ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2005/14
Karar Sayısı : 2008/92
Karar Günü :17.4.2008
R.G. Tarih-Sayı :28.06.2008-26920
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN MAHKEMELER:
1- Ankara 13. Asliye Hukuk Mahkemesi (E.2005/14)
2- Gaziantep 1.Asliye Hukuk Mahkemesi (E.2005/49)
İTİRAZLARIN KONUSU : 22.11.2001 günlü, 4721sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 101. maddesinin üçüncü fıkrasının, Anayasa'nın2., 5., 10., 13. ve 33. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Bakılmakta olan davalarda, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırıolduğu savını ciddi bulan Mahkemeler, iptali için başvurmuşlardır.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun, iptali istenen üçüncü fıkrayıda içeren 101. maddesi şöyledir:
"Vakıflar, gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal vehakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleriyle oluşan tüzel kişiliğesahip mal topluluklarıdır.
Bir malvarlığının bütünü veya gerçekleşmiş ya da gerçekleşeceğianlaşılan her türlü geliri veya ekonomik değeri olan haklar vakfedilebilir.
Vakıflarda üyelik olmaz.
Cumhuriyetin Anayasa ile belirlenen niteliklerine ve Anayasanıntemel ilkelerine, hukuka, ahlâka, milli birliğe ve milli menfaatlere aykırıveya belli bir ırk ya da cemaat mensuplarını desteklemek amacıyla vakıfkurulamaz."
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Başvuru kararlarında Anayasa'nın 2., 5., 10., 13. ve 33.maddelerine dayanılmıştır.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca yapılan ilkinceleme toplantılarında, dosyalarda eksiklik bulunmadığından işin esasınınincelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
V- BİRLEŞTİRME KARARI
22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 101.maddesinin üçüncü fıkrasının iptali istemiyle yapılan itiraz başvurusunailişkin 2005/49 Esas sayılı davanın, aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle2005/14 Esas sayılı dava ile BİRLEŞTİRİLMESİNE, birleştirilen davanın esasınınkapatılmasına, esas incelemenin 2005/14 Esas sayılı dosya üzerindenyürütülmesine, 23.5.2005 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
VI- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararları ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ilediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı
22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Yasa'nın 101 ve devamındakimaddelerde vakıflarla ilgili düzenlemelere, 56 ve devamındaki maddelerde dederneklerle ilgili düzenlemelere yer verilmiştir.
Yasa'nın 101. maddesinde, vakıflar, gerçek veya tüzel kişilerinyeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleriyle oluşantüzel kişiliğe sahip mal toplulukları olarak tanımlanmış, bir malvarlığınınbütünü veya gerçekleşmiş ya da gerçekleşeceği anlaşılan her türlü geliri veyaekonomik değeri olan hakların vakfedilebileceği, vakıflarda üyelik olmayacağıve Cumhuriyetin Anayasa ile belirlenen niteliklerine ve Anayasa'nın temelilkelerine, hukuka, ahlâka, milli birliğe ve milli menfaatlere aykırı veyabelli bir ırk ya da cemaat mensuplarını desteklemek amacıyla vakıfkurulamayacağı belirtilmiştir. Devamındaki maddelerde de, vakfınkuruluş şekli, vakıf senedi, mirasçı ve alacaklıların dava hakları, vakfınörgütü, denetimi, yönetimin, amacın ve malların değiştirilmesi, yıllık rapor,faaliyetten geçici alıkoyma, vakfın sona ermesi ve diğer hükümlerdüzenlenmiştir.
Yasa'nın 56. maddesinde ise, dernekler, en az yedi gerçek veyatüzel kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacıgerçekleştirmek üzere, bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmeksuretiyle oluşturdukları, tüzel kişiliğe sahip kişi toplulukları olaraktanımlanmış ve devamındaki maddelerde de, dernek kurma hakkı, tüzel kişiliğinkazanılması, dernek üyeliği ve bunun kazanılması, koşulları ve sona ermesi,üyelerin hakları ve yükümlülükleri, dernek organları, bu organların niteliği,oluşumu, görev ve yetkileri, çalışma usulleri, derneklerin sona ermesi,derneklerin faaliyetleri, örgütlenmesi gibi konularla ilgili düzenlemelere yerverilmiştir.
4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nda yer alan düzenlemeler, bu Kanunhükümlerine göre kurulmuş ve kurulacak olan vakıflar ile 743 sayılı Türk KanunuMedenisi hükümlerine göre kurulmuş olan vakıfları kapsamaktadır.
İtiraz konusu kural, 4721 sayılı Yasa'nın 101. maddesinin "Vakıflardaüyelik olmaz" biçimindeki üçüncü fıkrasıdır. Kuralın gerekçesinde,"Üçüncü fıkrada, vakıflarda üyeliğin söz konusu olamayacağı esasıgetirilmiştir. Ülkemizde belirli dönemlerde söz konusu olabilen dernekleşmeyerine vakıf kurma eğilimleri, böylece yeterli mal ve hakların belirli biramaca özgülenmesinin aranması ve derneklerden farklı olarak vakıflarda üyelikolamayacağının öngörülmesi ile sınırlandırılmış olacak ve bu suretle dernekbenzeri vakıflar kurulması değil, gerçek anlamda tarihi gelişimine ve işlevineuygun şekilde vakıf kurulması yolu, yasal güvence altına alınmış olmaktadır."denilmiştir.
4721 sayılı Yasa'dan önce yürürlükte olan 743 sayılı Yasa'da, vakıflarda üyeliği engelleyecek nitelikte bir hüküm bulunmadığı halde,1.1.2002 tarihinde yürürlüğe giren 4721 sayılı Yasa'nın 101. maddesinin itirazkonusu üçüncü fıkrası ile vakıflarda üyelik olmayacağı öngörülmüştür.
B- İtiraz Konusu Kuralın Anayasa'ya Aykırılığı Sorunu
Başvuru kararlarında, Anayasa'nın 33. maddesinin birincifıkrasında, herkesin önceden izin almaksızın dernek kurma, derneğe üye olma yada üyelikten çıkma hakkına sahip olduğunun ve maddenin son fıkrasında da, bumaddede yer alan düzenlemelerin vakıflarla ilgili olarak da uygulanacağınınbelirtildiği, Anayasa'nın 33. maddesi ile tanınan vakıflara üye olma hakkınınitiraz konusu kural ile kullanılamaz hale geldiği, böylece dernekler vevakıflar arasındaki eşitliğin ortadan kaldırıldığı, tek başına vakıf kurmaimkanı olmayan ancak bir vakfa üye olarak topluma ve kamuya maddi yardımdabulunmak veya ismini üye olacağı vakıf içinde yaşatmak isteyen gerçek veyatüzel kişilerin bu anayasal hakkı kullanmalarının engellendiği, hayatiyetleriyeni üyelerin varlığına bağlı olan vakıflarda üyeliğin kaldırılmasının buvakıfların tasfiyesi sonucunu doğuracağı, bu durumun ise tüzel kişiliğindevamlılığı ilkesi ile bağdaşmadığı, vakıflarda üyeliğin olması ile vakıfkültürü ve vakıf medeniyetinin daha güçlü ve kalıcı olmasının sağlanacağı,ayrıca itiraz konusu kuralın, 1.1.2002 tarihinden önce kurulan vakıflarla butarihten sonra kurulan ve kurulacak olan vakıflar arasında imkan ve işleyişfarklılığı doğuracağı, kuralın gerekçesinin de vakıflarda üyeliğin olmamasıiçin dayanak olamayacağı, bu nedenlerle itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 2.,5., 10., 13. ve 33. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
İtiraz konusu kuralda, vakıflarda üyelik olmayacağı belirtilmeksuretiyle, gerçek ve tüzel kişilerin vakıflara üye olmaları engellenmiştir.
Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin bir hukukdevleti olduğu belirtilmiştir. Hukuk devleti, eylem ve işlemleri hukuka uygunolan, insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, heralanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa'yaaykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukun üstün kurallarıyla kendini bağlısayan ve yargı denetimine açık olan devlettir.
Anayasa'nın 13. maddesinde, "Temel hak ve hürriyetler,özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilensebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar,Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetingereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz" denilmiştir.
Anayasa'nın "Dernek kurma hürriyeti" başlığınıtaşıyan 33. maddesinde de,
"Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma ve bunlaraüye olma ya da üyelikten çıkma hürriyetine sahiptir.
Hiç kimse bir derneğe üye olmaya ve dernekte üye kalmayazorlanamaz.
Dernek kurma hürriyeti ancak, milli güvenlik, kamu düzeni, suçişlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâk ile başkalarınınhürriyetlerinin korunması sebepleriyle ve kanunla sınırlanabilir.
...
Birinci fıkra hükmü, Silahlı Kuvvetler ve kolluk kuvvetlerimensuplarına ve görevlerinin gerektirdiği ölçüde Devlet memurlarına kanunlasınırlamalar getirilmesine engel değildir.
Bu madde hükümleri vakıflarla ilgili olarak da uygulanır."denilmiştir.
Anayasa'nın 33. maddesinde, herkese, önceden izin almaksızındernek kurma, derneklere üye olma ya da üyelikten çıkma özgürlüğü tanınmıştır.Maddede vakıflara üyelik konusunda açık bir düzenlemeye yer verilmemiş ancakson fıkrada, bu madde hükümlerinin vakıflarla ilgili olarak da uygulanacağıbelirtilmiştir. Derneklerin ve vakıfların kuruluşları, amaçları, işlevleri,işleyişleri ve yönetimleri aynı değil ise de, Anayasa'nın 33. maddesininbirinci ve son fıkraları birlikte değerlendirildiğinde, herkesin, vakıflara üyeolma özgürlüğüne sahip olduğu anlaşılmaktadır.
Anayasa'nın 13. maddesinde, temel hak ve özgürlüklerin, özlerinedokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplerebağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabileceği öngörüldüğünden, vakıflara üyeolma özgürlüğünü ortadan kaldıran itiraz konusu kural Anayasa'ya aykırılıkoluşturmaktadır.
Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kural, Anayasa'nın 2., 13. ve33. maddelerine aykırıdır; iptali gerekir.
Kural iptal edilmiş olduğundan ayrıca Anayasa'nın 5. ve 10.maddeleri yönünden incelenmesine gerek görülmemiştir.
VII- SONUÇ
22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 101. maddesinin üçüncü fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 17.4.2008gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkanvekili
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Sacit ADALI
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Mustafa YILDIRIM
Üye
A. Necmi ÖZLER
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Şevket APALAK
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ