son vermeye ve bunların görevleriniyerine getirmek üzere geçici kurullar oluşturmaya,

b) Tüzüklerini değiştirmeye, yürürlükten kaldırmaya ve yenidendüzenlemeye,

Yetkilidir.

Türkiye Kızılay Derneği ile Türk Hava Kurumunun mal veparaları Devlet malı sayılır. Bunlara karşı suç işleyenler Devlet memuru gibicezalandırılır."

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

Başvuru kararında Anayasa'nın 2., 13. ve 33. maddelerinedayanılmıştır.

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca MustafaBUMİN, Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, TülayTUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Fazıl SAĞLAM, A. Necmi ÖZLER ve SerdarÖZGÜLDÜR'ün katılımlarıyla 8.7.2004 gününde yapılan ilk inceleme toplantısındaöncelikle, davada uygulanacak kural sorunu görüşülmüştür.

Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmaktaoldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararnamekurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğüaykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırlarsa o hükmün iptali için AnayasaMahkemesi'ne başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca, birmahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmışve görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen kuralların da odavada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları,davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayısonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak niteliktekikurallardır.

2908 sayılı Dernekler Kanunu'nun 4552 sayılı Yasa'nın 1.maddesiyle değiştirilen 71. maddesinin ikinci fıkrasının (2) sayılı bendininiptali istenilmiş ise de, görülmekte olan dava, Türkiye Kızılay Derneğiorganlarının görevlerine son verilmesi ve bunların görevlerini yerine getirmeküzere geçici kurulların oluşturulmasıyla ilgili Bakanlar Kurulu kararınıniptali olduğundan 71. maddenin ikinci fıkrasının (2) sayılı bendinin (b) altbendinin, itiraz başvurusunda bulunan Mahkeme'nin bakmakta olduğu davadauygulanma olanağı bulunmadığından bu bende ilişkin başvurunun Mahkeme'nin yetkisizliğinedeniyle REDDİNE, işin esasının incelenmesine, 8.7.2004 gününde oybirliğiylekarar verilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ilediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

Başvuru kararında, kamu yararına çalışan özel hukuk tüzelkişisiolan Türkiye Kızılay Derneği'nin Kanunla düzenlenen özel durumlar dışında 2908sayılı Dernekler Kanunu'nun genel hükümlerine tabi olduğu, dernek kurmahürriyetinin hangi sebeplerle sınırlanabileceğinin Anayasa'da belirtildiği,tüzelkişilik kazanan derneğin organlarının görevlerine son verme ve bunlarıngörevlerini yerine getirmek için geçici kurullar oluşturmak üzere BakanlarKurulu'na yetki verilmesinin dernek kurma özgürlüğünü engellediği, bunedenlerle itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırılık oluşturduğu ilerisürülmüştür.

2908 sayılı Dernekler Kanunu'nun 71. maddesinin 4552 sayılı Yasaile değiştirilen ikinci fıkrasının (2) sayılı bendinin (a) alt bendinde,denetleme yetkileri bulunan mercilerin raporları üzerine Türkiye KızılayDerneği organlarının görevlerine son vermeye ve bunların görevlerini yerinegetirmek üzere geçici kurullar oluşturmaya, Bakanlar Kurulu'nun yetkili olduğuöngörülmüştür.

Anayasa'nın "Dernek kurma hürriyeti" başlığını taşıyan33. maddesinde, herkesin önceden izin almaksızın dernek kurma ve bunlara üyeolma ya da üyelikten çıkma hürriyetine sahip olduğu, hiç kimsenin bir derneğeüye olmaya ve dernekte üye kalmaya zorlanamayacağı, dernek kurma hürriyetininancak, millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık vegenel ahlâk ile başkalarının hürriyetlerinin korunması sebepleriyle ve kanunlasınırlanabileceği, dernek kurma hürriyetinin kullanılmasında uygulanacak şekil,şart ve usullerin kanunda gösterileceği, derneklerin kanunun öngördüğü hallerdehâkim kararıyla kapatılabileceği veya faaliyetten alıkonulabileceği, ancak,millî güvenliğin, kamu düzeninin, suçun işlenmesini veya suçun devamınıönlemenin yahut yakalamanın gerektirdiği hallerde gecikmede sakınca bulunmasıhalinde kanunla bir merciin derneği faaliyetten men ile yetkilendirilebileceği,bu merciin kararının yirmi dört saat içinde, görevli hâkimin onayınasunulacağı, hâkimin kararını kırksekiz saat içinde açıklayacağı, aksi halde, buidari kararın kendiliğinden yürürlükten kalkacağı öngörülmüştür. Buna göre,dernek kurma özgürlüğü, derneğin kuruluş sözleşmesi niteliğindeki tüzüğünükendisinin oluşturması, değiştirmesi, organlarını belirleyebilmesi,organlarının iradeleri dışında ancak mahkeme kararıyla kapatılabilmesi gibigüvenceleri kapsamaktadır.

Nitekim, 2908 sayılı "Dernekler Kanunu"nun 9. maddesininbirinci fıkrasında, derneklerin kuruluş bildirisini ve eklerini merkezlerininbulunduğu mahallin en büyük mülki amirliğine vermek suretiyle tüzelkişilikkazanacakları; 19. maddesinde, her dernekte genel kurul, yönetim kurulu iledenetleme kurulunun oluşturulmasının zorunlu olduğu; 26. maddesinde, dernekorganlarının seçilmesi, dernek tüzüğünün değiştirilmesi ve derneğinfeshedilmesi; 49. maddesinde, dernek genel kurulunun her zaman derneğin feshinekarar verebileceği; 50. maddesinde, hangi hallerde mahkeme kararı ile derneğinfeshine karar verilebileceği; 51. maddesinde, derneğin ne zaman kendiliğindendağılmış sayılacağı; 52. maddesinde de derneklerin yasada öngörülen hallerdeancak mahkeme kararıyla kapatılabileceği, faaliyetlerinin yasaklanabileceğibelirtilmiştir.

Bu düzenlemelerden, dernek tüzelkişiliğinin kurucu unsurlarınınderneğin tüzük ve organları olduğu, derneklerin kuruluş sözleşmesiniteliğindeki tüzüklerini kendilerinin oluşturabilecekleri, değiştirilebilecekleri,organlarını belirleyebilecekleri, organlarının iradeleri dışında derneklerinancak mahkeme kararıyla kapatılabilecekleri anlaşılmaktadır.

Anayasa'nın 13. maddesinde, temel hak ve hürriyetlerin, özlerinedokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplerebağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabileceği, bu sınırlamanın Anayasa'nınsözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerineve ölçülülük ilkesine aykırı olamayacağı belirtilmiştir.

İtiraz konusu kuralla Türkiye Kızılay Derneği'nin yetkiliorganlarının iradeleri dışında bu organların görevlerine son vermeye vebunların görevlerini yerine getirmek üzere geçici kurullar oluşturmayayürütmenin yetkili kılınması Anayasa'nın 33. maddesinin güvence altına aldığıdernek kurma özgürlüğü alanına yapılmış açık bir müdahale niteliğindedir. Böylebir müdahalenin her şeyden önce Anayasa'nın ilgili maddesinde belirtilennedenlerden birine dayandırılmış olması gerekir. Oysa, itiraz konusu kural Anayasa'nın33. maddesinde belirtilen sınırlama nedenlerinden herhangi birinedayanmamaktadır.

Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 13. ve 33.maddelerine aykırıdır ve iptali gerekir.

İtiraz konusu yasa kuralı Anayasa'nın 13. ve 33. maddelerineaykırı görülerek iptal edilmiş olduğundan, ayrıca Anayasa'nın 2. maddesiyönünden incelenmesine gerek görülmemiştir.

VI- SONUÇ

6.10.1983 günlü, 2908 sayılı "Dernekler Kanunu"nun 71.maddesinin 4552 sayılı Yasa ile değiştirilen ikinci fıkrasının (2) numaralıbendinin (a) alt bendinin Anayasa'ya aykırı olduğuna veİPTALİNE, yürürlüğünün durdurulması isteminin REDDİNE, 13.7.2004gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.