ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2005/61
Karar Sayısı : 2007/17
Karar Günü : 7.2.2007
Resmi Gazete Tarih-Sayısı : 28.06.2007-26566
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN MAHKEMELER:
1- Ankara 11. İdare Mahkemesi (E:2005/61)
2- Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Daireler Kurulu (E:2005/58)
İTİRAZLARIN KONUSU: 23.1.1987 günlü, 270 sayılıYüksek Hâkimlik Tazminatı Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin 3. maddesinin(A) fıkrasının 570 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değiştirilen cetvelinin(1) numaralı sırasında yer alan “… (General-Amiral rütbesinde olmakşartıyla)” ibaresi ile (2) numaralı sırasında yer alan “…Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısı,…” ibaresinin, Anayasa'nın2., 10., 139., 145. ve 157. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Davacının Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısı olarak görevyaptığı sırada ve emekliye ayrıldıktan sonra, yüksek hâkimlik tazminatınıneksik hesaplanmasına ilişkin işlemlere karşı açmış olduğu davalarda, itirazkonusu ibarelerin Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkemeler iptaliiçin başvurmuşlardır.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Kanun Hükmünde Kararname Kuralı
570 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 2. maddesinin iptaliistenilen ibarelerini de içeren 23.1.1987 günlü, 270 sayılı Yüksek HâkimlikTazminatı Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin 3. maddesinin (A) fıkrasışöyledir:
“A) Askeri Yargıda aşağıda unvanları yazılı görevlerde bulunanlarahizalarında gösterilen gösterge rakamlarının memur aylıklarına uygulanankatsayı ile çarpımı sonucu bulunan miktarda Yüksek Hâkimlik Tazminatı ödenir.Bu tazminat damga vergisi hariç herhangi bir vergiye tabi tutulmaz veödemelerde aylıklara ilişkin hükümler uygulanır. Bu tazminattan yararlananlaraayrıca 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanununun Ek 18 inci maddesigereğince makam tazminatı ödenmez.
Sıra No. Kadro ve Görev Unvanı Tazminat Göstergeleri
1. Askeri Yargıtay Başkanı, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi
Başkanı, Askeri Yargıtay Başsavcısı, Askeri Yüksek İdare 15.000
Mahkemesi Başsavcısı (General-Amiral rütbesinde olmak
şartıyla)
2. Askeri Yargıtay İkinci Başkanı, Askeri Yüksek İdareMahke-
mesi Başsavcısı, Askeri Yargıtay DaireBaşkanları ve Askeri 8.000
Yüksek İdare Mahkemesi Daire Başkanları
3. Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Üyeleri ile
Birinci sınıfa ayrıldıktan sonra bu sınıfta altı yılını tamamlamış7.000
ve askeri yüksek yargı organları üyeliklerine seçilmeniteliklerini
kaybetmemiş askeri hâkim subaylar
4. Birinci sınıfa ayrıldıktan sonra bu sınıfta üç yılınıtamamlamış ve
Askeri Yargıtay ile Askeri Yüksek İdare Mahkemesi üyeliklerine4.500
Seçilme hakkını kaybetmemiş askeri hâkim subaylar
5. Birinci sınıfa ayrılmış askeri hâkimsubaylar 2.000”
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Başvuru kararlarında Anayasa'nın 2., 10., 139., 145. ve 157.maddelerine dayanılmıştır.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca 20.6.2005 ve7.7.2005 günlerinde yapılan ilk inceleme toplantılarında, dosyalarda eksiklik bulunmadığındanişin esasının incelenmesine karar verilmiştir.
V- BİRLEŞTİRME KARARI
23.1.1987 günlü, 270 sayılı Yüksek Hâkimlik Tazminatı HakkındaKanun Hükmünde Kararnamenin 3. maddesinin (A) fıkrasının 570 sayılı KanunHükmünde Kararname ile değiştirilen cetvelinin (1) numaralı sırasında yer alan“…(General-Amiral rütbesinde olmak şartıyla)” ibaresi ile (2) numaralısırasında yer alan “…Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısı,…” ibaresininiptali istemiyle yapılan itiraz başvurusuna ilişkin 2005/58 Esas sayılıdavanın, aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle 2005/61 Esas sayılı dava ileBİRLEŞTİRİLMESİNE, esasının kapatılmasına, esas incelemenin 2005/61 Esas sayılıdosya üzerinden yürütülmesine, 7.7.2005 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
VI- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararları ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu Kanun Hükmünde Kararname kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunlarıngerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereğigörüşülüp düşünüldü:
Başvuru kararlarında, Anayasa'da yer alan düzenleme gereğinceAskeri Yüksek İdare Mahkemesi Başkanı, Başsavcısı, Daire Başkanları veüyelerinin diğer yüksek mahkemelerin Başkan, Başsavcı, Daire Başkanı ve üyeleriile eşit konumda olduğu, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Kanunu'nun 80/a maddesi,Askeri Yargıtay Kanunu'nun 42. maddesi, Hâkimler ve Savcılar Kanunu'nun 106. veEk Geçici 2. maddeleri ile Askeri Hâkimler Kanunu'nun 18. maddesinde yer alandüzenlemelerde mali, sosyal ve diğer özlük hakları yönünden Askeri Yüksek İdareMahkemesi Başsavcısının Anayasa'ya uygun olarak Askeri Yargıtay Başsavcısı vedolayısıyla Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ile eşit haklara sahip kılındığı,270 sayılı Yüksek Hâkimlik Tazminatı Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamede isediğer yüksek mahkeme başsavcıları yönünden öngörülmeyen bir ayrımın AskeriYüksek İdare Mahkemesi Başsavcısı yönünden getirildiği ve bulunduğu rütbeyegöre Başsavcının yüksek hâkimlik tazminatı göstergelerinin farklı rakamlarolarak belirlendiği, oysa Başsavcının yerine getirdiği Askeri Yüksek İdareMahkemesi Başsavcılığı görevi yönünden bulunduğu rütbenin bir önemininbulunmadığı, farklı rütbelerde yapılan Başsavcılık görevinin yetki vesorumluluğunun aynı olduğu, davacının özlük haklarının bir kısmından yoksunbırakılması anlamına gelen düzenlemenin hâkimlik ve savcılık teminatınızedelediği ve yargı bağımsızlığı, hukuk devleti, adalet anlayışı, kuvvetlerayrımı ve eşitlik ilkelerine aykırı olduğu, belirtilen nedenlerle Askeri Yüksekİdare Mahkemesi Başsavcısının alacağı yüksek hâkimlik tazminatının bulunulanrütbeye göre farklılık göstermesi sonucunu doğuran ve ancak General-Amiralrütbesinde bulunma durumunda diğer yüksek mahkemeler başsavcıları gibi yüksekhâkimlik tazminatı alınabileceğini öngören ve bu konuda rütbeye göre ikili birayırım gözeten kuralların, Anayasa'nın 2., 10., 139., 145. ve 157. maddelerineaykırı bulunduğu ileri sürülmüştür.
İtirazlara konu kurallarla, Askeri Yüksek İdare MahkemesiBaşsavcısı'nın alacağı “Yüksek Hâkimlik Tazminatı”, bulunduğu rütbeye görefarklı biçimde düzenlenmekte, Başsavcının “General-Amiral” rütbesinde olmasıhalinde tazminat göstergesinin (15000) olacağı, bu rütbede olmaması halinde isebu göstergenin (8000) olacağı öngörülmektedir.
Anayasa'nın 145. maddesinin son fıkrasında, askerihâkimlerin özlük işlerinin, mahkemelerin bağımsızlığı, hâkimlik teminatı,askerlik hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenleneceğibelirtilmektedir. Yargı fonksiyonunun doğrudan doğruya adaletingerçekleştirilmesi amacına yönelik niteliği ve hukuki uyuşmazlıkları kesinolarak çözme özelliği, bu fonksiyonu yerine getiren devlet organlarının dahagüvenceli hale getirilmesini zorunlu kılmış, böylece yargı organının yasama veyürütme organları karşısında bağımsızlığı ilkesi kabul edilirken yargıfonksiyonunu yerine getiren hâkimlerin de diğer kamu görevlilerinden dahagüvenceli bir statüye kavuşturulmaları benimsenmiştir. Hâkimlik teminatı,yargılama görevinin her türlü baskıdan uzak olarak yerine getirilmesi amacınıgüder. Bu teminat yargıca sağlanmış bir ayrıcalık olmayıp, yargı göreviningereğidir. Yargı bağımsızlığı, hâkimlerin görevleri dışında özlük haklarıylailgili kişisel bağımsızlığa da kavuşturulmalarını gerektirir.
Anayasa'nın 145. maddesinin son fıkrasına ilişkin Milli GüvenlikKonseyi Anayasa Komisyonu'nun Değişiklik Gerekçesinde de vurgulandığı gibi,askeri hâkimlerin özlük işlerinde mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlikteminatına ilişkin genel hükümlerden aynen yararlanmaları, yargıbağımsızlığının doğal bir sonucudur. 926 sayılı Türk Silahlı KuvvetleriPersonel Kanunu ile 357 sayılı Askeri Hâkimler Kanunu, bu anayasal ilkedoğrultusunda askeri hâkimlerin statüsünü belirlemiştir. Askeri yargı ve yüksekaskeri yargı organlarını düzenleyen Anayasa'nın 145., 156. ve 157. maddelerinde“ortak” bir unsur olarak yer alan “askerlik hizmetlerinin gerekleri” kavramınınnitelik ve etki alanı Anayasa Mahkemesi'nin kararlarıyla açıklığakavuşturulmuştur. Buna göre, adli ve idari yargı yanında Anayasa'da ayrıca biraskeri yargı sisteminin kabulünü gerekli kılan “askerlik hizmetleriningerekleri”, askerliğe ilişkin yerleşmiş gelenek ve göreneklerle kurulmuş olanve özü “disiplin”e dayanan bir düzenin sürdürülmesi için gerekli görülen birilkedir. Anılan anayasal kurallarda öngörülen “mahkemelerin bağımsızlığı”,“hâkimlik teminatı” ve “askerlik hizmetlerinin gerekleri” ilkelerinin yaşamageçirilmesi, bunların birarada ve birbirleriyle uzlaştırılması suretiyleyapılacak bir düzenlemeyle mümkün olabilir. Böyle bir uzlaşma ve bağdaştırmanınolanaksız bulunması durumunda ise “askerlik hizmetlerinin gerekleri” esasının,“mahkemelerin bağımsızlığı” ve “hâkimlik teminatı” ilkelerinin elverdiğiölçüler içinde dikkate alınması zorunlu olacaktır. Diğer bir deyişle, “askerlikhizmetlerinin gerekleri” ancak askeri yargının bağımsızlığına ve bubağımsızlığın güvencesi, dayanağı olan hâkimlik teminatına dokunmadığı süreceve o oranda sözkonusu olabilir. Belirtilen bu açıklamalar ışığında, askerihâkimlerin subay statüsünde asker kişi olmalarından kaynaklanan yargı hizmetidışındaki ilişkilerinin “askerlik hizmetlerinin gerekleri”ne göre kanunladüzenleneceği doğaldır ve esasen 357 sayılı Askeri Hâkimler Kanunu'nun Ek 10.maddesi ile 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanunu ve 211 sayılı TürkSilahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu'nun ilgili hükümleri bu doğrultuda kurallaröngörmüştür. Askeri hâkimlerin “özlük işleri” kapsamına giren ve hâkimlikgörevinin ifası nedeniyle verilen ödenek, ek gösterge, tazminat gibi ödemekalemlerinin, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı ile doğrudanbağlantısı nedeniyle, genel adli yargıya paralel biçimde düzenlenmesi anılananayasal kuralların doğal gereğidir. Esasen 357 sayılı Kanun'un 18., 2802sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu'nun Ek Geçici 2., 270 sayılı Kanun HükmündeKararname'nin 3., 12.2.2000 günlü, 4505 sayılı Kanun'un 5. ve 631 sayılı KanunHükmünde Kararname'nin 11. maddeleri ile bu paralellik -itiraz konusu kuraldışında- sağlanmakta ve ifa edilen hâkimlik görevinin gereği olarak askeri hâkimsınıfı subaylara, diğer subaylardan farklı ödenek ve tazminat verilmesi esasıbenimsenmektedir. Yapılan açıklamalar çerçevesinde askeri hâkimlerin “özlükişleri” kapsamında olan ve salt ifa ettikleri hâkimlik görevleri nedeniylegenel adli yargı mensuplarına ödenen tutarlara paralel biçimde kendilerineödenmesi gereken ödenek, ek gösterge ve tazminat gibi ödeme kalemlerinin“askerlik hizmetlerinin gerekleri” gerekçe gösterilerek, farklı bir düzenlemeyetâbi tutulması, belirtilen anayasal ilkelerle bağdaşmaz.
Askeri Yüksek İdare Mahkemesi, Anayasa'nın “Cumhuriyetin TemelOrganları” başlıklı üçüncü kısmının “Yargı” alt başlıklı üçüncü bölümündebelirtilen yüksek mahkemeler arasında yer almaktadır. Anayasa'nın 157.maddesinde, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi mensuplarının disiplin ve özlükişlerinin mahkemelerin bağımsızlığı, hâkimlik teminatı ve askerlikhizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenleneceği hükme bağlanmıştır. Anılanhüküm, 145. maddede yer alan düzenlemenin bir benzeri olup, bu hükmün anlam vekapsamının belirlenmesinde, 145. madde gerekçesinin gözetilmesi gerektiğikuşkusuzdur. Askeri Yüksek İdare Mahkemesi yönünden “askerlik hizmetleriningerekleri” ancak mahkemenin bağımsızlığına ve bu bağımsızlığın dayanağı olanhâkimlik teminatına dokunmadığı sürece ve o oranda sözkonusu olabilir. AskeriYüksek İdare Mahkemesi'nin anayasal yapısı karşısında, “askerlik hizmetleriningerekleri” nedenine dayanılarak, bağımsızlığının ve hâkimlerinin teminatınınzedelenmesine yol açılması hukukça savunulabilir bir tutum olamaz. AskeriYüksek İdare Mahkemesi'nin bağımsızlığını ve hâkimlerinin teminatını koruyacakgüvenlik alanının sınırına dayandığı anda “askerlik hizmetlerinin gerekleri”durur, durdurulur; artık işlememesi, işletilmemesi gerekir. Askeri Yüksek İdareMahkemesi Başsavcısı, Yargıtay, Danıştay ve Askeri Yargıtay Başsavcılarıylabirlikte, Anayasa'da öngörülen dört yüksek mahkeme Başsavcısından biridir.Yukarıda belirtilen açıklama ve saptamalar ışığında, Askeri Yüksek İdareMahkemesi Başsavcısı'nın “özlük hakları” kapsamında olan “Yüksek hâkimliktazminatı”nın, diğer yüksek mahkemeler Başsavcılarına paralel biçimdedüzenlenmesi gerekirken; aynı görevi ifa edecek Başsavcının bulunduğu rütbeyegöre farklı tazminat alması esasını öngören düzenlemenin “askerlikhizmetlerinin gerekleri” ile açıklanabilmesine imkân yoktur.
Anayasa'nın 10. maddesinde, “Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet,siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırımgözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veyasınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütünişlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmekzorundadırlar” denilmektedir. Bu yasak, birbirinin aynı durumunda olanlara ayrıkuralların uygulanmasını, ayrıcalıklı kişi ve toplulukların yaratılmasınıengellemektedir. Aynı durumda olanlar için farklı düzenleme, eşitliğe aykırılıkoluşturur. Anayasa'nın amaçladığı eşitlik, mutlak ve eylemli eşitlik değilhukuksal eşitliktir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar ayrıkurallara bağlı tutulursa Anayasa'nın öngördüğü eşitlik çiğnenmiş olmaz. Başkabir anlatımla, kişisel nitelikleri ve durumları özdeş olanlar arasında,yasalara konulan kurallarla değişik uygulamalar yapılamaz.
Yüksek hâkimlik tazminatı, 270 sayılı Yüksek Hâkimlik TazminatıHakkında Kanun Hükmünde Kararname uyarınca hâkimlik mesleğinde belirli süreleridoldurmuş ve belirli makamlara gelmiş kişilere görevlerinin özellikleri gözönünde tutularak yapılmış bir gösterge sıralaması ile öngörülmüş bir yargıtazminatıdır. 270 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 1. maddesinde adli veidari yargı organlarında görevli hâkim ve savcılara, 3. maddesinde de askeriyargıda görevli hâkim ve savcılara yüksek hâkimlik tazminatı ödenmesine ilişkinesaslar getirilmiştir. 270 sayılı KHK incelendiğinde, yüksek hâkimlik tazminatıgöstergelerinin düzenlenmesinde, yapılan işin özelliklerinin gözönündetutulduğu anlaşılmaktadır.
Anılan Kanun Hükmünde Kararnamenin 3. maddesinin (A) fıkrasının 570sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 2. maddesiyle değiştirilen cetvelinde,askeri yargıda yüksek hâkimlik tazminatı ödenmesi öngörülen hâkimlerin kadro vegörev unvanları beş farklı grupta toplanmıştır. Yüksek hâkimlik tazminatıöngörülen kadro ve görev unvanlarından her biri, bu gruplardan birinde yeralmakta iken bu durum Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısı yönünden farklışekilde düzenlenmiş ve bulunduğu rütbeye bağlı olarak Askeri Yüksek İdareMahkemesi Başsavcısına iki farklı “kadro ve görev unvanı” grubu içinde yerverilmiştir. (1) sıra numaralı grupta Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısı(General-Amiral rütbesinde olmak kaydıyla) unvanı yönünden 15.000 tazminatgösterge rakamı üzerinden, (2) sıra numaralı grupta ise Askeri Yüksek İdare MahkemesiBaşsavcısı unvanı yönünden 8.000 tazminat gösterge rakamı üzerinden yüksekhâkimlik tazminatı ödenmesi öngörülmüştür.
Yüksek hâkimlik tazminatı, hâkimlik görevinin niteliği ve özelliğigözönünde bulundurularak saptanmakta, hâkim ve savcılar ile askerihâkimler de bu görevde bulunmaları nedeniyle yüksek hâkimlik tazminatı almayahak kazanmaktadır. Bu nedenle, yüksek hâkimlik tazminatınınbelirlenmesinde askerlik mesleğine ait rütbelerin esas alınması olanaklıdeğildir.
İfa ettikleri yargı görevi gereği yüksek hâkimlik tazminatı almabakımından genel adli yargıda görevli diğer hâkimlerle aynı hukuksal durumdabulunan askeri hâkim sınıfı subaylardan bir bölümüne, rütbeler esas alınarakkıyaslama yapılmak suretiyle farklı yüksek hâkimlik tazminatı verilmesininöngörülmesi, “askerlik hizmetlerinin gerekleri”nden kaynaklanan bir nedenedayanmadığı gibi eşitlik ilkesine de aykırılık oluşturur.
Açıklanan nedenlerle, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısınaödenecek yüksek hâkimlik tazminatının belirlenmesinde askeri rütbeyi esas alan570 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 3. maddesiyle değiştirilen 270 sayılıKanun Hükmünde Kararnamenin 3. maddesinin (A) fıkrasındaki cetvelin, (1)numaralı sırasında yer alan “…(General-Amiral rütbesinde olmak şartıyla)”ibaresi ile (2) numaralı sırasında yer alan “… Askeri Yüksek İdare MahkemesiBaşsavcısı,…” ibaresi, Anayasa'nın 10., 145. ve 157. maddelerine aykırıdır.İptali gerekir.
İtiraz konusu kuralın Anayasa'nın 2. ve 139. maddeleriyle ilgisigörülmemiştir.
VII- SONUÇ
23.1.1987 günlü, 270 sayılı Yüksek Hâkimlik Tazminatı HakkındaKanun Hükmünde Kararname'nin 3. maddesinin (A) fıkrasının, 20.3.1997 günlü, 570sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlileri ile İlgili Bazı Kanun ve KanunHükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Hükmünde Kararnameile değiştirilen cetvelinin, (1) numaralı sırasında yer alan “...(General-Amiral rütbesinde olmak şartıyla)” ibaresi ile (2) numaralı sırasındayer alan “... Askeri Yüksek İdare Mahkemesi Başsavcısı,...” ibaresinin,Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 7.2.2007 gününde OYBİRLİĞİYLE kararverildi.
Başkan
Tülay TUĞCU
Başkanvekili
Haşim KILIÇ
Üye
Sacit ADALI
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Mustafa YILDIRIM
Üye
A. Necmi ÖZLER
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT