ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2006/167
Karar Sayısı : 2008/86
Karar Günü : 20.3.2008
R.G. Tarih-Sayı :25.06.2008-26917
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Seferihisar Sulh CezaMahkemesi
İTİRAZIN KONUSU: 10.11.2005 günlü, 5429sayılı Türkiye İstatistik Kanunu'nun 8. maddesi ile 54. maddesinin ikincifıkrasının (b) bendinin Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 5., 10., 11., 12., 13.,17., 19., 20. ve 25. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Türkiye İstatistik Kurumu Başkanlığı İzmir Bölge Müdürlüğününverdiği idari para cezasına karşı yapılan itirazı incelemekte olan Mahkeme,itiraz konusu kuralların iptali için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İptali İstenilen Yasa Kuralları
10.11.2005 günlü, 5429 sayılı Yasa'nın 8. maddesi ile 54. maddeninitiraz konusu kuralı da içeren ikinci fıkrası şöyledir:
"MADDE 8.- İstatistiki birimler, kendilerinden istenen veriveya bilgileri, Başkanlığın belirleyeceği şekil, süre ve standartlarda eksiksizve doğru olarak ücretsiz vermekle yükümlüdür.
MADDE 54.- ...
Başkanlık veya kurum ve kuruluşlar tarafından Program kapsamındaistenen bilgileri, geçerli bir mazereti olmaksızın belirlenen şekil ve süredevermeyen veya eksik veya hatalı verenler, bir kereye mahsus olmak üzereuyarılarak yedi gün içerisinde bilgileri vermeleri veya eksik ve hataları gidermeleriistenir. Bu uyarıya rağmen, bilgileri hiç vermeyen veya talep edildiği haldeeksikleri gidermeyen ve hataları düzeltmeyen gerçek kişiler veya özel hukuktüzel kişilerinin organ ve temsilcileri hakkında, fiilin;
a) Hanehalkı veya bireylerle yapılan araştırmalarda işlenmesidurumunda beşyüz Yeni Türk Lirası,
b) (a) bendi dışında kalan istatistiki birimlerle yapılanaraştırmalarda işlenmesi durumunda bin Yeni Türk Lirası,
c) Sayımlarda işlenmesi durumunda ikibin Yeni Türk Lirası,
İdari para cezası uygulanır."
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Başvuru kararında Anayasa'nın Başlangıç hükümleri ile 2., 5., 10.,11., 12., 13., 17., 19., 20. ve 25. maddelerine dayanılmıştır.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Tülay TUĞCU,Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN,A.Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve Osman AlifeyyazPAKSÜT'ün katılımlarıyla 16.1.2007 gününde yapılan ilk inceleme toplantısındadosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE kararverilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ilediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüpdüşünüldü:
Başvuru kararında, 5429 sayılı Yasa'da yer alan, istatistikibirimlerin kendilerinden istenen veri veya bilgileri, Başkanlığın belirleyeceğişekil, süre ve standartlarda eksiksiz, doğru ve ücretsiz olarakvermekle yükümlü olduklarına ilişkin 8. maddesiyle bu yükümlülüğe uymayanlarınpara cezasıyla cezalandırılacaklarına ilişkin 54. maddesinin ikinci fıkrasının(b) bendi hükümlerinin eşitlik ilkesi, temel hak ve hürriyetlerin niteliği,kişi hürriyeti ve güvenliği, özel hayatın gizliliği, düşünce ve kanaathürriyetine ilişkin düzenlemelere aykırı olduğu, temel hak vehürriyetlerin kanunla sınırlanabileceği ve bu sınırlamanındemokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamayacağı, kişilerin her nesebeple ve amaçla olursa olsun düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanarakyerine getirmeyenlerin cezai ya da idari bir yaptırımla karşı karşıyabırakılmasının hukuk devleti ilkesine aykırılık teşkil edeceği düşüncesiyleitiraz konusu kuralların, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 5., 6., 10., 11.,12., 13., 17., 19., 20. ve 25. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
İstatistik, verilerin toplanması, düzenlenmesi ve uygunyöntemlerle analiz edilerek sonuçların yorumlanmasıdır. İstatistikten sözedebilmek için önce "veri"ye ihtiyaç vardır. Veriler, araştırmayapılacak konu ile ilgili bilinen veya herhangi bir kaynaktan doğrudan ya dadolaylı olarak elde edilen bilgilerdir. Verilerin doğrudan toplanmasında anket,gözlem, deney gibi yöntemlerin kullanıldığı bilinmektedir. Anket en çokkullanılan yöntem olup, bu yöntem de önceden hazırlanan anket formu/formlarıçeşitli şekillerde veri kaynağına (istatistik birimlerine) ulaştırılmaktadır.
5429 sayılı Yasa'nın 2. maddesinin (h) bendine göre istatistikibirim, yapılan sayım veya örnekleme çalışmalarına konu olan, hakkında veritoplanacak gerçek ve tüzel kişiler ile kurum ve kuruluşları ifade etmektedir.
İtiraza konu 8. madde hükmüyle sayım ve örnekleme çalışmalarınakonu olan, hakkında veri toplanacak gerçek ve tüzel kişiler ile kurum vekuruluşların yetkililerine cevap verme yükümlülüğü getirilmiş, bu yükümlülüğeuymayanların da 54. maddede gösterilen biçimde idari para cezasıylacezalandırılması öngörülmüştür.
Maddede açıklayıcı bir düzenleme bulunmadığı için, "kişiselveri" veya "isteme bağlı veri" olarak adlandırılan, belirli veyabelirlenebilir kişilerle ilgili her türlü bilgilerin istenebileceğikuşkusuzdur.
İstatistiki birimlerin kendilerinden istenen bilgileri belirlenenşekil ve sürede eksiksiz ve hatasız olarak vermek zorunluluğuna uyulmaması idaripara cezası yaptırımına bağlanmış olmasına karşın, istenilecek veri vebilgilerin kapsamı ya da sınırlarının ne/neler olacağına, başka bir anlatımla,temel hak ve özgürlüklere müdahale niteliğinde olan veri ve bilgilerin buzorunluluk kapsamında bulunup bulunmadığına ilişkin herhangi bir düzenlemeyerastlanmamaktadır. Dolayısıyla, istatistiki birimler kendilerinden istenildiğitakdirde her türlü bilgiyi temel hak ve özgürlüklerine müdahale niteliğindeolsa bile vermek zorundadırlar.
Anayasa'nın 20. maddesinde herkesin özel hayatına ve aileyaşayışına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahip olduğu; 25.maddesinde de herkesin düşünce ve kanaat özgürlüğüne sahip olduğu, her ne sebepve amaçla olursa olsun kimsenin düşünce ve kanaatlerini açıklamayazorlanamayacağı hüküm altına alınmıştır. 20. madde gerekçesinde, özel hayatınkorunmasının her şeyden önce bu hayatın gizliliğinin korunması, resmimakamların özel hayata müdahale edememesi anlamına geldiği belirtilmiştir.
AİHM kararlarında da belirtildiği gibi, özel hayat bütünunsurlarıyla tanımlanamayacak kadar geniş bir kavram olup devletin yetkilitemsilcileri tarafından ilgililer hakkında rızası olmaksızın bilgi toplamasınınher zaman söz konusu kişinin özel hayatını ilgilendireceği kuşkusuzdur.
Anket formlarında yer alan bazı sorular özel yaşamın gizliliği iledüşünce ve kanaatin açıklanması sonucunu doğurabilir. Bir ülkede en güçlü veritekeli idaredir. Bu gücün sınırlandırılması özel yaşamın ve düşünce ve kanaatözgürlüğünün korunması bakımından önemlidir.
Anayasa'nın 20. ve 25. maddelerinde yer alan güvencelere rağmenitiraza konu 8. madde hükmüyle kişiler, bilgi toplama, saklama, işleme vedeğiştirme tekeli olan idareye ve diğer kişilere karşı korumasız bırakılmış,veri toplamanın sınırlarına yasal düzenlemede yer verilmemiştir.
Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kuralların Anayasa'nın 20. ve25. maddelerine aykırı olduğundan iptali gerekir.
Kuralların, Anayasa'nın 20. ve 25. maddelerine dayanılarakiptaline karar verildiğinden, aykırı olduğu ileri sürülen diğer maddeleryönünden incelenmesine gerek görülmemiştir.
VI- SONUÇ
10.11.2005 günlü, 5429 sayılı Türkiye İstatistik Kanunu'nun8. maddesi ile 54. maddesinin ikinci fıkrasının (b) bendinin Anayasa'yaaykırı olduğuna ve İPTALİNE, Haşim KILIÇ'ın karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, 20.3.2008gününde karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Sacit ADALI
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
A. Necmi ÖZLER
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Şevket APALAK
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
KARŞIOYGEREKÇESİ
Türkiye İstatistik Kanunu'nun 2. maddesinin (h) bendindeistatistiki birim hakkında veri toplanacak gerçek ve tüzelkişiler ile kurumve kuruluşlar tanımlanmakta, 7. ve 8. maddelerde ise "Kurumun görev alanına giren konularla ilgili" veri ve bilgiyitüm istatistiki birimlerden doğrudan isteme yetkisine Başkanlığın yetkiliolduğu belirtilmekte, 54. maddesinde de bu bilgi ve veriyi mazereti olmaksızınbelli süre içinde vermeyenler hakkında idari para cezası uygulanacağıöngörülmektedir.
Ülkelerin ve toplumların hayatında giderek önem kazananistatistiki bilgiler, üretilen araştırma verilerinin standardının uluslararasımukayese edilebilirlik derecesinde olması, güvenilir olması, kısa sürede buverilerin elde edilmesini gerektirmektedir. Bu hususları sağlamaya yönelikdüzenlemelere gereksinim olduğu da kuşkusuzdur.
İstatistiksel araştırmalardan sağlıklı sonuçlar alınabilmesi içinöncelikle sağlıklı ve yeterli verinin elde edilmesi gereklidir. Bunu sağlamakamacıyla Yasa'nın 8. maddesi ile getirilen yükümlülük, 54. maddenin ikincifıkrası ile yaptırım altına alınmıştır.
Görüldüğü gibi İstatistik Kurumu'nun isteyeceği bilgiler öncelikleKurumun görev alanına giren konulardan olacaktır. Görev alanı dışında bir bilgiistenmesi yasal olmayacaktır.
Diğer yandan, istatistiki birimlerin cevap verme yükümlülükleriniyerine getirmemeleri halinde, maddede öngörülen idari para cezasınınverilebilmesi "geçerli mazeret" koşuluna bağlanmıştır. Geçerli mazeretiolanlar hakkında para cezası uygulanmayacaktır.
Özel hayata ilişkin soruların tanımlanamayacak kadar geniş olması,ekonomik, sosyal ve siyasal alanlara ilişkin bilgi ve verilerinde kapsamınınbüyüklüğü gözetildiğinde, belirtilen konularda yasal sınırlamalargetirilmesinin imkansızlığı ortadadır.
Kişi ve kurumlar, istatistiki bilgi ve verileri vermek istemediğitakdirde "mazeret bildirme" yolunu kullanarak Anayasa'da güvencealtına alınmış hak ve özgürlüklerini koruyabileceği gibi, bu bilgilerinverilmemesi halinde 54. maddede öngörülen idari para cezalarına çarptırılmalarıdurumunda da yargı yolunu kullanarak haklarını arayabilecekleri kuşkusuzdur.
Belirtilen nedenlerle çoğunluğun iptal kararına katılmadım.
Başkan
Haşim KILIÇ