ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
EsasSayısı:2007/62
KararSayısı:2007/66
Karar Günü :5.7.2007
ResmiGazete Tarih-Sayısı : 04.01.2008 - 26746
İPTAL DAVASINI AÇAN : Türkiye BüyükMillet Meclisi üyeleri Deniz BAYKAL, Önder SAV ve 126 Milletvekili
İPTAL DAVASININ KONUSU : TBMM'nin 31.5.2007günlü 118. birleşiminde yapılan 5660 sayılı Kanun'un ikinci görüşmesindeeylemli İçtüzük kuralı olduğu ileri sürülen;
1-a)Cumhurbaşkanı tarafından bir daha görüşülmek üzere TBMM'ne geri gönderilenAnayasa değişikliğine ilişkin kanunların ikinci görüşmesinde maddelerinin, dahasonra tümünün aynen kabulü için gereken karar yetersayısının TBMM üyetamsayısının beşte üç çoğunluğu olduğu hükmünün;
b)Bu eylemli İçtüzük düzenlemesinin ayrılamaz parçası olan, 5660 sayılı Kanun'un1. maddesinin kabulüne ilişkin 31.5.2007 günlü TBMM kararının,
2-a)Cumhurbaşkanının bir daha görüşülmek üzere TBMM'ne geri gönderdiği kanunlarınyapılan ikinci görüşmesinde usulüne uygun olarak kabul edilmeyerek reddedilen maddeleriylebirlikte, tümünün oylanmasında Anayasa'nın öngördüğü yeter sayıya ulaşılmasıhalinde tüm maddelerinin kabul görmüş olacağına,
b)Bu eylemli İçtüzük düzenlemesinin ayrılamaz parçası olan, 5660 sayılı Kanun'untümünün kabulüne ilişkin 31.5.2007 günlü TBMM kararının,
Anayasa'nın87., 148., 153. ve 175. maddelerine aykırılığı savıyla iptalleri veyürürlüklerinin durdurulması istemidir.
II- METİNLER
A-İptali İstenilen Türkiye Büyük Millet Meclisi Kararları
TBMM'nin31.5.2007 günlü 18. birleşiminde yapılan 5660 sayılı Kanun'un ikincigörüşmesinde, maddelerin kabul edilmesi için beşte üç çoğunluğun yeterliolduğuna ilişkin eylemli içtüzük kuralı ve bu kurala göre yapılan oylama ile, reddedilmesigereken maddenin yasanın tümüyle birlikte oylanabileceği, Anayasa'nın öngördüğüyeter sayı ile kabul edilirse bu kabul kararının geçerli sayılarak tümmaddelerinin kabul görmüş olacağına ilişkin eylemli içtüzük kuralı ve bu kuralagöre yapılan oylamadır.
B-Dayanılan Anayasa Kuralları
Davadilekçesinde Anayasanın 87., 148., 153. ve 175. maddelerine dayanılmıştır.
C-İlgili Görülen İçtüzük Kuralları
TBMMİçtüzüğü'nün Anayasa değişikliği ve Anayasada değişiklik tekliflerinin kabulüneilişkin 93. ve 94. maddeleri şöyledir:
"MADDE93- Anayasadeğişiklik teklifleri, diğer kanun tasarı ve tekliflerinin görüşülmesindeki usuletabidir. Ancak, bu teklifler Genel Kurulda iki defa görüşülür.
İkincigörüşmeye, birinci görüşmenin bitiminden kırksekiz saat geçmeden başlanamaz.
İkincigörüşmede yalnızca maddeler üzerinde verilmiş değişiklik önergeleri görüşülür,birinci görüşmede üzerinde değişiklik teklifi bulunmayan bir madde hakkındaikinci görüşmede önerge verilemez.
MADDE94- Anayasadadeğişiklik tekliflerinin birinci ve ikinci görüşmelerinde, maddelerin kabulüile ikinci görüşmenin sonunda tümünün kabulü üye tamsayısının beşte üççoğunluğunun gizli oyu ile mümkündür.
Birincigörüşmede gerekli çoğunlukla kabul oyu alamayan bir madde ikinci görüşmede degerekli çoğunlukta kabul oyu alamamışsa reddedilmiş olur.
Teklifhakkında verilen değişiklik önergesinin kabulü halinde, kabul için gereklibeşte üç çoğunluğun tespiti için bu önergenin oylanması gizli oylama suretiyletekrarlanır."
III- İLK İNCELEME
AnayasaMahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Haşim KILIÇ, Sacit ADALI,Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Mustafa YILDIRIM,A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, SerruhKALELİ ve Osman Alifeyyaz PAKSÜT'ün katılmalarıyla 05.07.2007 günündeyapılan ilk inceleme toplantısında dava dilekçesi ve ekleri, ilk incelemeyeilişkin rapor, iptali istenilen TBMM kararı ile dayanılan Anayasa ve ilgiligörülen İçtüzük kurallarıyla bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleriokunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
Anayasa'nın148. maddesinin birinci fıkrasında, "Anayasa Mahkemesi,kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisiİçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler. Anayasadeğişikliklerini ise sadece şekil bakımından inceler ve denetler,"; 85.maddesinde ise "Yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına veyamilletvekilliğinin düşmesine 84 üncü maddenin birinci, üçüncü veya dördüncüfıkralarına göre karar verilmiş olması hallerinde, Meclis Genel Kurulukararının alındığı tarihten başlayarak yedi gün içerisinde ilgili milletvekiliveya bir diğer milletvekili, kararın, Anayasaya, kanuna veya İçtüzüğeaykırılığı iddiasıyla iptali için Anayasa Mahkemesine başvurabilir. AnayasaMahkemesi, iptal istemini onbeş gün içerisinde kesin karara bağlar" denilmektedir.
Anayasa'nın85. maddesinde sözü edilen yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına veyamilletvekilliğinin düşmesine ilişkin TBMM kararları ile Anayasa'nın 148.maddesinde belirtilen TBMM İçtüzüğü'nün, hukuki nitelikleri bakımından birerparlamento kararı olduklarında duraksama bulunmamaktadır. Anayasa'dasayılarak gösterilen bu kararlar dışında kalan parlamento kararları kuralolarak Anayasa'ya uygunluk denetimine bağlı tutulamamakta ise de, AnayasaMahkemesi'nin birçok kararında belirtildiği gibi, iptali istenilen bir yasamatasarrufunun anayasal denetime bağlı tutulabilecek nitelikte olup olmadığısaptanırken sadece, onun bu tasarrufta bulunan organ tarafından nasılnitelendirildiğine ve hangi ismin verildiğine veya bu işlemin nasıl bir yöntemizlenerek yapıldığına bakılması yeterli olmayıp, yapılış yöntemi ve adı neolursa olsun hukuksal niteliği, etkisi ve doğurduğu sonuçlar da gözetilmelidir. Yapılacakdeğerlendirme sonucunda, iptali istenilen tasarrufun, Anayasa'nın 148. maddesiuyarınca Anayasa Mahkemesi'nin denetim alanına giren kanun, KHK veya TBMMİçtüzüğü ile aynı değer ve etkide bir işlem olduğu kanısına varılırsa bu işlemAnayasa Mahkemesi'nce denetlenebilir. Aksi halde, hukuksal nitelikleri,etkileri ve meydana getirdikleri sonuçlar bakımından, Anayasa'ya uygunlukdenetimine tabi tutulan kanun, KHK ve TBMM İçtüzüğü ile eşdeğerde bulunan ve bunedenle de belirtilen işlemlere özgü yöntem ve isimlerle tesis edilip, hukukivarlık kazanması gereken bazı yasama tasarrufları, farklı yöntem ve isimlerlehukuk sistemine dâhil edilerek Anayasa'ya uygunluk denetiminin kapsamı dışınaçıkarılabilir.
Budurumda adı yeni bir içtüzük düzenlemesi veya değişikliği olmadığı ve içtüzükyapılması ve değiştirilmesindeki yöntem uygulanmadığı halde değer ve etkisibakımından birer içtüzük kuralı niteliğinde olan TBMM kararları anayasaldenetime bağlı tutulabilir. Değer ve etkileri bakımından aralarında farkbulunmayan yasama tasarruflarının aynı yargısal denetime bağlı tutulmalarıhukuk devleti olmanın da gereğidir.
Mecliskararları Anayasada açıkça öngörülen istisnalar dışında anayasallık denetiminetabi değildir. Ancak Anayasa Mahkemesinin denetimine tabi bir kural niteliğindeolduğu halde, "kural iradesinin" meclis kararı örtüsü altındagerçekleştirilmesi, hukuk devleti ve özgürlükler bakımından kimi zararlardoğurabilir. Bu nedenle meclis kararının bu koşullar altında denetlenmesizorunluluğu doğmuştur. Bu istisnai yolun temel gerekçesi, meclis kararlarınakarşı denetim olanağının bulunmaması ve Anayasayı dolanmagirişimlerinin hukuksal koruma göremeyeceği düşüncesidir.
5660sayılı Yasa, 354 Milletvekili imzasıyla yazılı olarak 3.5.2007 tarihinde TBMMBaşkanlığına sunulan "Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında DeğişiklikYapılması Hakkında Kanun Teklifi" ile başlayan sürecin ürünüdür."Teklif" ile başlayan süreç, "Anayasanın değiştirilmesi,seçimlere ve halkoylamasına katılma" başlığını taşıyan Anayasanın 175.maddesinin öngördüğü "özel" süreçtir. Bu sürecin teklif, oylama,kabul ve yürürlüğe girme yönlerinden özel biçim koşulları olduğu gibi, bu süreçsonunda ortaya çıkan Meclis iradesine özel hukuksal sonuçlar bağlanmıştır.Kabul edilen yasa, Anayasa hükmü haline gelir ve esas yönünden denetimiolanaksız olup, şekil yönünden ise 148. maddede belirtilen çerçeve içindedenetlenebilir. Yapılacak iptal başvurusu, yasalar ve içtüzük yönünden altmışgün, şekil yönünden ise on günle sınırlı tutulmuştur. Ayrıca Anayasa Mahkemesi,olağan yasalar ve içtüzük değişikliklerinde salt çoğunlukla karar verebilirken,Anayasa değişikliklerinde iptale karar verebilmesi nitelikli çoğunluk koşulunabağlanmıştır.
TürkiyeBüyük Millet Meclisinde Anayasa değişikliği üzerinde yapılan oylamalar,Anayasanın 175. maddesindeki şekil koşullarına tabidir. Bu niteliğiyle"oylama" Anayasa yapım sürecinin ayrılmaz parçası olup, Anayasanın148. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca da ayrı ve münhasır bir denetimkonusunu oluşturmaktadır.
Anayasa'daaçıkça öngörülmüş bir dava yolu kapsamında denetim olanağı bulunan ve özelkoşullara tabi tutulan bir şekil aykırılığının, eylemli içtüzük değişikliği veyaihdası niteliğinde olduğu ileri sürülerek iptal istemine konu edilmesi,Anayasanın yasalar ve Anayasa değişiklikleri için öngördüğü şekil denetimineilişkin sınırlarının aşılması sonucunu doğuracağından kabul edilemez.
Nitekim5660 sayılı Yasanın Cumhurbaşkanınca geri gönderilmesi üzerine aynen kabuledilen 31.5.2007 gün ve 5678 sayılı Yasanın şekil yönünden iptali istemiyleAnayasa Mahkemesinde dava açılmıştır.
Açıklanangerekçelerle istemin görevsizlik nedeniyle reddi gerekir.
IV- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ
TürkiyeBüyük Millet Meclisi'nin 31.5.2007 günlü 18. birleşiminde yapılan 5660 sayılıKanun'un ikinci görüşmesinde eylemli bir içtüzük düzenlemesi olduğu ilerisürülen;
1-a)Cumhurbaşkanı tarafından bir daha görüşülmek üzere TBMM'ne geri gönderilenAnayasa değişikliğine ilişkin kanunların ikinci görüşmede tümünün veyamaddelerinin aynen kabulü için gereken karar yetersayısının Türkiye BüyükMillet Meclisi üye tamsayısının beşte üç çoğunluğu olduğuna;
b)Bu eylemli İçtüzük düzenlemesinin ayrılamaz parçası olan, 5660 sayılı Kanun'un1. maddesinin kabulüne ilişkin 31.5.2007 günlü Türkiye Büyük Millet Meclisikararına,
2-a)Cumhurbaşkanının bir daha görüşülmek üzere TBMM'ne geri gönderdiği kanunlarınyapılan ikinci görüşmede usulüne uygun olarak kabul edilmeyen veya reddedilenmaddelerin kabul edilen maddeleri ile birlikte, tümü üzerindeki oylamayataşınacağı ve kanunun tümü Anayasa'nın öngördüğü yeter sayı ile kabul edilirsebu kabul kararının geçerli sayılarak tüm maddelerinin kabul görmüş olacağına,
b)Bu eylemli İçtüzük düzenlemesinin ayrılamaz parçası olan, 5660 sayılı Kanun'untümünün kabulüne ilişkin 31.5.2007 günlü Türkiye Büyük Millet Meclisi kararına,
yönelik iptalistemleri 5.7.2007 günlü, E. 2007/62, K. 2007/66 sayılı kararla görevsizliknedeniyle reddedildiğinden, bunlara ilişkin yürürlüğün durdurulması istemininREDDİNE, 5.7.2007 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
V- SONUÇ
A- Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 31.5.2007 günlü 118.birleşiminde yapılan 5660 sayılı Kanun'un ikinci görüşmesinde eylemli birİçtüzük düzenlemesi olduğu ileri sürülen;
1- a) Cumhurbaşkanı tarafından bir daha görüşülmek üzere TürkiyeBüyük Millet Meclisi'ne geri gönderilen Anayasa değişikliğine ilişkinkanunların ikinci görüşmesinde maddelerinin daha sonra da tümünün aynen kabulüiçin gereken karar yetersayısının Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısınınbeşte üç çoğunluğu olduğuna,
b) Bu eylemli İçtüzük düzenlemesinin ayrılamaz parçası olan, 5660sayılı Kanun'un 1. maddesinin kabulüne ilişkin 31.5.2007 günlü Türkiye BüyükMillet Meclisi kararına,
2- a) Cumhurbaşkanının bir daha görüşülmek üzere Türkiye BüyükMillet Meclisi'ne geri gönderdiği kanunların, yapılan ikinci görüşmesindeusulüne uygun olarak kabul edilmeyerek reddedilen maddeleriyle birlikte,tümünün oylanmasında Anayasa'nın öngördüğü yeter sayıya ulaşılması halinde tümmaddelerinin kabul görmüş olacağına,
b) Bu eylemli İçtüzük düzenlemesinin ayrılamaz parçası olan, 5660sayılı Kanun'un tümünün kabulüne ilişkin 31.5.2007 günlü Türkiye Büyük MilletMeclisi kararına,
yönelik iptal isteminin görevsizlik nedeniyle REDDİNE,5.7.2007 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkanvekili
Haşim KILIÇ
Üye
Sacit ADALI
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Mustafa YILDIRIM
Üye
A. Necmi ÖZLER
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Şevket APALAK
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT