ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2006/55
Karar Sayısı : 2008/145
Karar Günü : 18.9.2008
R.G.Tarih-Sayı :26.02.2009-27153
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN:Danıştay Onuncu Dairesi
İTİRAZIN KONUSU :9.12.1994 günlü, 4059 sayılıHazine Müsteşarlığı ile Dış Ticaret Müsteşarlığı Teşkilat ve Görevleri HakkındaKanun'un 6. maddesinin (c) fıkrasının, Anayasa'nın 7., 123. ve 135. maddelerineaykırılığı savıyla iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemidir.
I- OLAY
Birlik üyeliğinden çıkarılma işleminin iptali için açılan davadaverilen ret kararının temyiz aşamasında, itiraz konusu kuralın Anayasa'yaaykırı olduğu kanısına varan Mahkeme iptali ve yürürlüğünün durdurulmasıistemiyle başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
9.12.1994 günlü, 4059 sayılı Hazine Müsteşarlığı ile Dış TicaretMüsteşarlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'unitiraz konusu kuralı daiçeren 6. maddesi şöyledir;
'Madde 6- a) Müsteşarlıklar, bakanlıkların kuruluş ve görevesaslarını düzenleyen 27.9.1984 tarih ve 3046 sayılı Kanun ile 10.6.1949 tarihve 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu hükümlerine uygun olarak taşra teşkilatıkurmaya yetkilidir. Serbest Bölge Müdürlükleri doğrudan Dış TicaretMüsteşarlığına bağlıdır. Taşra teşkilatının çalışma usul ve esaslarıyönetmelikle belirlenir. Müsteşarlıklar, amaç ve görevlerini yerine getirmeküzere, Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Yurt Dışı Teşkilatı hakkında 13.12.1983tarih ve 189 sayılı Kanun Hükmünde Kararname esaslarına uygun olarak yurt dışıteşkilatı kurar.
b) Hazine Müsteşarlığının bağlı kuruluşu, Darphane ve DamgaMatbaası Genel Müdürlüğüdür. Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğününbütçesi Müsteşarlık bütçesi içinde yer alır.
c) Dış Ticaret Müsteşarlığının bağlı kuruluşları; ihracatçı veithalatçı birlikleri ve bunların oluşturduğu Dış Ticaret Birlikleri üstkuruluşu ile İhracatı Geliştirme ve Etüd Merkezidir.İhracatçı Birlikleri,İthalatçı Birlikleri ve bunların üst kuruluşlarının teşkilatlanma, işleyişleri,gelirleri, gelirlerinin kullanım esasları, iştigal sahaları, denetimleri,organları ve üyeliğe ilişkin esasları ile üyelerinin hak ve yükümlülüklerinigösteren statüleri Bakanlar Kurulu Kararı ile belirlenir.
d) Müsteşarlıklar bünyesinde 5.000.000.000 TL. kuruluş sermayesiile Döner Sermaye İşletmesi kurulur. Bu sermayenin, 500.000.000 TL.si genelbütçeden, kalan kısmı elde edilen kârlardan karşılanır. Döner Sermayeningelirleri, müsteşarlıkların bütçelerine bu amaçla konulan ödenekler, basım,yayım, bilgisayar işletmesinden ve diğer faaliyetlerden elde edilen gelirlerdenmeydana gelir. Döner Sermaye İşletmesi faaliyetinin gerektirdiği giderler,döner sermaye işletmesinin gelirinden karşılanır. Dönem sonu gelir fazlası bütçeyeirad kaydedilir. Döner sermaye işletmesine 9.6.1927 tarih ve 1050 sayılıMuhasebe-i Umumiye Kanunu ile 27.2.1967 tarih ve 832 sayılı Sayıştay Kanunununvizeye ilişkin hükümleri uygulanmaz. Malî yılın bitiminden başlayarak iki ayiçinde hazırlanacak bilanço ve ekleri ile bütün gelir ve gider belgeleriSayıştaya, bilanço ve eklerinin birer örneği de aynı süre içinde MaliyeBakanlığına gönderilir. Döner sermaye işletmesinin faaliyet alanları, gelirkaynakları, malî işlemleri, harcama usul ve esasları ile yönetimine ilişkindiğer hususlar yönetmelikle düzenlenir.'
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Başvuru kararında, Anayasa'nın 7., 123. ve 135. maddelerinedayanılmıştır.
IV- İLK İNCELEME
A-Dosyada 6.4.2006 gününde yapılan ilk inceleme toplantısındaöncelikle uygulanacak kural sorunu üzerinde durulmuştur.
Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmaktaoldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararnamekurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğüaykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırlarsa, o hükmün iptali içinAnayasa Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca birmahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmışve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen kurallarında o davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları,davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayısonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunankurallardır.
İtiraz başvurusunda bulunan Mahkeme'nin bakmakta olduğu davada,4059 sayılı Yasa'nın 6. maddesinin (c) fıkrasının ikinci tümcesine dayanarakyürürlüğe giren Bakanlar Kurulu Kararı'na göre yapılan birlik üyeliğindençıkarılma işleminin iptali istenmiştir. (c) fıkrasının birinci tümcesi,ihracatçı ve ithalatçı birlikleri ve bunların oluşturduğu Dış TicaretBirlikleri üst kuruluşu ile İhracatı Geliştirme ve Etüd Merkezini Dış TicaretMüsteşarlığı'nın bağlı kuruluşları arasında saymakta olup, Mahkeme'nin bakmaktaolduğu davada uygulanma olanağı bulunmadığından, bu tümceye ilişkin başvurununMahkeme'nin yetkisizliği nedeniyle reddine oybirliğiyle karar verilmiştir.
B-Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, 4059 sayılıYasa'nın 6. maddesinin (c) fıkrasının ikinci tümcesinin, dosyada eksiklikbulunmadığından esasının incelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir.
V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI KARARI
9.12.1994 günlü, 4059 sayılı 'Hazine Müsteşarlığı ile Dış TicaretMüsteşarlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'un 6. maddesinin (c)fıkrasının ikinci tümcesinin yürürlüğünün durdurulması isteminin, koşullarıoluşmadığındanREDDİNE,6.4.2006 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
VI- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ilediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
Başvuru kararında, birliklerin teşkilatlanmaları, işleyişleri,gelirleri, gelirlerinin kullanım esasları, iştigal sahaları, denetimleri,organları, üyeliğe ilişkin hak ve yükümlülüklerinin Bakanlar Kurulu kararıylabelirlenmesi ve kuruluşlarının Müsteşarlığın teklifi ve bakanlık onayı ilegerçekleşmesi, kuruluşa ilişkin tebliğin yayımlanmasıyla birliğin tüzel kişilikkazanması, Yasa'da bağlı kuruluş olarak gösterilmiş olması nedeniyle kamukuruluşu olarak nitelendirilmesi gerektiği, bu birlik ve üst kuruluşlarınınmeslek kuruluşu niteliği taşıdığı halde kamu kurumu niteliğindeki meslekkuruluşu olarak da oluşturulmadığı, temel ilke ve esasları konulmadan BakanlarKurulu'na bağlı kuruluş olarak kamu kuruluşu oluşturma yetkisi verildiği, bu nedenlerlekuralın Anayasa'nın 7., 123. ve 135. maddelerine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.
4059 sayılı Yasa'nın 6. maddesinin (c) fıkrasının birincitümcesinde, ihracatçı ve ithalatçı birlikleri ve bunların oluşturduğu DışTicaret Birlikleri üst kuruluşları Dış Ticaret Müsteşarlığı'na bağlı kuruluşlarolarak gösterilmiş, itiraz konusu ikinci tümcesinde ise, birlikler ve bunlarınüst kuruluşlarının teşkilatlanma, işleyişleri, gelirleri, gelirlerinin kullanımesasları, iştigal sahaları, denetimleri, organları ve üyeliğe ilişkin esaslarıile üyelerinin hak ve yükümlülüklerini gösteren statülerinin Bakanlar Kurulukararıyla belirleneceği öngörülmüştür.
Birliklerin bağlı olduğu Dış Ticaret Müsteşarlığı, dış ticaretpolitikalarının tespitine yardımcı olmak, tespit olunan bu politikalarçerçevesinde ihracat, ihracatı teşvik, ithalat, yurtdışı müteahhitlikhizmetleri ile ikili ve çok taraflı ticari ve ekonomik ilişkileri düzenlemek,uygulamak, uygulamaları izlemek ve geliştirmek görevlerini üstlenen,Anayasa'nın 123. maddesi kapsamında Başbakanlığa bağlı olarak yasayla kurulan,5018 sayılı Yasa'nın (I) sayılı cetveline ekli genel bütçe kapsamında yer alankamu idaresidir.
Bağlı kuruluş olarak, belirli koşulları taşıyan ihracatçı veithalatçıların başvurusu üzerine Müsteşarlığın teklifi ve ilgili Bakanlık onayıile kurulan, kuruluşuna dair tebliğin yayımlanmasından sonra tüzel kişilikkazanan, genel sekreterin Müsteşarlıkça atanması üzerine faaliyete başlayanbirlikler, Bakanlar Kurulu kararında belirtilen ve Müsteşarlıkça verilengörevleri yürütmektedir. Ayrıca Müsteşarlık tarafından çıkarılan yönetmelik vetebliğlerle de birliklerin görev, yetki ve çalışma esasları konularındadüzenlemeler yapılmıştır. İtiraz konusu kurala dayanılarak çıkarılan BakanlarKurulu kararlarında ve Müsteşarlık tarafından düzenlenen yönetmelik vetebliğlerde belirtilen görev ve yetkiler bu birliklerin kamu gücü kullanarakkamu hizmeti yaptıklarını göstermektedir.
Kuruluş ve görevleriyle bir bütün olan idarenin esaslarıAnayasa'nın 123. maddesinde gösterilmiştir. Anayasa'da nitelikleri belirtilenkurum ve kuruluşlar dışındaki kamu kurum ve kuruluşlarının bu maddedekiesaslara uygun olarak kurulması gerekmektedir. 123. madde dışındaki kamu kurumuniteliğindeki meslek kuruluşlarının esasları ise Anayasa'nın 135. maddesindeyer almıştır.
Anayasa'nın 123. maddesinde, idarenin kuruluş ve görevleriyle birbütün olduğu ve yasayla düzenleneceği; kamu tüzel kişiliğinin, ancak yasaylaveya yasanın açıkça verdiği yetkiye dayanılarak kurulacağı öngörülmüştür. Kamuhukuku tüzelkişilerinin sadece kuruluş ve kaldırılışları değil, görevleri,yetkileri, örgütlenmeleri ve işleyişleriyle ilgili usul ve esasların da yasaldüzenlemelerle belirleneceği açıktır.
Anayasa'nın 135. maddesinde de kamu kurumu niteliğindeki meslekkuruluşları tanımlanmıştır. Buna göre, kamu kurumu niteliğindeki meslekkuruluşları, 'belli bir mesleğe mensup olanların müşterek ihtiyaçlarınıkarşılamak, mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlereuygun olarak gelişmesini sağlamak, meslek mensuplarının birbirleri ile ve halkile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hakim kılmak üzere meslek disiplinive ahlakını korumak maksadı ile kanunla kurulan ve organları kendi üyeleritarafından kanunda gösterilen usullere göre yargı gözetimi altında, gizli oylaseçilen kamu tüzelkişilikleri'dir.
Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, yasayla kurulmaları,belirli bir meslek grubunu kapsamaları, kamu kurum ve kuruluşları ile kamuiktisadi teşebbüslerinde asli ve sürekli görevlerde çalışanlar dışında kalanmeslek mensuplarının üye olma zorunluluğu, organlarının kendi mensuplarınca vekendi üyeleri arasından seçilmesi, seçimlerin yargı gözetiminde yapılması,yetkilendirildikleri ve görevlendirildikleri alanlara koşut olarak kamu gücükullanmaları, kamu tüzelkişiliğine ve Anayasa'nın 124. maddesinde öngörülenyönetmelik çıkarma yetkisine sahip olmaları nedeniyle bir tür kamu hizmetiyaptıkları gözönünde tutularak Anayasa'nın 'yürütme' bölümü içindedüzenlenmişlerdir.Anayasal güvence altında yasayla kurulma zorunluluklarınedeniyle, her meslek kuruluşuyla ilgili olarak özel yasa çıkarılmıştır.
Yasama yetkisinin Türk Milleti adına Türkiye Büyük MilletMeclisinin olduğu ve bu yetkinin devredilemeyeceği Anayasa'nın 7. maddesindeaçık olarak gösterilmiştir.
İhracatın ve ithalatın geliştirilmesi, düzenlenmesi,desteklenmesi, koordinasyonu ve ekonomiye katkı sağlanması amacını taşıyan vekamu gücü kullanan birliklerin, Yasa'da bağlı kuruluş olduğu belirtilmiş, ancakitiraz konusu kuralda bunların hukuksal statüleri, kuruluşları, görevleri,yetkileri, gelirleri, giderleri ve denetimleriyle ilgili tüm hususlar BakanlarKurulu yetkisine bırakılmıştır.
Birlikler, bu yapılarıyla, Anayasa'nın 123. maddesi kapsamındayasayla veya yasanın açıkça verdiği yetkiye dayanılarak kurulan kamutüzelkişileri olmadıkları gibi, amaçları, işlevleri ve nitelikleri itibariylekamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarına benzemekle birlikte, kuruluş vetüzelkişiliklerinin yasayla oluşturulmaması, organların seçiminin yargıgözetimindeyapılmamasıve bağlı kuruluş olarak gösterilmeleri nedeniyleAnayasa'nın 135. maddesinde yer alan kamu kurumu niteliğindeki meslekkuruluşları kapsamına da girmemektedir. Bu birlikler, Anayasa'nın ne 123. ne de135. maddesine göre tüzelkişilik kazanan kuruluş niteliğindedir.
Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kural Anayasa'nın 7., 123. ve135. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.
VII- İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU
Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, 'Kanun, kanunhükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunlarınhükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlüktenkalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceğitarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığıgünden başlayarak bir yılı geçemez' denilmekte, Anayasa Mahkemesinin Kuruluşuve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 53. maddesinin dördüncü fıkrasında dabu kural tekrarlanmaktadır. Maddenin beşinci fıkrasında ise, AnayasaMahkemesi'nin, iptal halinde meydana gelecek hukuksal boşluğu kamu düzeninitehdit veya kamu yararını ihlâl edici mahiyette görmesi halinde yukarıdakifıkra hükmünü uygulayacağı belirtilmiştir.
9.12.1994 günlü, 4059 sayılı Hazine Müsteşarlığı ile Dış TicaretMüsteşarlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun'un 6. maddesinin (c)fıkrasının ikinci tümcesininiptaline karar verilmesinin doğuracağı hukuksalboşluk, kamu yararını ihlal edici nitelikte olduğundan gerekli düzenlemelerinyapılması amacıyla iptal kararının, Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarakaltıay sonrayürürlüğe girmesi uygun görülmüştür.
VIII- SONUÇ
A-9.12.1994 günlü, 4059 sayılıHazine Müsteşarlığı İle Dış Ticaret Müsteşarlığı Teşkilat ve Görevleri HakkındaKanun'un 6. maddesinin (c) fıkrasının ikinci tümcesinin Anayasa'ya aykırıolduğuna ve İPTALİNE,
B-İptal edilen tümcenindoğuracağı hukuksal boşluk kamu yararını ihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncüve beşinci fıkraları gereğince iptal hükmünün, KARARIN RESMİ GAZETE'DEYAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK ALTI AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE,
18.9.2008 gününde OYBİRLİĞİYLEkarar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Sacit ADALI
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Cafer ŞAT
Üye
A. Necmi ÖZLER
Üye
Ali GÜZEL
Üye
Fettah OTO
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ