ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2005/28
Karar Sayısı : 2008/122
Karar Günü : 12.6.2008
R.G. Tarih-Sayı :13.11.2008-27053
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN MAHKEMELER:
1) Ankara 9. İş Mahkemesi (E. 2005/28)
2) Bursa 2. İş Mahkemesi (E.2005/131-132 ve133)
İTİRAZLARIN KONUSU : 13.6.1952 günlü, 5953sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki MünasebetlerinTanzimi Hakkında Kanun'un 4.1.1961 günlü, 212 sayılı Yasa iledeğiştirilen 14. maddesinin ikinci fıkrasıyla, Ek 1. maddesinin 8. fıkrasınınikinci tümcesinin Anayasa'nın 2., 5., 10. 11., 48., 49. ve 55. maddelerineaykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Basın mesleğinde çalışanlar tarafından çalışma ve/veya fazlaçalışma ücretinin tespit ve tahsili talebiyle açılan davalarda, itiraz konusukuralların Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan ya da tarafların Anayasa'yaaykırılık savlarını ciddi bulan mahkemeler iptalleri için başvurmuşlardır.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları
13.6.1952 günlü, 5953 sayılı Basın Mesleğinde ÇalışanlarlaÇalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun'un;
- İptali istenen ikinci fıkrasını da içeren 212 sayılı Yasa iledeğişik 14. maddesi şöyledir:
"Kararlaştırılan ücret her ay peşin olarak ödenir. İlaveücretlerin sigorta priminin ödenmesi mecburidir.
Gazetecilere ücretlerini vaktinde ödemeyen işverenler, buücretleri, geçecek her gün için yüzde beş fazlasıyla ödemeye mecburdurlar.
Mukavele müddeti sona ermeden evvel kendisine atfedilebilecek birkusuru olmaksızın işine son verilen gazeteci, peşin almış olduğu ücretin henüzişlememiş bulunan kısmını iade etmeye mecbur tutulamaz.
Gazeteciler her hizmet yılı sonunda işverenin sağladığı kârınemeklerine düşen nıspî karşılığı olarak asgari birer aylık ücret tutarındaikramiye alırlar."
- İptali istenilen sekizinci fıkrasını da içeren Ek 1. Maddesişöyledir:
"5953 sayılı Kanunun birinci maddesindeki gazeteci tabirininşümulü içinde bulunan kimselerden müessese, matbaa, idarehane ve büro gibiyerlerde hizmetlerinin mahiyeti itibariyle müstemirren çalışanlar için günlükiş müddeti, gece ve gündüz devrelerinden sekiz saattir.
Yukarıdaki fıkra hükmünün dışında kalarak, gündüz veya gecedevresindeki çalışma müddetinin daha fazla hadlere artırılması ve ulusalbayram, genel tatiller ve hafta tatilinde çalışılması bu Kanuna göre (fazlasaatlerde çalışma) sayılır.
Pazar gününden başka bir gün hafta tatili yapan gazeteci pazargünü fazla mesai yapmış sayılmaz.
Her bir fazla çalışma saati için verilecek ücret, normal çalışmasaati ücretinin % 50 fazlasıdır.
Ancak, günlük normal çalışma müddetine ilaveten bu madde gereğincetatbik edilecek fazla çalışmaların saat 24'den sonraya tesadüf eden saatlerindeücret bir misli fazlasıyla ödenir.
Fazla saatlerin hesabında, yarım saatten az olan müddetler yarımsaat, fazlası ise bir saat sayılır.
Fazla saatlerde çalışma ücretlerini parça başına veya yapılan işmiktarına göre alan gazetecilere yaptırıldığı takdirde dahi bu kimselerin fazlasaatlere tekabül eden ücretlerini bu maddedeki esaslara göre ödenir.
Fazla çalışmalara ait ücretin, müteakip ücret tediyesiyle birlikteödenmesi mecburidir. Fazla çalışma ücretlerinin gününde verilmemesihalinde, her geçen gün için % 5 fazlasıyla ödenir.
Fazla mesai günde 3 saati geçemez."
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Başvuru kararlarında Anayasa'nın 2., 5., 10. 11., 48., 49.ve 55. maddelerine dayanılmıştır.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi hükmü uyarınca,E.2005/28 sayılı dosya ile ilgili olarak 15.3.2005 gününde yapılan ilk incelemetoplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine;E.2005/131, 132 ve 133 sayılı dosyalarla ilgili olarak 17.11.2005 günündeyapılan ilk inceleme toplantısında ise dosyalarda eksiklik bulunmadığından işinesasının incelenmesine ve aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle davalarınbirleştirilerek incelemenin 2005/28 esas sayılı dosya üzerinden yürütülmesineoybirliğiyle karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararlarıyla bunların ekleri, işin esasına ilişkin rapor,itiraz konusu kurallar, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ilediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
İtiraz başvurularında, zamanında ödenmeyen ücret ile fazla çalışmaücretinin günlük yüzde beş fazlasıyla ödenmesini düzenleyen itiraz konusukurallar gereğince, geçecek günle orantılı olarak ödenmesi gereken meblağınkısa sürede büyük rakamlara ulaştığı, böylece gazetecilere, İş Kanunu'na tâbiolarak işçi statüsünde çalışanlardan farklı olarak ayrıcalık tanındığı, ayrıcasosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak biçimde çalışmabarışını bozduğu gerekçesiyle kuralların Anayasanın 2., 5., 10., 11., 48., 49.ve 55. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasanın 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyeti'nin toplumun huzuru,millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürkmilliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik,lâik ve sosyal bir hukuk Devleti olduğu vurgulanmış,
5. maddesinde, "...kişilerin ve toplumun refah, huzurve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukukdevleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal,ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddî ve manevî varlığınıngelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmak" Devletin temel amaçve görevleri arasında sayılmış,
10. maddesinde, "Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasîdüşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırımgözetilmeksizin kanun önünde eşittir...Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veyasınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütünişlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmekzorundadırlar." hükmüne yer verilmiş,
48. maddesinde, "Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşmehürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmak serbesttir. Devlet, özelteşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini,güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlıyacak tedbirleri alır"denilmiş;
49. maddesinde, "Çalışma, herkesin hakkı ve ödevidir. Devlet,çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını geliştirmek içinçalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek, işsizliği önlemeyeelverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışını sağlamak için gereklitedbirleri alır" ifadesine yer verilmiş,
55. maddesinde ise, "Ücret emeğin karşılığıdır. Devlet,çalışanların yaptıkları işe uygun adaletli bir ücret elde etmeleri ve diğersosyal yardımlardan yararlanmaları için gerekli tedbirleri alır. Asgariücretin tespitinde çalışanların geçim şartları ile ülkenin ekonomik durumu dagöz önünde bulundurulur" hükmü yer almıştır.
5953 sayılı Basın İş Kanununun 212 sayılı Kanun'un 1. maddesiyledeğişik 14. maddesinin ikinci fıkrasına göre, gazetecilerin ücretlerinivaktinde ödemeyen işverenler, bu ücreti geçecek her gün için % 5 fazlasıylaödemeye mecburdurlar.
Kanun'un 1. maddesine göre "gazeteci", "BuKanun şümulüne giren fikir ve sanat işlerinde ücret karşılığı çalışanlara" denilmekteve Kanun'un, "Türkiye'de yayınlanan gazete ve mevkutelerle haberve fotoğraf ajanslarında her türlü fikir ve sanat işlerinde çalışan ve İşKanunu'ndaki "işçi" tarifi şümulü haricinde kalan kimselerle bunlarınişverenleri hakkında uygulanacağı" belirtilmektedir. Dolayısıylagazetecilik işyerinde yapılan çalışmada fikir ve sanat işi yapma koşulunun dagerçekleşmesi gerekmektedir. Yasanın 14. maddesinde her ay peşin olaraködeneceği belirtilen ücretin işveren ile gazeteci arasında 4. maddegereğince yazılı olarak yapılması ve sözleşmede mutlaka yer alması gereken"ücret" olduğu anlaşılmaktadır.
5953 sayılı Kanun`a eklenen 1. maddenin sekizinci fıkrasına göre,fazla çalışmalara ait ücretin müteakip ücret tediyesiyle birlikte ödenmesimecburidir. Fazla çalışma ücretleri, gününde verilmemesi halinde, her geçen güniçin % 5 fazlasıyla ödenir. Aynı maddede, gazeteci tabirinin şümulü içindebulunan kimselerden müessese, matbaa, idarehane ve büro gibi yerlerdehizmetlerinin mahiyeti itibariyle müstemirren çalışanlar için günlük işmüddetinin, gece ve gündüz devrelerinden sekiz saat olduğu, bunun dışındagündüz veya gece devresindeki çalışma müddetinin daha fazla hadlere artırılmasıve ulusal bayram, genel tatiller ve hafta tatilinde çalışılmasının bu Kanunagöre (fazla saatlerde çalışma) sayılacağı, her bir fazla çalışmasaati için verilecek ücretin, normal çalışma saati ücretinin % 50 fazlasıolduğu belirtilmiştir.
Başvuru gerekçelerinde, kurallarda yer alan "günlükyüzde beş fazlasıyla ödeme"ye ilişkin düzenlemelerin itiraza konuedildiği anlaşılmaktadır.
Anayasa'nın 10. maddesinde yer verilen "yasa önünde eşitlikilkesi" hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ileeylemli değil, hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı, aynıdurumda bulunan kişilerin yasalar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarınısağlamak, ayırım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle,aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasakarşısında eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır. Yasa önünde eşitlik, herkesinher yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındakiözellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları veuygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksaldurumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa'da öngörülen eşitlik ilkesizedelenmez
İptali istenen kurallarla gazetecilere, zamanında ödenmeyen ücretve fazla çalışma ücreti açısından diğer çalışanlara tanınmayan lehedüzenlemeler getirilmiştir. Buna ilişkin olarak yasamabelgelerinde, basında mevcut bir huzursuzluğun çözümüyle işçi vememur statüsünden farklı çalışma koşullarına tâbi gazetecileri korumanınamaçlandığı ifade edilmiştir. Basın İş Kanunu kapsamında çalışanların,yaptıkları iş gözetilerek İş Kanunu'na tâbi olanlardan farklı yasaldüzenlemelere konu edilmeleri mümkündür. Bu iki grup, aynı hukuki statüdebulunmadıklarından itiraz gerekçelerinde öne sürülen karşılaştırmaya elverişlideğillerdir. Bu nedenle düzenlemelerin Anayasanın eşitlik ilkesine aykırı biryönü görülmemiştir.
Anayasa'nın 49. maddesinde, çalışmanın, herkesin hakkı ve ödeviolduğu, devletin çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatınıgeliştirmek için çalışanları, işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek,işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışınısağlamak için gerekli tedbirleri alacağı belirtilmektedir.
İptali istenen kurallarda yer alan "günlük yüzde beşfazlası" ibaresi nedeniyle, ücret veya fazla çalışma olarak zamanındaödenmeyen meblağın kısa zamanda yüksek miktarlara ulaşabildiğianlaşılmaktadır. Çalışma koşulları bakımından işçilerden farklı birkonumda olan ve kamuoyunu doğru bilgilendirme görevleri bulunan gazetecileriişveren karşısında korumak amacıyla getirildiği anlaşılan itiraz konusu bukurallarla, gazetecilerin bazı alacaklarının zamanında ödenmesine, gecikmehalinde ise belli miktarda ilave yapılarak tahsiline imkan sağlanmıştır. Fazlaçalışma ücretiyle normal ücretin yüzde beş fazlasıyla ödenmesine ilişkin bukuralların, "zamanında" ödenmeme koşuluna bağlı olarak uygulanabiliroldukları açıktır. Ayrıca, bu düzenlemelerin basın özgürlüğü yönündenönemli bir işlev gördüğü de yadsınamaz. Gazetecinin görevinin haber alma,verme, basma ve yayma gibi kamu düzenini yakından ilgilendiren niteliği de gözönüne alındığında kuralların başlı başına çalışma barışını bozacak nitelikteoldukları söylenemez.
Anayasa'nın "Ücrette adalet sağlanması" başlıklı 55.maddesinde, çalışanların yaptıkları işe uygun adaletli bir ücret elde etmeleriiçin Devletin gerekli önlemleri alacağı öngörüldüğünden, yaptıkları işinözelliği nedeniyle basın çalışanlarını ödenmeyen ücretleri konusunda korumayayönelik düzenlemelerin Anayasanın bu maddesine aykırı bir yönü debulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle kuralların Anayasa'nın 2., 5., 10.,11., 49. ve 55. maddelerine aykırı olmadıkları sonucuna varılmakla itirazınREDDİ gerekir.
Kuralların Anayasa'nın 48. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.
VI- SONUÇ
13.6.1952 günlü, 5953 sayılı Basın Mesleğinde ÇalışanlarlaÇalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun'un, 4.1.1961günlü, 212 sayılı Yasa'nın 1. maddesiyle değiştirilen;
1- 14. maddesinin ikinci fıkrasının,
2- Ek 1. maddesinin sekizinci fıkrasının ikincitümcesinin,
Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 12.6.2008gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Sacit ADALI
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Mustafa YILDIRIM
Üye
A. Necmi ÖZLER
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Şevket APALAK
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ