ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2006/118
Karar Sayısı : 2009/107
Karar Günü : 2.7.2009
R.G. Tarih-Sayı:19.03.2010-27526
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURANLAR:
1- Danıştay Onuncu Dairesi (Esas Sayısı: 2006/118)
2- Danıştay Onuncu Dairesi (Esas Sayısı: 2007/48)
İTİRAZLARIN KONUSU: 4.3.2004 günlü, 5105sayılı Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğünün Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 2. maddesiyle21.5.1986 günlü, 3289 sayılı Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğünün Teşkilat veGörevleri Hakkında Kanun'a eklenen Ek Madde 9'un birinci, beşinci, altıncı,yedinci ve sekizinci fıkralarının Anayasanın 7., 9., 36., 123., 125. ve 155.maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, Özerk Spor Federasyonları ÇerçeveStatüsü'yle bir basketbol oyuncusunun transferi konusundaki Başbakanlık Gençlikve Spor Genel Müdürlüğü Tahkim Kurulu kararının iptalleri istemiyle açılandavalarda itiraz konusu kuralların Anayasa'ya aykırı olduğu savını ciddi bulanDanıştay Onuncu Dairesi iptalleri için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları
İtiraz konusu yasa kurallarını da içeren 5105 sayılı Yasa'nın 2.maddesiyle, 3289 sayılı Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğünün Teşkilat veGörevleri Hakkında Kanuna eklenen ek madde 9 şöyledir:
'Ek Madde 9 - (Ek:4/3/2004-5105/2 md.)
Federasyonlara, talepte bulunmaları durumunda Merkez DanışmaKurulunun uygun görüşü, Genel Müdürlüğün bağlı olduğu Bakanın teklifi veBaşbakanın onayı ile idarî ve malî özerklik verilebilir. Federasyonunkuruluşuna ilişkin kararın, Resmî Gazetede yayımlanması ile tüzel kişilikkazanılır.
Özerk olan federasyonlar; organları genel kurulu tarafındanseçimle göreve gelen, her türlü kararlarını kendi organları içerisinde alan,bütçesi genel kurul tarafından onaylanan ve ibra edilen federasyonlardır.
Özerklikte aşağıdaki kriterler göz önünde bulundurulur:
a) Faal sporcu sayısı.
b) Faal kulüp sayısı.
c) Spor dalının ülkemiz veya dünyadaki yaygınlığı ve gelişmepotansiyeli.
d) Gelirlerinin giderlerini karşılayabilme yeterliliği.
e) Spor dalının olimpik olup olmadığı.
f) Federasyon veya bağlı kulüplerin tesis durumu.
Özerkliği onanan federasyon, hazırlayacağı ana statü ve buna bağlıtalimatlara göre genel kurulunu ve yetkilendireceği diğer organlarınınoluşumunu, görev ve yetkilerini belirler. Özerk federasyonlar, uluslararasıfederasyonların öngördüğü kurulları oluşturmak zorundadır.
Özerk federasyonların; genel kurullarının toplanması veçalışmalarına ilişkin usul ve esaslar ile kimlerin oy kullanabileceği ve TahkimKurulu ile ilişkileri Genel Müdürlükçe düzenlenecek çerçeve statü ilebelirlenir. Özerk federasyonlarca hazırlanacak ana statü, çerçeve statüyeaykırı olamaz.
Özerk federasyonların ceza veya disiplin kurullarınca verilenkararlara karşı Genel Müdürlük bünyesinde oluşturulacak Tahkim Kuruluna itirazedilebilir.
Tahkim Kurulu yedi asıl ve yedi yedek üyeden teşekkül eder.Üyelerin beşinin hukukçu, ikisinin ise spor alanında bilimsel çalışmalar yapmışveya sporda idareci, teknik adam ve benzeri görevlerde bulunmuş kariyer sahibikişi olmaları şarttır. Üyeler Genel Müdürün teklifi ve Genel Müdürlüğün bağlıolduğu Bakanın onayı ile altı yıl için görevlendirilirler. Üyeler kendiaralarından bir başkan seçerler. Tahkim Kurulu tarafından verilen kararlarkesindir. Tahkim Kurulunun görev, yetki ve sorumlulukları ile çalışma usul veesasları yönetmelikle belirlenir.
Tahkim Kurulu, federasyon ile kulüpler; federasyon ile hakemler;federasyon ile teknik direktör ve antrenörler; kulüpler ile teknik direktör veantrenörler; kulüpler ile oyuncular; kulüpler ile kulüpler arasında çıkacakihtilaflar hakkında yönetim kurulunca verilecek kararlar ile disiplin veya cezakurulu kararlarını, ilgililerin itirazı üzerine inceleyerek kesin kararabağlar.
Özerk federasyonların gelirleri; katılım payı, tescil, vize,transfer, itiraz, ceza, yayın, sponsorluk, reklam, yardım, bağış ve benzerigelirler ile federasyon bütçesinin öz gelirlerinin %15'ini geçmemek üzere GenelMüdürlük bütçesinden ayrılacak paydan oluşur.
Özerk federasyonların gelirleri ana statüsünde belirlenen usul veesaslar dahilinde harcanır. Genel Müdürlük bütçesinden özerk federasyonlara,ilgili branşın alt yapısına ve eğitime ilişkin projelerinin desteklenmesiamacıyla gerektiğinde kaynak tahsis edilebilir. Özerk federasyonların tümgelirleri her türlü vergi, resim ve harçtan muaftır.
Genel Müdürlük, özerk federasyonların talebi durumunda, kendisineait spor tesislerinin işletilmesini, menkul ve gayrimenkullerini bedelsizolarak kırkdokuz yıla kadar federasyonun faaliyetleri için tahsis edebilir. Sözkonusu spor tesisleri ile menkul ve gayrimenkullerin tahsis amacı dışındakullanılması halinde, tahsis işlemi Genel Müdürlükçe iptal edilir.
Özerk federasyonların her türlü faaliyet ve işlemleri GenelMüdürlüğün bağlı olduğu Bakanlığın denetimine tâbidir. Bu denetim sonucundagörevi başında kalmasında sakınca görülen federasyon başkanı veya yönetimkurulu üyeleri hakkında karar almak üzere, Genel Müdürlüğün bağlı olduğu Bakan,genel kurulu olağanüstü toplantıya çağırır.'
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Başvuru kararlarında, Anayasa'nın 7., 9., 36., 123., 125. ve 155.maddelerine dayanılmıştır.
IV- İLK İNCELEME
A- Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, TülayTUĞCU, Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, MehmetERTEN, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve OsmanAlifeyyaz PAKSÜT'ün katılmalarıyla E. 2006/118 sayılı dosyada 5.9.2006 günündeyapılan ilk inceleme toplantısında, öncelikle davada uygulanacak kural sorunugörüşülmüştür.
Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmaktaoldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararnamekurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğüaykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırlarsa, o hükmün iptali içinAnayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca birmahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış vemahkemenin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen kuralların dao davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları, davanındeğişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayısonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunankurallardır.
Danıştay Onuncu Dairesi, 5105 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyle21.5.1986 günlü, 3289 sayılı Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğünün Teşkilat veGörevleri Hakkında Kanuna eklenen Ek Madde 9'un birinci ve beşinci fıkralarınıniptalini istemiştir.
Bakılmakta olan dava, 14.7.2004 günlü, 25522 sayılı ResmiGazete'de yayınlanan Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü Özerk Spor FederasyonlarıÇerçeve Statüsü'nün iptali istemine ilişkindir.
Ek madde 9'un birinci fıkrası, spor federasyonlarına idari ve maliözerkliğin ne şekilde verileceği ve ne zaman tüzel kişilik kazanacakları ileilgili konuları içermektedir. Başvuran Mahkemenin bakmakta olduğu davanınkonusu Çerçeve Statünün iptali istemine ilişkin olduğundan ek madde 9'unbirinci fıkrası davada uygulanacak yasa kuralı değildir.
Ek madde 9'un beşinci fıkrasının ikinci tümcesine göre özerkfederasyonlarca hazırlanacak ana statü, çerçeve statüye aykırı olamayacaktır.Başvuran Mahkemede görülmekte olan davada, özerk bir federasyon tarafındanhazırlanmış ana statü dava konusu edilmediğinden beşinci fıkranın ikincitümcesi davada uygulanacak kural değildir.
Bu nedenlerle Ek madde 9'un birinci fıkrası ile beşinci fıkrasınınikinci tümcesi mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanacak kural olmadığındanbunlara ilişkin başvurunun mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine, ŞevketAPALAK'ın karşı oyu ve oyçokluğu, kalan bölümlerin incelenmesine oybirliği ilekarar verilmiştir.
B- Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, HaşimKILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, CaferŞAT, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve OsmanAlifeyyaz PAKSÜT'ün katılmalarıyla E. 2007/48 sayılı dosyada 17.5.2007 günündeyapılan ilk inceleme toplantısında da öncelikle davada uygulanacak kural sorunugörüşülmüştür.
Danıştay Onuncu Dairesi, 5105 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyle 3289sayılı Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğünün Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanunaeklenen Ek madde 9'un altıncı, yedinci ve sekizinci fıkralarının iptaliniistemiştir.
Danıştay Onuncu Dairesinde bakılmakta olan dava, bir basketboloyuncusunun transferi konusundaki Başbakanlık Gençlik ve Spor Genel MüdürlüğüTahkim Kurulu kararının iptaline ilişkindir.
İtiraza konu Ek madde 9'un altıncı fıkrasında özerkfederasyonların ceza veya disiplin kurullarınca verilen kararlara karşı GenelMüdürlük bünyesinde oluşturulacak Tahkim Kurulu'na itiraz edilebileceğiöngörülmektedir. Bakılmakta olan davada özerk federasyonların ceza veyadisiplin kurulları tarafından verilmiş bir karara itiraz edilmesi söz konusuolmadığından bu fıkra davada uygulanacak yasa kuralı değildir. Bu durumdaitiraz başvurusunun bu fıkraya yönelik kısmının Mahkemenin yetkisizliğinedeniyle reddine, Şevket APALAK'ın karşıoyu ve oyçokluğu, yedinci ve sekizincifıkraların esaslarının incelenmesine oybirliği ile karar verilmiştir.
V- BİRLEŞTİRME KARARI
21.5.1986 günlü, 3289 sayılı Gençlik ve Spor Genel MüdürlüğününTeşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'a Yasa'nın 2. maddesiyle eklenen Ek Madde9'un yedinci ve sekizinci fıkralarının iptallerine karar verilmesi istemiyleyapılan itiraz başvurusuna ilişkin E.2007/48 sayılı davanın, aralarındakihukuki irtibat nedeniyle 2006/118 esas sayılı dava ile BİRLEŞTİRİLMESİNE,esasının kapatılmasına, esas incelemenin 2006/118 esas sayılı dosya üzerindenyürütülmense, 2.7.2009 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
VI- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ
5105 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyle, 3289 sayılı Gençlik ve SporGenel Müdürlüğünün Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'a eklenen Ek Madde9'un;
1- Beşinci fıkrasının birinci tümcesine yönelik yürürlüğündurdurulması istemi 5.9.2006 tarihli, E.2006/118, K.2006/29 (YürürlüğüDurdurma) sayılı,
2- Yedinci ve Sekizinci Fıkralarına yönelik yürürlüğündurdurulması istemi ise 17.5.2007 tarihli E.2007/48, K.2007/26 (YürürlüğüDurdurma) sayılı kararlarla OYBİRLİĞİYLE REDDEDİLMİŞTİR.
VII- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararları ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu yasa kuralları, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ilediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A- Ek Madde 9'un Beşinci Fıkrasının Birinci Tümcesinin İncelenmesi
Başvuru kararında, özerk federasyonların genel idare içinde yeralan Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğüne verilen bazı görevlerin daha verimlişekilde yürütülmesi amacıyla kamu hukuku alanında faaliyet göstermek üzere,hizmet yönünden yerinden yönetim ilkesine göre kurulan, hizmetle sınırlı olmaküzere kamusal yetki kullanan ve idarenin bütünlüğü ilkesi uyarınca merkeziidarenin vesayet denetimine tabi birer kamu kurumu olduklarının anlaşıldığı,Anayasa'da yasayla düzenlenmesi öngörülen konularda yürütme organına genel vesınırları belirsiz yetki verilemeyeceği, kamu tüzel kişiliğinin kuruluşunusağlayacak olan yasada idareye düzenleme yapma yetkisinin idarenin yasallığıilkesi çerçevesinde sınırlayıcı ve tamamlayıcı yetki olması gerektiği, bunedenle kuralın Anayasa'nın 7. ve 123. maddelerine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.
Beşinci fıkranın iptali istenen birinci tümcesinde, özerkfederasyonların genel kurullarının toplanması ve çalışmalarına ilişkin usul veesaslar ile kimlerin oy kullanabileceği ve Tahkim Kurulu ile ilişkilerininGençlik ve Spor Genel Müdürlüğünce düzenlenecek çerçeve statü ile belirleneceğikurala bağlanmıştır.
Anayasa'nın 123. maddesinde idarenin, kuruluş ve görevleriyle birbütün olduğu ve kanunla düzenleneceği, kuruluş ve görevlerinin merkezdenyönetim ve yerinden yönetim esaslarına dayanacağı ve kamu tüzelkişiliğininancak kanunla veya kanunun açıkça verdiği yetkiye dayanılarak kurulacağıbelirtilmiştir.
3289 sayılı Yasanın Ek 9. maddesinin birinci fıkrasına göre, sporfederasyonlarına, talepte bulunmaları durumunda Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğübünyesinde oluşturulan Merkez Danışma Kurulunun uygun görüşü, bu GenelMüdürlüğün bağlı olduğu Bakanın teklifi ve Başbakanın onayı ile idarî ve malîözerklik verilebilmekte, Federasyonlar da, kuruluşlarına ilişkin kararın ResmîGazetede yayımlanması ile tüzel kişilik kazanmaktadırlar.
Özerk spor federasyonları denetim bakımından merkezi idareyebağlıdırlar. Ek Madde 9'un son fıkrasına göre, bu federasyonların her türlüfaaliyet ve işlemleri Genel Müdürlüğün bağlı olduğu Bakanlığın denetiminetâbidir. Bu denetim sonucunda görevi başında kalmasında sakınca görülenfederasyon başkanı veya yönetim kurulu üyeleri hakkında karar almak üzere,Genel Müdürlüğün bağlı olduğu Bakan, genel kurulu olağanüstü toplantıyaçağırabilir. Bunların Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü tarafından öngörülençerçeve statüye uygun şekilde hazırlanması zorunlu olup, ceza veya disiplinkurullarınca verilen kararlara karşı Genel Müdürlük bünyesinde oluşturulacakTahkim Kurulu'na itiraz edilebilir.
Ek madde 9'da 5340 sayılı Yasa ile yapılan değişiklik sonucundaGençlik ve Spor Genel Müdürlüğü olimpik branşlarda, federasyonun birönceki yıl gerçekleşen gelirlerinin %75'i kadar, olimpik olmayan federasyonlaraise, %50'si kadar yardımda bulunabilmektedir. Ayrıca Genel Müdürlük,bütçesinden özerk federasyonlara ilgili branşın alt yapısına ve eğitime ilişkinprojelerinin desteklenmesi amacıyla gerektiğinde kaynak tahsis edebilmekte vespor tesislerinin işletilmesini, menkul ve gayrimenkullerini bedelsiz olarakkırkdokuz yıla kadar federasyonların faaliyetlerine devredebilmektedir.
Yukarıda anılan özerk federasyonların kuruluşları, denetimleri,mali yapıları, ve kararlarına karşı merkezi idare içerisinde oluşturulan TahkimKurulu'na başvurulabilmesi gibi hususlar göz önünde bulundurulduğunda, bunlarınhizmet yerinden yönetim kuruluşları oldukları sonucuna varılmaktadır. Özerkfederasyonların hizmet yerinden yönetim ilkesine göre kurulmaları nedeniyleAnayasa'nın 123. maddesi uyarınca kanunla düzenlenmesi gerekmektedir.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 123.maddesine aykırıdır. İptali gerekir.
Anayasa'nın 123. maddesine aykırı bulunan kuralın ayrıca 7. maddeyönünden incelenmesine gerek görülmemiştir.
Haşim KILIÇ ve Serdar ÖZGÜLDÜR bu görüşlere katılmamışlardır.
B- Ek Madde 9'un Yedinci Fıkrasının İncelenmesi
Başvuru kararında, Türk hukukunda tahkimin özel hukuk alanına özgübir uyuşmazlık çözme yolu olarak ortaya çıktığı, idarenin kamu hukukuna göretaraf oldukları uyuşmazlıklarda tahkime gidebilmesinin tek istisnasınınAnayasa'nın 125. maddesi kapsamındaki imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleriyleilgili uyuşmazlıklar olduğu, bunun dışında idarenin kamu gücünü kullanarakyaptığı işlemlerden doğan idari uyuşmazlıklar nedeniyle tahkim yolunagidilemeyeceği, oysa itiraz konusu yasa kuralı ile zorunlu tahkim usulününgetirildiği, özerk federasyonların genel idare içinde yer alan Gençlik ve SporGenel Müdürlüğü'ne verilen bazı görevlerin daha verimli şekilde yürütülmesiamacıyla kamu hukuku alanında faaliyet göstermek üzere hizmet yerinden yönetimilkesine göre kurulmuş, tıpkı kamu kurumu niteliğindeki meslek kurumlarınabenzeyen kamu tüzel kişileri oldukları anlaşıldığından, özerk federasyonlarınişlemlerinin idari işlem niteliği taşıdığı ve idari yargının Anayasa ilekorunan görev alanıyla ilgili olduğunda kuşku bulunmadığı, bu nedenlerlekuralın Anayasa'nın 9., 36., 125. ve 155. maddelerine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.
İtiraz konusu yedinci fıkrada, 'Tahkim Kurulu yedi asıl veyedi yedek üyeden teşekkül eder. Üyelerin beşinin hukukçu, ikisinin ise sporalanında bilimsel çalışmalar yapmış veya sporda idareci, teknik adam ve benzerigörevlerde bulunmuş kariyer sahibi kişi olmaları şarttır. Üyeler Genel Müdürünteklifi ve Genel Müdürlüğün bağlı olduğu Bakanın onayı ile altı yıl içingörevlendirilirler. Üyeler kendi aralarından bir başkan seçerler. Tahkim Kurulutarafından verilen kararlar kesindir. Tahkim Kurulunun görev, yetki vesorumlulukları ile çalışma usul ve esasları yönetmelikle belirlenir.' denilmiştir.
Anayasa'nın 36. maddesinin birinci fıkrasında 'Herkes, meşruvasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veyadavalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.' denilmiş,125. maddesinin birinci fıkrasında ise idarenin her türlü eylem ve işlemlerinekarşı yargı yolunun açık olduğu, kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşmave sözleşmelerinde bunlardan doğan uyuşmazlıkların milli veya milletlerarasıtahkim yoluyla çözülmesinin öngörülebileceği, milletlerarası tahkime ancakyabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklar için gidilebileceği belirtilmiştir.
Tahkim genel olarak öğretide, hukuki uyuşmazlıkların, söz konusuuyuşmazlığa taraf olmayan bağımsız kişi veya kişiler tarafından çözümlenerekkarara bağlanması olarak tanımlanmaktadır. Anayasa'nın 125. maddesindeki tahkimyolu, kamu idarelerinin tamamen dışında bağımsız kişilerden oluşan ve yasalarlabelirlenmiş hukuki uyuşmazlıkları kesin olarak karara bağlayan bir çeşit özelyargı yoludur. Tahkim kurullarının verdiği kararlar mahkemeler tarafındanverilen kararlar gibi uygulanabilme niteliğine sahiptir.
İtiraz konusu fıkrayla düzenlenen 'Tahkim Kurulu' ise Gençlik veSpor Genel Müdürlüğü bünyesinde oluşturulmakta ve üyeleri Gençlik ve Spor GenelMüdürünün teklifi ve Genel Müdürlüğün bağlı olduğu Bakanın onayı ile altı yıliçin görevlendirilmektedirler. Bu nedenle, idare içerisinde oluşturulan buKurulun, hukuki uyuşmazlıkların tarafların isteği üzerine, bağımsız kişi veyakişiler tarafından çözümlenerek karara bağlandığı ulusal ve uluslar arasıtahkim kurulları ile ilgisinin olmadığı açıktır.
Yasakoyucu, uyuşmazlıkların yargı mercilerine götürülmesindenönceki aşamalarda çözümlenebilmesi amacıyla kimi kurullar, müesseseler veyabaşvuru yolları öngörebilir. Bu durum yasakoyucunun genel kural koymayetkisinden kaynaklanmakta olup, anılan yolları öngörüp öngörmemek takdiryetkisi içerisindedir. Spor alanında ortaya çıkan uyuşmazlıkları idari olarakçözümlemek üzere bir kurul oluşturulması, bu kurulun asıl ve yedek üyelerininsayısının, niteliklerinin belirlenmesi ve başkan seçme usulünün düzenlenmesi deyasakoyucunun takdir yetkisi içerisindedir. Bu nedenle fıkranın birinci,ikinci, üçüncü ve dördüncü tümceleri Anayasa'ya aykırı olmadığından butümcelere yönelik iptal isteminin reddi gerekir.
Ek 9. maddenin yedinci fıkrasının beşinci tümcesinde Tahkim Kurulutarafından verilen kararların kesin olduğu belirtilmiştir.
Anayasa'nın hak arama özgürlüğüne ilişkin 36. maddesiyle güvencealtına alınan dava yoluyla hak arama özgürlüğü, bir temel hak niteliğitaşımasının ötesinde, diğer temel hak ve özgürlüklerden gereken şekildeyararlanılmasını ve bunların korunmasını sağlayan en etkili güvencelerdenbirini oluşturmaktadır. Kişinin uğradığı bir haksızlığa veya zarara karşıkendisini savunabilmesinin ya da maruz kaldığı haksız bir uygulama veya işlemekarşı haklılığını ileri sürüp kanıtlayabilmesinin, zararını giderebilmesinin enetkili ve güvenceli yolu, yargı mercileri önünde dava hakkınıkullanabilmesidir. Kişilere yargı mercileri önünde dava hakkı tanınması adilyargılamanın ön koşulunu oluşturur. Öte yandan, Anayasa'nın 125. maddesindebelirtilen idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolunun açık olmasıilkesine göre, idari işlemlere karşı yargı yolu, Anayasa'da belirtilen kimiayrık durumlar dışında yasalarla sınırlandırılamaz.
İptali istenen tümceyle idari bir merci olan tahkim kurulutarafından verilen kararlara karşı yargı yolu kapatılmış ve bu kurul tarafındanverilen kararların kesin olduğu belirtilmiştir. Yasakoyucu, taraflara görevlive yetkili mahkemeye başvurmadan önce aralarındaki uyuşmazlığı kısa süredeçözmek üzere idari bir kurula başvurma yükümlülüğünü getirebilir ise de, bukurulun kararlarının kesin olması Anayasa'nın 36. maddesinde belirtilen hakarama özgürlüğüne ve 125. maddesinde belirtilen idarenin her türlü eylem veişlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu ilkesine aykırı görülmüştür. Tümceniniptali gerekir.
Serdar ÖZGÜLDÜR, Tahkim Kurulu tarafından verilen kararların kesinolduğunu belirten kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu görüşüne katılmamıştır.
Ek madde 9'un yedinci fıkrasının altıncı tümcesine gelince;
2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun'un 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi yasaların, kanunhükmünde kararnamelerin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırılığı konusundailgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmak zorunda değildir.İstemle bağlı kalmak koşuluyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılıkincelemesi yapabileceğinden, iptali istenen kuralla ilgisi nedeniyleAnayasa'nın 123. maddesi yönünden de inceleme yapılmıştır.
Anayasa'nın 123. maddesine göre idarenin Yasayla düzenlenmesigerekmektedir. Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü bünyesinde oluşturulan TahkimKurulu idare içerisinde yer almaktadır. Herhangi bir kamu idaresinin yasa iledüzenlenmiş olduğunun kabul edilebilmesi için söz konusu idarenin ad olarakyasada belirtilmesi yeterli değildir. Böyle bir düzenlemede temel ilkelerinortaya konulması, çerçevenin çizilmesi, sınırsız, belirsiz ve geniş bir alanınyürütmenin düzenlemesine bırakılmaması gerekmektedir.
Tahkim Kurulunun görev, yetki ve sorumlulukları ile çalışma usulve esaslarının yasa ile belirlenmesi gerekirken, yedinci fıkranın altıncıtümcesi ile bu konuların düzenlenmesi Yönetmeliğe bırakılmıştır. Bu nedenleKural Anayasa'nın 123. maddesine aykırı görülmüştür. İptali gerekir.
Yedinci fıkranın Anayasa'nın 9. ve 155. maddeleriyle ilgisigörülmemiştir.
C- Ek Madde 9'un Sekizinci Fıkrasının İncelenmesi
Başvuru kararında,Yedinci fıkra için ileri sürülen gerekçelerle bufıkranın da Anayasa'nın 9., 36., 125. ve 155. maddelerine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.
Yukarıda yedinci fıkranın incelenmesinde belirtilen gerekçelerle,Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü bünyesinde oluşturulan Tahkim Kurulununfederasyon ile kulüpler; federasyon ile hakemler; federasyon ile teknikdirektör ve antrenörler; kulüpler ile teknik direktör ve antrenörler; kulüplerile oyuncular; kulüpler ile kulüpler arasında çıkacak ihtilaflar hakkındayönetim kurulunca verilecek kararlar ile disiplin veya ceza kurulu kararlarınıilgililerin itirazı üzerine inceleyerek karara bağlamasında Anayasa'yaaykırılık görülmemiştir.
Ancak, Anayasa'nın 36. maddesinde belirtilen hak arama özgürlüğüve 125. maddesinde belirtilen idarenin eylem ve işlemlerine karşı yargı yolununaçık olması ilkesi göz önünde bulundurulduğunda Tahkim Kurulunun itirazlarıkesin olarak karara bağlaması Anayasa'ya aykırı görülmüştür. Bu nedenle fıkradageçen '' kesin '' sözcüğünün iptali gerekir.
Kuralın Anayasa'nın 9. ve 155. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.
Serdar ÖZGÜLDÜR bu görüşe katılmamıştır.
VIII- İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU
Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, "Kanun, kanunhükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunlarınhükümleri, iptal kararlarının Resmi Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlüktenkalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceğitarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmi Gazetede yayımlandığıgünden başlayarak bir yılı geçemez" denilmekte, Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 53. maddesinin dördüncüfıkrasında da bu kural tekrarlanmaktadır. Maddenin beşinci fıkrasında ise,Anayasa Mahkemesi'nin, iptal halinde meydana gelecek hukuksal boşluğu kamudüzenini tehdit veya kamu yararını ihlal edici mahiyette görmesi halindeyukarıdaki fıkra hükmünü uygulayacağı belirtilmiştir.
İptal edilen Yasa kurallarının doğuracağı hukuksal boşluk, kamuyararını bozucu nitelikte görüldüğünde gerekli yasal düzenlemelerin yapılmasıamacıyla iptal kararının, Resmi Gazete'de yayımlanmasından başlayarak bir yılsonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür.
IX- SONUÇ
21.5.1986 günlü, 3289 sayılı Gençlik ve Spor Genel MüdürlüğününTeşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'a 4.3.2004 günlü, 5105 sayılı Gençlik veSpor Genel Müdürlüğünün Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun ile BazıKanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 2. maddesiyle eklenen Ek Madde9'un:
A- Beşinci fıkrasının birinci tümcesinin Anayasa'ya aykırıolduğuna ve İPTALİNE, Haşim KILIÇ ile Serdar ÖZGÜLDÜR'ün karşıoyları veOYÇOKLUĞUYLA,
B- Yedinci fıkrasının;
1- Beşinci tümcesinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,Serdar ÖZGÜLDÜR'ün karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA,
2- Altıncı tümcesinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,OYBİRLİĞİYLE,
3- Kalan kısmının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazınREDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
C- Sekizinci fıkrasının;
1- Sonunda yer alan '' kesin '' sözcüğünün Anayasa'ya aykırıolduğuna ve İPTALİNE, Serdar ÖZGÜLDÜR'ün karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA,
2- Kalan kısmının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazınREDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,
D- Beşinci fıkrasının birinci tümcesinin iptali nedeniyleuygulanma olanağı kalmayan fıkranın son tümcesinin de, 2949 sayılı AnayasaMahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 29. maddesininikinci fıkrası gereğince İPTALİNE, OYBİRLİĞİYLE,
E- Beşinci fıkrasının birinci tümcesi, yedinci fıkrasınınbeşinci ve altıncı tümceleri ile sekizinci fıkrasının sonunda yer alan '' kesin'' sözcüğünün iptal edilmesi nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu yararınıihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri HakkındaKanun'un 53. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları gereğince, bu sözcük vetümcelere ilişkin İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMÎ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDANBAŞLAYARAK BİR YIL SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE, OYBİRLİĞİYLE,
2.7.2009 gününde karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Sacit ADALI
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Mustafa YILDIRIM
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Şevket APALAK
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
KARŞIOY GEREKÇESİ
1- Anayasa'nın 'Gençliğin Korunması' başlıklı 58. maddesinde'Devlet, istiklal ve Cumhuriyetimizin emanet edildiği gençlerin müspet ilminışığında, Atatürk ilke ve inkılâpları doğrultusunda ve Devletin ülkesi vemilletiyle bölünmez bütünlüğünü ortadan kaldırmayı amaç edinen görüşlere karşıyetişme ve gelişmelerini sağlayıcı tedbirleri alır'' denilmekte; 'Sporungeliştirilmesi' başlıklı 59. maddesinde ise 'Devlet, her yaştaki Türkvatandaşlarının beden ve ruh sağlığını geliştirecek tedbirleri alır, sporun kitlelereyayılmasını teşvik eder. Devlet başarılı sporcuyu korur.' hükmüöngörülmektedir. Esasen bu iki madde Anayasa'da 'Gençlik ve Spor' üst başlığıile düzenlenmiş bulunmaktadır.
Yine Anayasa'nın 123. maddesinde 'İdare, kuruluş ve görevleriylebir bütündür ve kanunla düzenlenir'' denilmekte ve maddenin gerekçesinde de''Maddede idarenin kuruluş ve görevleri bakımından bir bütün olduğu ilkesigetirilmek suretiyle, Türkiye Cumhuriyeti'nin ülkesi ve milliyetiyle bölünmezbütünlüğünün de bir sonucu olarak, idarenin yerine getirdiği çeşitligörevleriyle bu görevleri yerine getiren kuruluşlar arasında birliksağlanmaktadır. Dolayısıyla, nitelikleri gereği bazı ayrı tüzel kişiler eliylegörülmek yoluna gidilse de, idarenin bütünlüğü ilkesinin gereği olarak bunlardenetime bağlı kalacaklardır. Ayrıca, bu tür kamu tüzel kişileri için, Anayasave kanunlarda özel hüküm bulunmayan durumlarda, Anayasa'nın idareye ilişkingenel ilke ve hükümleri uygulanacaktır'' şeklinde açıklama yer almaktadır.
Anayasa'nın 128. maddesinde de 'Devletin, kamu iktisaditeşebbüsleri ve diğer kamu tüzel kişilerinin genel idare esaslarınagöre yürütmekle yükümlü oldukları kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli vesürekli görevler, memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülür'' hükmüöngörülmektedir.
21.5.1986 tarih ve 3289 sayılı Gençlik ve Spor Genel MüdürlüğününTeşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'un bir bütün halinde incelenmesi veözellikle 4, 18, 19, 20, 30, 31 ve Ek 1. maddelerinin birliktedeğerlendirilmesinde; Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü'nün bir hizmet yönündenyerinden yönetim kuruluşu olup, genel idare kapsamı içinde bulunduğu, ancak buGenel Müdürlüğün 'Ana Hizmet Birimleri' arasında gösterilen 'Spor FederasyonuBaşkanlıkları'nın klâsik bir Devlet Dairesi statüsünde olmayıp, federasyonbaşkanlarının seçimle göreve gelip fahri olarak bu görevi sürdürdükleri, sporfederasyonlarının sıkı denetimine tabi spor kulüplerinin Dernekler Kanunu'nagöre teşekkül ettikleri, spor federasyonlarının kurulları ile buralarda görevalacak kişilerin de karma bir yapı gösterip, bunların büyük çoğunluğunun kamugörevlisi statüsünde olmadığı, dolayısıyla itiraz konusu 3289 sayılı Kanun'unEk 9. maddesinin beşinci fıkrasının 1. tümcesinde ifadesini bulan 'özerkfederasyonların' klâsik bir devlet dairesi (genel idare birimi) olaraknitelendirilmesine imkân olamayacağı, esasen Anayasa'nın 58. ve 59.maddelerinin Devlet'e yüklediği yükümün yasal bazda bir yansımasından ibaretolan bu düzenleme biçimi dolayısıyla, gerçekte özel hukuk alanına dahil olduklarıaşikar olan bu oluşumların bir hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşu olarakdeğerlendirilebilmeleri imkânı olmadığı açıktır.
2- Özerk federasyonların ifa ettikleri görev ve buralardagörevlendirilen kişilerin statü ve konumları birlikte değerlendirildiğinde;ortada Anayasa'nın 128. maddesinin birinci fıkrasında ifadesini bulan 'genelidare esaslarına göre kamu hizmetlerini yürütmekle yükümlü bir Devletkuruluşu'nun bulunmadığı kuşkusuzdur. Anayasa Mahkemesi'nin konuya ilişkinkararlarından da aynı sonucu çıkarmak mümkündür. Anayasa Mahkemesi birkararında ''Anayasa'nın 125. maddesinin dördüncü fıkrasında geçen 'esaslar'sözcüğü ile 128. maddesinin birinci fıkrasında geçen 'genel idare esasları'deyimi, kamu görevinin anayasal dayanağıdır' Önemi ve değeri nedeniyle Devletinbaşlıca görevleri 'genel idare esasları'na göre yürütülmektedir. 'Genelidare esasları'na göre yürütülen kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli vesürekli görevlerde kadro esastır. Bu hizmetlerin yapısal ve işlevselözellikleri, onu diğer hizmetlerden ayırır. Bu görevlerde bulunan kimseler,yasaların güvencesi altındadır. Anayasa'nın 128. maddesinde genel idareesaslarına göre yürütülen kamu hizmetlerine ilişkin asli ve sürekli görevlerinancak memurlar ve diğer kamu görevlileri tarafından yerine getirileceğibelirtilmiştir. Bu görevlerin kadroya bağlanması dışında, merkezi idareile statüer bir ilişki içinde olması ve kamu gücünün kullanılması biçimindeözellikleri görülmektedir'' şeklinde konuya açıklık getirmiştir. (Any.Mah.nin 9.2.1993 tarih ve E.1992/44, K.1993/7 sayılı kararı; AMKD., Sayı:29,s.273-275)
Yine Anayasa Mahkemesi, 3182 sayılı Bankalar Kanununda DeğişiklikYapılmasına Dair 23.5.1987 tarih ve 3332 sayılı Kanun'un ilgili maddelerininiptali istemiyle açılan davaya ilişkin kararında, Devlet Yatırım Bankası'ndaçalışanların statü ve özlük hakları konusunda Bakanlar Kurulu'nun yetkilikılınmasına ilişkin kuralla ilgili olarak şu değerlendirmeyi yapmıştır:''İddianın yerinde olup olmadığına karar verebilmek için sözkonusu Bankapersonelinin niteliğini belirtmek gerekir. Bilindiği gibi kamubankaları tıpkı bankacılık sektöründe faaliyet gösteren özel sektörbankaları gibi kredi ve mevduat işlemlerine dönük faaliyette bulunmakta ve özelsektör bankaları ile yoğun bir rekabet içinde çalışmaktadır. Adı geçen sektördeözel işletmecilik esasları hâkimdir. Bu nedenle, banka personelininhizmetini 'genel idare esaslarına göre' yürütülen kamu hizmetlerinden saymayaimkân yoktur. Dolayısıyla, adı geçen Banka personelinin nitelikleri,atanmaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık ve ödeneklerive diğer özlük işlerinin Bakanlar Kurulu Kararı ile belirlenecekilkeler çerçevesinde düzenlenmesinde Anayasa'nın 128. maddesineherhangi bir aykırılık yoktur'' (Any.Mah.nin 21.1.1988 tarih ve E.1987/11,K.1988/2 sayılı kararı; AMKD., Sayı:24, s.30)
Bu iki karar çerçevesinde yapılan değerlendirme ışığında da;Anayasa'nın 58. ve 59. maddelerinin somutlaştırılması çerçevesinde bir hizmetyönünden yerinden yönetim kuruluşu olarak teşkilatlandırılan Gençlik ve SporGenel Müdürlüğü'nün murakabesine tâbi 'özerk federasyonlar'ın ifa ettiklerihizmetin 'Devletin genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlü olduğu' birkamu hizmeti şeklinde nitelendirilebilmesi mümkün olmadığı gibi; bufederasyonlarda görevlendirilen kişileri Anayasa'nın 128. maddesi kapsamındamemur veya diğer kamu görevlisi olarak kabul etmeye de imkân yoktur.Dolayısıyla, özerk federasyonların 3289 sayılı Kanun çerçevesindeki statülerigöz önüne alındığında; yapıları, idareyle ilişkileri ve yerine getirdiklerigörevlerin niteliği, bunların bir kamu kurumu olarak kabulüne ve ifa ettiklerihizmeti kamu hizmeti saymaya imkân tanımamaktadır. Bu durumda, itiraz konusu Ek9. maddesinin beşinci fıkrasının 1. tümcesinin Anayasa'nın 7., 123. ve 128.maddelerine aykırılığı söz konusu değildir ve özerk federasyonlarınişlevlerinin Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü'nce düzenlenecek 'Çerçeve statü'ile belirlenmesinde Anayasal bir sorun bulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle, kuralın iptali isteminin reddi gerektiğisonucuna vardığımızdan; iptale ilişkin çoğunluk kararına katılamıyoruz.
Başkan
Haşim KILIÇ
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
KARŞIOY GEREKÇESİ
1-İtiraz konusu Ek 9. maddenin yedinci ve sekizinci fıkralarında,Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü bünyesinde oluşturulacak 'Tahkim Kurulu'düzenlenmekte ve bu Kurul'un özerk federasyonların ceza veya disiplinkurullarınca verilen kararlara karşı yapılacak itirazları 'kesin olarak' kararabağlayacağı hüküm altına alınmaktadır.
Türk hukukunda 'Tahkim' özel hukuk alanına özgü bir uyuşmazlıkçözme yolu olarak ortaya çıkmış; Anayasa'nın 125. maddesinde yapılandeğişiklikle de kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinde,bunlardan doğan uyuşmazlıkların milli veya milletlerarası tahkim yoluylaçözülmesine imkân tanınmıştır.
Tahkim Kurulu'nun kanunda öngörülen yapısı ve ifa ettiği işlevitibariyle, yukarıda yapılan genel açıklamalar çerçevesinde bu Kurul'un birkamu idaresi olarak nitelendirilebilmesi mümkün olmadığı için, Kurul'unkararlarını 'idari işlem' kabul etmeye de imkân yoktur. Artık tüm sporbranşları uluslararası camiada örgütlenmiş ve neredeyse bu konularda küreselkural ve normlar egemen olmuş bulunmaktadır. Spor müsabakaları ve sportiffaaliyetlerin kendine özgü kurallarının bulunuşu, bunların yürüyen ve süregelenözellikleri, zamana yayılan ve uzun bir sürece dayalı bir yargısal denetimeelverişli olmayan, çok kısa sürede çözüm gerektiren yapıları dikkatealındığından; bu faaliyetler nedeniyle oluşabilecek ihtilafların 'kamu hukuku'ya da 'salt özel hukuk' alanlarına girdiği ve bunlara has yargısal denetimetâbi tutulmaları gerektiği tezi çok sağlam argümanlara dayanmayacaktır. Şu halde,kendine özgü bir hukuki durum teşkil eden sportif faaliyetler dolayısıyladoğabilecek ihtilaflara, kendine özgü bir çözüm mekanizmasının (tahkim)öngörülmesinde Anayasal bir engel bulunmamaktadır. Esasen, neredeyse tümuluslararası spor dallarındaki ihtilaflarında tahkim usulü benimsenmiş veuygulanagelmektedir. Anayasa'nın 58. ve 59. maddelerindeki özel düzenlemeleridikkate alan yasakoyucunun, sporun kendine özgü özelliğini dikkate alarak,uyuşmazlıklarda 'tahkim' usulünü öngörmesi Anayasa'ya aykırı değildir.
2-Tahkim Kurulu kararlarının 'kesin' olduğuna ilişkin kurallarında Anayasa'ya aykırı bir yanı yoktur. Anayasa'nın 58. ve 59. maddelerindekidüzenlemeler, sporun belirtilen özelliği ve evrenselliği ve bu konudakiuluslararası sözleşmeler ile bunların öngördüğü kurallar dikkate alındığında;kurallarda belirtilen yargı kısıntısının Anayasa'nın 36. maddesiyle tersdüştüğü de söylenemez. Herkesin, meşru vasıta ve yollardan faydalanmaksuretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ileadil yargılanma hakkına sahip olduğunu öngören ve 'hak arama hürriyeti' başlığıaltında düzenlenen Anayasal düzenlemenin davanın somutunda uygulanabilmesiiçin, ortada özel ya da kamu hukuku alanına giren bir hukuki uyuşmazlığınsözkonusu olması gerekir. Oysa yukarıda açıklandığı üzere, 'spor'un kendineözgü konumu, olağan hukuk yolları yerine bu alana has çözüm yollarınınbulunmasını gerektirmektedir. Nitekim uluslararası spor camiası da bu çözümyollarını olağan mahkemeler dışında, spor tahkim kurulları ve spor tahkimmahkemelerinde bulmuştur.
Dolayısıyla, özerk federasyonların sporla ilgili uyuşmazlıklarnedeniyle verdikleri kararların Tahkim Kurulu'nda görüşülerek 'kesin' olaraksonuçlandırılması, âlelade bir hukuki ihtilafın çözümü mahiyetindedeğerlendirilemez. Bu hukuki yaklaşımın ışığında, sportif ihtilafların TahkimKurulu'nda kesin karara bağlanmasında Anayasa'nın 36. maddesine aykırı bir yönyoktur.
Açıklanan nedenlerle, bu yöndeki kuralların iptali isteminin reddigerektiği kanısında olduğundan, çoğunluğun aksi yöndeki kararına katılamıyorum.
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR