ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2004/54
Karar Sayısı : 2005/24
Karar Günü : 4.5.2005
Resmi Gazete Tarih-Sayısı : 26.11.2005 - 26005
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN MAHKEMELER :
1- Gaziantep İdare Mahkemesi (Esas : 2004/54)
2- Van İdare Mahkemesi (Esas : 2004/33)
3- Ankara 10. İdare Mahkemesi (Esas : 2004/71)
4- Erzurum 1. İdare Mahkemesi (Esas : 2004/74)
5- Adana 2. İdare Mahkemesi (Esas : 2004/80)
6- İzmir 1. İdare Mahkemesi (Esas : 2004/111)
İTİRAZLARIN KONUSU : 6245 sayılı HarcırahKanunu'nun, 4969 sayılı Kanun'un 1. maddesiyle değişen, 10. maddesinin (1)numaralı bendinin, Anayasa'nın 2., 5., 10., 11., 17., 41., 49., 55., 56. ve 65.maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
I. OLAY
Kendi yazılı talepleri üzerine bir başka görev yerine tayinedildikleri için harcırah ödenmeyen kamu görevlilerinin harcırah ödenmemesineilişkin işlemin iptali istemiyle açtıkları davalarda, itiraz konusu kuralın,Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkemeler, iptali içinbaşvurmuşlardır.
III. YASAKURALLARI
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
6245 sayılı Harcırah Kanunu'nun 10. maddesinin çeşitlimahkemelerce iptali istenilen (1) numaralı bendi şöyledir: “Kendi yazılıtalepleri üzerine gönderilenler hariç olmak üzere; Yurt içinde veya dışındakidaimi bir vazifeye naklen tayin olunanlarla yabancı memleketlerdeki memuriyetmerkezi tebdil olunan veyahut bu yerlerden yurt içinde diğer bir daimi vazifeyetayin edilen memur ve hizmetlilere yeni vazife mahallerine kadar;”
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
İtiraz konusu kuralın Anayasa'nın 2., 5., 10., 11., 17., 41., 49.,55., 56. ve 65. maddelerine aykırılığı ileri sürülmüştür.
IV. İLKİNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince değişiktarihlerde yapılan ilk inceleme toplantılarında, dosyalarda eksiklikbulunmadığından işlerin esaslarının incelenmesine oybirliği ile kararverilmiştir.
V. ESASINİNCELENMESİ
Başvuru kararları ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ilediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A- Birleştirme Kararı
6245 sayılı Harcırah Kanunu'nun 10. maddesinin (1) numaralıbendinin başındaki “Kendi yazılı talepleri üzerine gönderilenler hariçolmak üzere;” ibaresinin iptali istemiyle yapılan itirazbaşvurularına ilişkin davaların, aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle, sözkonusu ibarenin de içinde yer aldığı (1) numaralı bendin tamamının iptalininistenildiği 2004/54 Esas sayılı dava ile BİRLEŞTİRİLMESİNE, birleştirilendavaların esaslarının kapatılmasına, esas incelemenin 2004/54 Esas sayılı dosyaüzerinden yürütülmesine, 4.5.2005 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
B- Sınırlama Sorunu
Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi'neitiraz yoluyla yapılacak başvurular itiraz yoluna başvuran mahkemenin bakmaktaolduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlı tutulmuştur.
Olayda, esas incelemenin üzerinde yürütülmesine karar verilen2004/54 esas sayılı dosyada itiraz yoluna başvuran Mahkemece, 6245 sayılıHarcırah Kanunu'nun, 4969 sayılı Kanunun 1. maddesiyle değişik 10. maddesinin “Kendiyazılı talepleri üzerine gönderilenler hariç olmak üzere; Yurt içinde veyadışındaki daimi bir vazifeye naklen tayin olunanlarla yabancı memleketlerdekimemuriyet merkezi tebdil olunan veyahut bu yerlerden yurt içinde diğer birdaimi vazifeye tayin edilen memur ve hizmetlilere yeni vazife mahallerine kadar” hükmünüiçeren 1. bendinin tamamının iptali istenilmiştir.
Oysa, dava konusu idari işlemin yasal dayanağı ve anılanMahkemenin yukarıda yer verilen gerekçesi dikkate alındığında, davadauygulanacak kuralın “Kendi yazılı talepleri üzerine gönderilenler hariçolmak üzere;” ibaresinin olduğu anlaşıldığından, 6245 sayılı HarcırahKanunu'nun, 4969 sayılı Kanunun 1. maddesiyle değişik 10. maddesinin 1.bendinin tamamının iptali istemine yönelik itirazın esasına ilişkinincelemenin, anılan bendin başındaki “Kendi yazılı talepleri üzerinegönderilenler hariç olmak üzere;” ibaresi ile sınırlı olarakyapılmasına 4.5.2005 gününde oybirliğiyle karar verilmiştir.
C- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu
Başvuru kararlarında, re'sen atanan kamu görevlilerine harcırahödenirken, kendi yazılı talepleri üzerine istediği yere atanan kamugörevlilerine harcırah ödenmemesinin “kanun önünde eşitlik” ilkesiylebağdaşmadığı; ayrıca, kendi yazılı talebi üzerine bir yerden başka bir yerenakledilen kamu görevlilerini harcırah ödemesinden yoksun bırakmanın, hemdevlet tüzel kişiliğinin itibarını, hem de kamu hizmetinin etkinliğini olumsuzyönde etkileyeceği, bunun da, sosyal devlet anlayışıyla ve devletinçalışanların hayat seviyelerini yükseltmek, çalışmayı desteklemek ve çalışmabarışını sağlamak yükümlülüğüne ters düşeceği; diğer yandan, bir kamugörevlisinin, aile birliğinin sağlanması için eşinin bulunduğu yere atanabilmekamacıyla yazılı talepte bulunmasının isteğe bağlı olmaktan ziyade, birzorunluluk olarak ortaya çıkması nedeniyle, bu biçimde ortaya çıkan nakilistemlerinin isteğe bağlı olarak nitelendirilemeyeceği, bu bakımdan eş durumunabağlı olarak yer değiştirme isteminde bulunanlara harcırah ödenmemesi halinde,düşük ücretlerle çalışan kamu görevlilerinin, çoğu zaman, söz konusu nakil masraflarındankaçınmak amacıyla, bu zorunluluğa bağlı nakil istemlerinden vazgeçmekzorunda kalacakları, bunun da, anayasal güvenceye alınmış olan aile birliğininkorunması ilkesini zedeleyeceği nedenleriyle itiraz konusu kuralın, Anayasa'nın2., 5., 10., 11., 17., 41., 49., 55., 56. ve 65. maddelerine aykırı olduğuileri sürülmüştür.
İtiraz konusu kuralla, “kendi yazılı talepleri üzerine”, yurtiçinde veya dışındaki daimi bir vazifeye naklen tayin olunanlarla, yabancımemleketlerdeki memuriyet merkezi tebdil olunan veyahut bu yerlerden yurtiçinde diğer bir daimi vazifeye tayin edilen memur ve hizmetlilere, yeni vazifemahallerine kadar, yol masrafı, yevmiye, aile masrafı ve yer değiştirme masrafıverilmemesi öngörülmüştür.
Temel ve asli fonksiyonları kamu hizmetini yürütmek olan ve birstatü içerisinde görevlerini yerine getiren kamu görevlileri, kamu hizmetininiyi işlemesi, idarenin fonksiyonlarını rasyonel ve verimli olarak yerinegetirebilmesi için, ya kendi isteklerine dayalı olarak ya da re'sen, kanunlardayer alan kurallar çerçevesinde, yetkili idari makamlarca bulundukları yerdenbaşka bir yere veya bulundukları görevden başka bir göreve atanabilmektedirler.Bu atamaya bağlı olarak da, yeni görev yerlerinde göreve başlayabilmek içinbazı giderler yapmak zorunda kalmaktadırlar. İşte, kanunkoyucu tarafından,atama işlemi sonucunda, görev yeri değişen kamu görevlisinin, maddi açıdanbelli bir külfetle karşı karşıya kalması ve bu külfetin, kamu hizmetininyürütülmesinden kaynaklanması nedeniyle ve kamuca karşılanması amacıyla, yasaldüzenlemeler yapılmıştır.
Harcırah Kanunu, kamu hukuku alanında, çalışanla çalıştıranlararasındaki istihdam ilişkilerini ve buna dayanan mali hakları düzenleyen birKanun değil, 1'inci maddesinde belirtildiği üzere, genel, katma ve özel bütçeliidarelerde, bunlara bağlı sabit ve döner sermayeli kurumlarda, özel kanunlarlakurulmuş banka ve teşekküllerde (…) yolluk ödenmesini gerektiren hizmetyapılması hallerinde uygulanacak kuralları içeren bir gider kanunudur.
Yolluk ödemesi, kamu hizmetinin gerektirdiği durumlarda, bu hizmetiçin görevlendirilen kişilerin katlanacakları giderleri karşılamak üzereyapılan parasal bir idari işlemdir. Başka bir deyişle, gerektiğindegörevlendirilen kişilere, katlandıkları zorunlu giderlerin karşılığı olarakyapılan bir ödemedir.
Nakil işlemi, idarece, takdir yetkisi kapsamında, kamugörevlisinin istemi olmaksızın tesis edilebileceği gibi, mevzuatın öngördüğükoşulların varlığı halinde, yine takdir yetkisi kapsamında, kamu görevlisinintalebi üzerine de tesis edilebilir. Bu anlamda, nakil isteminde bulunmak, kamugörevlileri için, bir hak olarak gözükmekte ise de, istemin yerinegetirilmesinin kamu yararı ve hizmetin gerekleri ile sınırlandırılmış olmasınedeniyle, bu hakkın kullanılmasıyla ortaya konulan istemin, idarelerce,mutlaka karşılanması zorunluluğu bulunmamaktadır. Her iki durumda da, yargısaldenetim yetkisi saklı kalmak kaydıyla, işlemin tesis edilip edilmeyeceğiidarenin takdirindedir.
Öte yandan, 657 sayılı Kanunun 62. maddesinin 2595 sayılı Kanunun4'üncü maddesiyle değişik 3'üncü paragrafında, yer değiştirme suretiyle yapılanatamalarda, memurlara, yolluklarının, atama emirleri tebliğ edilince ödeme emriaranmaksızın, saymanlıklarca derhal ödeneceği hükmü yer almış, anılan Kanunhükmünde görev yerinin değişmesinin isteğe bağlı olup olmaması yönünden, birayrım yapılmamıştır.
Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin sosyal birhukuk devleti olduğu belirtilmiştir. Bu maddede belirtilen sosyal hukukdevleti, temel hak ve özgürlükleri en geniş ölçüde gerçekleştiren ve güvencealtına alan, toplumsal gerekleri ve toplum yararını gözeten, kişi ve toplumyararı arasında denge kuran, toplumsal dayanışmayı en üst düzeydegerçekleştiren, güçsüzleri güçlüler karşısında koruyarak eşitliği, sosyaladaleti sağlayan, çalışma hayatının gelişmesi için önlemler alarak çalışanlarıkoruyan, sosyal güvenlik sorunlarını çözmeyi yüklenmiş, ülkenin kalkınmasıylabirlikte ulusal gelirin sosyal katmanlar arasında adaletli biçimde sağlanmasınıamaç edinmiş devlettir. Güçsüzleri güçlülere ezdirmemek ilkesi, herkesi, buarada çalışanları, emeklilerle yaşlıları, durumlarına uygun düzenlemelerle,sağlıklı, mutlu ve güven içinde yaşatmayı gerektirir.
Nakil işlemi sonucunda, görev yeri değişen kamu görevlilerinin,maddi açıdan belli bir külfetle karşı karşıya kalmaları ve bu külfetin, kamuhizmetinin yürütülmesinden kaynaklanması nedeniyle, isteklerine dayalı olaraknakledilmiş bile olsalar, söz konusu külfetin kamuca karşılanması icapettiğinden, iptali istenilen kural, Anayasa'nın 2. maddesiyle bağdaşmamaktadır.
Öte yandan, Anayasa'nın 10. maddesindeki “Kanun önünde eşitlikilkesi” hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile eylemlideğil, hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumdabulunan kişilerin yasalar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak,ayırım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynıdurumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasakarşısında eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır.
Kendi yazılı talepleri üzerine nakledilen kamu görevlileri ilere'sen nakledilen kamu görevlilerinin, nakil işleminin hukuksal niteliğiyönünden ve yer değiştirmeye bağlı olarak ödenen harcırah bakımından, aynıhukuksal konumda oldukları kuşkusuzdur. Aynı hukuksal konumda olanlar arasındafarklı kurallar öngörülmesi Anayasa'nın 10. maddesindeki eşitlik ilkesineaykırılık oluşturur.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural, Anayasa'nın 2. ve 10.maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.
İtiraz konusu kuralın Anayasa'nın, 17., 41., 49., 55., 56. ve 65.maddeleri ile ilgisi görülmemiş, 5. ve 11. maddeleri yönünden deincelenmesine gerek duyulmamıştır.
VI- SONUÇ
10.2.1954 günlü, 6245 sayılı “Harcırah Kanunu”nun 10. maddesinin(1) numaralı bendinin başına 31.7.2003 günlü, 4969 sayılı Yasa ile eklenen“Kendi yazılı talepleri üzerine gönderilenler hariç olmak üzere;” ibaresinin,Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 4.5.2005 gününde OYBİRLİĞİYLE kararverildi.
Başkanvekili
Haşim KILIÇ
Üye
Sacit ADALI
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Tülay TUĞCU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Cafer ŞAT
Üye
A. Necmi ÖZLER
Üye
Ali GÜZEL
Üye
Fettah OTO
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR