ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı: 2005/87
Karar Sayısı : 2009/20
Karar Günü : 5.2.2009
R.G. Tarih-Sayı : 07.04.2009'da tebliğ edildi.
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: İstanbul (3) No'lu Fikrîve Sınaî Haklar Ceza Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU: 5.12.1951 günlü, 5846 sayılıFikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 74. maddesinin birinci fıkrası ile 76.maddesinin 4630 sayılı Yasa ile eklenen son fıkrasının, Anayasa'nın 10., 36. ve38. maddelerine aykırılığı savıyla iptalleri istemidir.
I- OLAY
Sanıklar hakkında, yönetim kurulu başkan ve üyeleri olarak görevyaptıkları Anonim Ortaklığa ait radyoda Meslek Birliğine üye fonogramyapımcılarınca üretilmiş müzik kasetleri ile kompakt disklerin izinsizkullanılması ve yayımlanması nedeniyle açılan davada, itiraz konusu kurallarınAnayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları
5.12.1951 günlü, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nunitiraz konusu kuralları da içeren 74. ve 76. maddeleri şöyledir:
"II. Fail
MADDE 74- 71, 72 (Değişik ibare: 5101 - 3.3.2004 / m.20) "73 ve 80 inci"maddelerde sayılan suçlar, hizmetlerini ifa ettikleri sırada bir işletmenintemsilcisi veya müstahdemleri tarafından işlenmiş ise, suçun işlenmesine mâniolmayan işletme sahibi veya müdürü yahut herhangi bir nam ve sıfatla olursaolsun işletmeyi fiilen idare eden kimse de fail gibi cezalandırılır. Cezayımucip fiil işletme sahibi veya müdürü yahut işletmeyi fiilen idare eden kimsetarafından emredilmiş ise bunlar fail gibi; temsilci veya müstahdem ise,yardımcı gibi cezalandırılır.
Temsil edilmesinin kanuna aykırılığını bildiği bir eserin umumagösterilmesi için karşılıklı veya karşılıksız olarak bir mahalli tahsis edenveya böyle bir eserin temsilinde vazife veya rol alan kimse, yardımcı olarakcezalandırılır.
Bir tüzel kişinin işleri çevirirken, 71, 72, (Değişik ibare: 5101- 3.3.2004 / m.20) "73 ve 80 inci" maddelerdesayılan suçlardan biri işlenirse; masraf ve para cezasından tüzel kişi diğersuçlularla birlikte müteselsilen mesuldür.
Ceza Kanununun 64, 65, 66 ve 67'nci maddelerininhükümleri mahfuzdur."
"Görev ve ispat
MADDE 76- (Değişik 1. fıkra: 4630 - 21.2.2001/ m.30) Bu Kanunundüzenlediği hukuki ilişkilerden doğan davalarda, dava konusunun miktarına veKanunda gösterilen cezanın derecesine bakılmaksızın, görevli mahkeme AdaletBakanlığı tarafından kurulacak ihtisas mahkemeleridir. İhtisas mahkemelerikurulup yargılama faaliyetlerine başlayıncaya kadar, asliye hukuk ve asliyeceza mahkemelerinden hangilerinin ihtisas mahkemesi olarak görevlendirileceğive bu mahkemelerin yargı çevreleri Adalet Bakanlığının teklifi üzerine Hakimlerve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenir.
Şahsî dava açılmışsa Ceza Muhakemeleri Usulü Kanununun 358'incimaddesi uygulanır. Ceza davasiyle birlikte şahsî hak da talep edilmişse beraethalinde, bu cihetlerin halli için evrak hukuk mahkemesine re'sen havale olunur.
(Ek fıkra: 4630 - 21.2.2001 / m. 30)
Bu Kanun kapsamında açılacak davalarda mahkeme, davacının iddianındoğruluğu hakkında kuvvetli kanaat oluşturmaya yeter miktar delil sunmasıhalinde, korunmakta olan eserler, fonogramlar, icralar, filmler ve yayınlarıkullananların, bu Kanunda öngörülen izin ve yetkileri aldıklarına dairbelgeleri ve/veya tüm yararlanılan eser, fonogram, icra, film ve yayınlarınlistelerini sunmasını isteyebilir. Belirtilen belge ve/veya listelerinsunulamaması tüm eser, fonogram, icra, film ve yayınların haksız kullanılmaktaolduğuna karine teşkil eder."
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Başvuru kararında Anayasa'nın 10., 36. ve 38. maddelerinedayanılmıştır.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi hükmü uyarınca TülayTUĞCU, Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, MehmetERTEN, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve OsmanAlifeyyaz PAKSÜT'ün katılımlarıyla yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikledavada uygulanacak kural sorunu görüşülmüştür.
Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmaktaoldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararnamekurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğüaykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırlarsa, o hükmün iptali içinAnayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca birmahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış vemahkemenin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen kuralların dao davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları, davanındeğişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayısonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunankurallardır.
Başvuran Mahkeme, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun74. maddesinin birinci fıkrası ile 76. maddesinin son fıkrasının iptaliniistemektedir.
Yasa'nın 74. maddesinin birinci fıkrasının ikinci tümcesinde,işletmenin temsilcisi ya da müstahdemlerine hizmetlerini ifa ettikleri sırada71., 72., 73. ve 80. maddelerinde ceza yaptırımına bağlanmış eylemleriişlemeleri konusundaki emrin işletmenin sahibi, müdürü ya da işletmeyi bizzatidare eden kimseler tarafından verilmesi durumu düzenlenmektedir. Bu takdirdesöz konusu emri verenlerin fail gibi, temsilci veya müstahdemlerin ise yardımcıgibi cezalandırılması öngörülmektedir.
İtiraz başvurusuna konu olan davada, sanıkların, yönetim kuruluüyesi oldukları şirkete ait radyonun çalışanlarınca yapılan yayınlarındenetiminde kayıtsız kaldıkları ve suçun işlenmesini önleme konusunda gerekliönlemleri almada ihmal gösterdikleri ileri sürülmüştür. Dava dilekçesinde,işletmenin temsilcisi ya da müstahdemlerine ceza gerektiren bu eylemleriişlemeleri yönünde sanıklar tarafından emir verildiğine dair herhangi biriddiaya yer verilmemiştir. Buna göre, Yasa'nın 74. maddenin birinci fıkrasınınikinci tümcesinin davada uygulanacak kural niteliği bulunmamaktadır.
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun, 74. maddesininbirinci fıkrasının ikinci tümcesinin, itiraz başvurusunda bulunan Mahkemeninbakmakta olduğu davada uygulanma olanağı bulunmadığından, bu tümceye ilişkinbaşvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE,
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun, 74. maddesininbirinci fıkrasının ilk tümcesi ile 76. maddesinin 4630 sayılı Yasa ile eklenenson fıkrasının esasının incelenmesine,
19.9.2005 gününde OYBİRLİĞİ ile karar verildi.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu kurallar, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğeryasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A- 74. maddenin birinci fıkrasının ilk tümcesi
İtiraz konusu kural, hizmetlerini ifa ettikleri sırada birişletmenin temsilcisi veya müstahdemleri tarafından 5846 sayılı Yasa'nın 71.,72., 73. ve 80. maddelerindeki suçların işlenmesi durumunda, suçun işlenmesinemani olmayan işletme sahibi veya müdürü yahut herhangi nam ve sıfatla olursaolsun işletmeyi fiilen idare eden kimselerin de fail gibi cezalandırılmalarınıdüzenlemektedir. Bu hâliyle kuralın, anılan Yasa'nın 71., 72., 73. ve 80.maddelerinde düzenlenen suçlara özgü iştirak hükümlerini içerdiği ve 5237sayılı Türk Ceza Kanunu'nun suça iştiraki düzenleyen hükümlerine oranla özelnitelikte olduğu sonucu ortaya çıkmaktadır.
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 74. maddesi,8.2.2008 günlü, 26781 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren23.1.2008 günlü, 5728 sayılı Temel Ceza Kanunlarına Uyum Amacıyla ÇeşitliKanunlarda ve Diğer Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 578.maddesinin birinci fıkrasının (r) bendi ile yürürlükten kaldırılmıştır. Budüzenleme karşısında, işletme sahibi, müdürü veya işletmeyi fiilen yönetenkişilerin hizmetlerini ifa ettikleri sırada işletmenin temsilcileri veyamüstahdemleri tarafından işlenen 5846 sayılı Yasa'nın anılan maddelerindedüzenlenen suçlara iştiraklerinde, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun suçaiştirake ilişkin 37 ilâ 41. maddelerindeki kuralların uygulanması gerekecektir.
İptali istenilen 5846 sayılı Yasa'daki kural, söz konusu kişilerinişletmenin temsilci ve müstahdemleri tarafından işlenen belirli suçlarnedeniyle fail gibi cezalandırılmaları ilkesini benimsemiş ve bunları failleaynı hukuksal konumda tutmuştur. Oysa Türk Ceza Kanunu'nda bir suçun icrasınaiştirak eden suç ortaklarının bu suçun işlenişine katkıları göz önündebulundurularak sorumluluk statüleri tespit edilmektedir. Dolayısıyla anılankuralın yürürlükten kaldırılması nedeniyle işletme sahibi, müdürü ya daişletmeyi fiilen idare eden kişilerin işletmenin işlerini yürüten temsilci vemüstahdemlerin 5846 sayılı Yasa'nın anılan maddelerinde suç olarak düzenleneneylemlerine iştirakleri durumunda haklarında hükmolunacak ceza yaptırımı, fiilidoğrudan işleyenler hakkında uygulanacak cezadan Türk Ceza Kanunu'nun"Yardım etme" kenar başlığını taşıyan 39. maddesinde gösterilenoranlarda indirim yapılması yoluyla belirlenecektir.
Bu nedenle, 5846 sayılı Yasa'nın 74. maddesinin birinci fıkrasınınbirinci tümcesi ile 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun Yürürlük ve Uygulama ŞekliHakkında Kanun'un 9. maddesi birlikte değerlendirildiğinde, davada sanıklarlehine olan 5237 sayılı Yasa'nın hükümlerinin uygulanacağı sonucunavarıldığından itiraz konusu kural, davada uygulanacak kural olma niteliğiniyitirmiştir. Konusu kalmayan istem hakkında karar verilmesine yer olmadığınakarar verilmesi gerekir.
B- 76. maddenin son fıkrası
İtiraz konusu kural, fikir ve sanat eserlerini meydana getireneser sahipleri ile bu eserleri icra eden veya yorumlayan icracı sanatçıların,seslerin ilk tespitini yapan fonogram yapımcıları ile filmlerin ilk tespitinigerçekleştiren yapımcıların ve radyo-televizyon kuruluşlarının ürünlerinin haksızkullanımıyla ilgili olarak ortaya çıkan cezai ve hukuki uyuşmazlıklardankaynaklanan davalarda, suçun ya da hukuka aykırılığın ispatı bağlamında sanıkya da davalı aleyhine belli koşullarla haksız kullanım konusunda karineiçermektedir. Yasa'da düzenlenen haklara haksız müdahalenin ispatına ilişkinsöz konusu karine, hukuk yargılamalarının yanı sıra ceza yargılamalarıbakımından da geçerlidir.
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 76. maddesi,8.2.2008 günlü, 26781 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren23.1.2008 günlü, 5728 sayılı Temel Ceza Kanunlarına Uyum Amacıyla ÇeşitliKanunlarda ve Diğer Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 141.maddesi ile değiştirilmiş ve fıkrada öngörülen haksız kullanıma dair karine,yalnızca hukuk davalarına özgülenmiştir. Bundan sonra kuralın değişiklikgerekçesinde de vurgulandığı üzere, 5846 sayılı Yasa'ya dayanan cezadavalarında delillerin toplanması ve değerlendirilmesinde, suçun sübutu vemaddi gerçeğe ulaşılabilmesi açısından önem taşıyan olguların hâkim tarafından5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nda yer alan delil toplama yöntemine uygunbiçimde araştırılması ve değerlendirilmesi gerekmektedir.
İtiraza konu kuralın, 5846 sayılı Yasa kapsamındaki davalardasuçun sübutuna yönelik bir düzenleme olması nedeniyle bir usul kuralı olduğukuşkusuzdur. Kamu düzeniyle ilgili olmaları sebebiyle bu niteliktekikuralların, yürürlüğe girmelerinin ardından taraf iradelerinden bağımsız olarakderhal uygulanmaları gerekmektedir. Dolayısıyla bakılmakta olan davada,itiraza konu kural değil, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun genel ilkeleriuygulanacaktır.
Bu nedenle konusu kalmayan istem hakkında karar verilmesine yerolmadığına karar verilmesi gerekir.
VI- SONUÇ
5.12.1951 günlü, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun;
1- 74. maddesi, 23.1.2008 günlü, 5728 sayılı Yasa'nın 578.maddesinin birinci fıkrasının (r) bendiyle yürürlükten kaldırıldığından,maddenin birinci fıkrasının ilk tümcesine,
2- 76. maddesi, 23.1.2008 günlü, 5728 sayılı Yasa'nın 141.maddesiyle değiştirildiğinden, maddenin 21.2.2001 günlü, 4630 sayılı Yasa'nın30. maddesiyle eklenen son fıkrasına,
ilişkin, KONUSU KALMAYAN İSTEM HAKKINDA KARAR VERİLMESİNE YEROLMADIĞINA, 5.2.2009 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Sacit ADALI
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Mustafa YILDIRIM
Üye
A. Necmi ÖZLER
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Şevket APALAK
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ