ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2006/101
Karar Sayısı : 2008/126
Karar Günü : 19.6.2008
R.G. Tarih-Sayı :19.11.2008-27059
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Kocaeli İdareMahkemesi
İTİRAZIN KONUSU: 22.5.2003 günlü, 4857 sayılıİş Kanunu'nun 30. ve 101. maddelerinin Anayasa'nın 2., 18., 48. ve 61.maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Özürlü ve eski hükümlüçalıştırmamaktan dolayı verilen idari para cezasının iptali istemiyle açılandavada itiraz konusu kuralların Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, itiraz konusu kuralların iptali için re'senbaşvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları
4857 sayılı İş Kanunu'nun 30. ve 101. maddeleri şöyledir:
"Madde 30 - İşverenler elli veya daha fazla işçiçalıştırdıkları işyerlerinde her yılın Ocak ayı başından itibarenyürürlüğegirecek şekildeBakanlar Kurulunca belirlenecek oranlarda özürlü ve eski hükümlüile 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununun ek 1 inci maddesinin (B) fıkrasıuyarınca istihdamı zorunlu olan terör mağduru işçiyi meslek, beden ve ruhidurumlarına uygun işlerdeçalıştırmakla yükümlüdürler. Bu kapsamdaçalıştırılacak işçilerin toplam oranı yüzde altıdır. Ancak özürlüler içinbelirlenecek oran, toplam oranın yarısından az olamaz. Aynı il sınırları içindebirden fazla işyeri bulunan işverenin bu kapsamda çalıştırmakla yükümlü olduğuişçi sayısı, toplam işçi sayısına göre hesaplanır.
Bu kapsamda çalıştırılacak işçi sayısının tespitinde belirsizsüreli iş sözleşmesine ve belirli süreli iş sözleşmesine göre çalıştırılanişçiler esas alınır. Kısmi süreli iş sözleşmesine göre çalışanlar, çalışmasüreleri dikkate alınaraktam süreli çalışmaya dönüştürülür.
Oranların hesaplanmasında yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz,yarım ve daha fazla olanlar tama dönüştürülür.
İşyerinin işçisi iken sakatlanan, eski hükümlü ya da terör mağduruolanlaraöncelik tanınır.
İşverenler çalıştırmakla yükümlü oldukları işçileri Türkiye İşKurumu aracılığı ile sağlarlar.
Bu kapsamda çalıştırılacak işçilerin nitelikleri, hangi işlerdeçalıştırılabilecekleri, bunların işyerlerinde genel hükümler dışında bağlıolacakları özel çalışma ile mesleğe yöneltilmeleri, mesleki yönden işverencenasıl işe alınacakları, Adalet Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal GüvenlikBakanlığınca birlikte çıkarılacakyönetmelikle düzenlenir.
Yer altı ve su altı işlerinde özürlü işçi çalıştırılamaz veyukarıdaki hükümler uyarınca işyerlerindeki işçi sayısının tespitinde yer altıve su altı işlerinde çalışanlar hesaba katılmaz.
Bir işyerinden malulen ayrılmak zorunda kalıp da sonradanmaluliyeti ortadan kalkan işçiler eski işyerlerinde tekrar işe alınmalarınıistedikleri takdirde, işveren bunları eski işleri veya benzeri işlerde boş yervarsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe başka isteklilere tercih ederek, o andakişartlarla işe almak zorundadır. Aranan şartlar bulunduğu halde işveren işsözleşmesi yapma yükümlülüğünü yerine getirmezse, işe alınma isteğinde bulunaneski işçiye altı aylık ücret tutarında tazminat öder.
Eski hükümlü çalıştırılmasında kanunlardaki kamu güvenliği ileilgili hizmetlere ilişkin özel hükümler saklıdır.
Bakanlar Kurulunca belirlenecek oranların üstünde özürlü ve eskihükümlü ve terör mağduru çalıştıran işverenlerin kontenjan fazlası işçiler içinözürlü ve eski hükümlü çalıştırmakla yükümlü olmadıkları halde özürlüçalıştıran veya çalışma gücünü yüzde seksenden fazla kaybetmiş özürlüyüçalıştıran işverenlerin bu şekilde çalıştırdıkları her bir özürlü için 506sayılı Sosyal Sigortalar Kanununa göre ödemeleri gereken işveren sigorta primhisselerinin yüzde ellisini kendisi, yüzde ellisini Hazine öder.
Bu maddeye aykırılık hallerinde 101 inci maddeuyarınca tahsiledilecek para cezaları Türkiye İş Kurumu bütçesinin Maliye Bakanlığıncaaçılacak özel tertibine gelir kaydedilir. Bu hesapta toplanan paralar özürlü veeski hükümlülerin mesleki eğitim ve mesleki rehabilitasyonu, kendi işini kurmave bu gibi projelerde kullanılmak üzere Türkiye İş Kurumuna aktarılır. Toplananparaların nerelere ve ne kadar verileceği Türkiye İş Kurumu Genel Müdürlüğününkoordinatörlüğünde, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Çalışma GenelMüdürlüğü, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü, Özürlüler İdaresiBaşkanlığı, Adalet Bakanlığı Ceza ve Tevkif Evleri Genel Müdürlüğü, TürkiyeSakatlar Konfederasyonu ve en çok işçi ve işvereni temsil eden üst kuruluşlarınbirer temsilcilerinden oluşan komisyon tarafından karara bağlanır. Komisyonunçalışma usul ve esasları Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca çıkarılacakyönetmelikle düzenlenir."
"Madde 101 - Bu Kanunun 30 uncu maddesindekihükümlere aykırı olarak özürlü ve eski hükümlü çalıştırmayan işveren veyaişveren vekiline çalıştırmadığı her özürlü ve eski hükümlü ve çalıştırmadığıher ay için yediyüzelli milyon lira para cezası verilir. Kamu kuruluşları da bupara cezasından hiçbir şekilde muaf tutulamaz".
B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları
Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 18., 48. ve 61. maddelerinedayanılmış, 50. maddesi de ilgili görülmüştür.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, TülayTUĞCU, Haşim KILIÇ, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, MustafaYILDIRIM, Cafer ŞAT, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK ve OsmanAlifeyyaz PAKSÜT'ün katılımlarıyla 29.6.2006 gününde yapılan ilk incelemetoplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesineoybirliğiyle karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu Yasa kuralları, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları, bunlarıngerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereğigörüşülüp düşünüldü:
Başvuru kararında, 4857 sayılı Yasa'nın 30. maddesinde özürlü veeski hükümlü çalıştırma yükümlülüğünün, 101. maddesinde ise bu yükümlülüğeuymamaya yaptırım öngörülmesinin, Anayasa'nın 2. maddesindeki sosyal devletilkesine, özel teşebbüsün sözleşme serbestisinin elinden alınarak, iş yerindeverimli olamayacak özürlü ve eski hükümlü çalıştırma zorunluluğunun Anayasa'nın48. maddesine, kişinin istemediği birisiyle çalışmak zorunda bırakılarak maaşödeme yükümlülüğünün dolaylı olarak angarya kapsamında Anayasa'nın 18.maddesine, Anayasa'nın 61. maddesiyle Devlete verilen özürlü ve eskihükümlülerin korunması, rehabilitasyonu, topluma kazandırılması, istihdamı ve insanonuruna yakışır bir hayat seviyesine kavuşturulması ödevinin, amacı kârlılıkolan özel teşebbüse orantısız bir şekilde yüklenmesinin Anayasa'nın 61.maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
A- 30. Maddenin İncelenmesi
2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun'un 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi yasaların, kanunhükmünde kararnamelerin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırılığı konusundailgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmak zorunda değildir.İstemle bağlı kalmak koşuluyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılıkincelemesi yapabileceğinden, iptali istenen kuralla ilgisi nedeniyleAnayasa'nın 50. maddesi yönünden de inceleme yapılmıştır.
İtiraz konusu kuralda, özel ve Devlete ait belli koşulları taşıyanişyerlerindebelirtilen oranlarda özürlü ve eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğüöngörülmüştür.
Anayasa'nın 2. maddesinde nitelikleri belirtilen sosyal hukukdevleti, insan haklarına dayanan, kişilerin huzur, refah ve mutluluk içindeyaşamalarını güvence altına alan, kişi hak ve özgürlükleriyle kamu yararıarasında adil bir denge kurabilen, çalışma hayatını geliştirmek ve ekonomikönlemler alarak çalışanlarını koruyan, onların insan onuruna uygun hayatsürdürmelerini sağlayan, milli gelirin adalete uygun biçimde dağıtılması içingereken önlemleri alan, sosyal güvenlik hakkını yaşama geçirebilen, güçsüzlerigüçlüler karşısında koruyarak sosyal adaleti ve toplumsal dengeleri gözetendevlettir. Çağdaş devlet anlayışı sosyal hukuk devletinin tüm kurum vekurallarıyla Anayasa'nın özüne ve ruhuna uygun biçimde kurularak işletilmesini,bu yolla bireylerin refah, huzur ve mutluluğunun sağlanmasını gerekli kılar.
Anayasa'nın 48. maddesinde "Herkes, dilediği alandaçalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmakserbesttir. Devlet, özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyalamaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayacaktedbirleri alır."; 50. maddesinde "Küçükler vekadınlar ile bedeni ve ruhi yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımındanözel olarak korunurlar."; 61. maddesinde ise "Devlet,sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirlerialır." denilmektedir.
Özürlü ve eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğü, ruhsal veyafiziksel açıdan yetersizliği nedeniyle yahut işlemiş olduğu bir suç dolayısıylaaldığı cezadan dolayı iş bulma imkanını önemli ölçüde yitirenleri korumadüşüncesine dayanmaktadır. Anayasa'nın 50. maddesinin ikinci fıkrasındaki "Küçüklerve kadınlar ile bedeni ve ruhi yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımındanözel olarak korunurlar." hükmü özürlülerin özel olarak himayeedilmesini güvence altına aldığından kural, özürlüler bakımından Anayasa'nın50. maddesinin bir gereğidir.
Kuralla getirilen yükümlülük, özürlü ve eski hükümlü olmalarındandolayı çalışma hayatında dezavantajlı konumda olan kişilerin çalışma hayatınakazandırılarak insan onuruna yaraşır hayat sürmelerini amaçladığındanAnayasa'nın 2. maddesindeki sosyal devlet ilkesinin bir sonucudur.
Anayasa'nın 61. maddesinin gerekçesinde, "Devlet,sakatların çalıştırılmasını sağlamak, bazı vergi muafiyetleri getirmek,sakatların rehabilitasyonu için gerekli önlemleri almaklayükümlüdür" denilerek Devlete özürlülerin "çalıştırılmasınısağlamak"; 48. maddesinin ikinci fıkrasındaki "Devlet,özel teşebbüslerin ... ve sosyal amaçlara uygun yürümesini,... sağlayacaktedbirleri alır." hükmüyle de Devlete özel teşebbüslerin "sosyalamaçlara uygun yürümesini" temin etmek için tedbir almayükümlülüğü verilmiştir.
Anayasa'nın 61. ve 48. maddelerindeki Devlete verilen söz konusuyükümlülükler birlikte değerlendirildiğinde, özel ve kamu ayırımı yapılmaksızınözürlü ve eski hükümlü çalıştırılma zorunluluğu öngörülen kuralın, sosyalamaçları gözettiği ve sosyal devlet ilkesinin bir sonucu olduğu, ayrıca kuraldaözel kesim açısından bir ölçüsüzlükten de söz edilemeyeceği anlaşılmaktadır.
Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa'nın 2., 48., 50. ve 61.maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın, Anayasa'nın 18. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.
B- 101. Maddenin İncelenmesi
Kuralla, özel ve kamu ayırımı yapılmaksızın 30. maddedekihükümlere aykırı olarak özürlü ve eski hükümlü çalıştırmayan işveren veyaişveren vekiline çalıştırmadığı her özürlü ve eski hükümlü ve çalıştırmadığıher ay için idari para cezası verilmesi öngörülmüştür.
Yasakoyucu idari para cezalarına ilişkin yasa kurallarınıdüzenlerken ceza politikası gereği tercihler ortaya koyarak yasal düzenlemeleryapabilir. Hangi eylemlerin idari para cezasını, hangilerinin adli para cezasıya da hapis cezasını gerektirdiği ve bu cezaların miktarı konusundayasakoyucunun Anayasa'nın genel ve özel kuralları çerçevesinde takdir hakkıbulunmaktadır. Anayasa'ya uygun olarak özürlü ve eski hükümlü çalıştırmazorunluluğunu öngören 30. maddenin işlerliğini sağlamak için buna aykırıdavranışa idari para cezası öngörülmesi yasakoyucunun takdir hakkı kapsamındadeğerlendirilmelidir.
Kural, 30. maddeye ilişkin gerekçeler de gözetildiğindeAnayasa'nın 2., 48. ve 61. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddigerekir.
Kuralın, Anayasa'nın 18. maddesiyle ilgisi görülmemiştir.
VI- SONUÇ
22.5.2003 günlü, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 30. ve 101.maddelerinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 19.6.2008gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Sacit ADALI
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
A. Necmi ÖZLER
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Şevket APALAK
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ