ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2007/65
Karar Sayısı : 2010/43
Karar Günü : 25.2.2010
R.G. Tarih-Sayı :21.06.2010-27619
İPTAL DAVASINI AÇAN:Türkiye Büyük Millet MeclisiÜyeleri Kemal ANADOL, Haluk KOÇ ile birlikte 137 Milletvekili
İPTAL DAVASININ KONUSU:5.5.2007 günlü, 5652 sayılı,Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında KanunHükmünde Kararnamenin Bazı Maddelerinin Değiştirilerek Kabulüne İlişkinKanun'un;
1-2. maddesiyle değiştirilen 24.6.1995 günlü, 552 sayılı Yaş Sebzeve Meyve Ticaretinin Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun HükmündeKararname'nin 17. maddesinin 4367 sayılı Yasa ile değiştirilen üçüncüfıkrasının birinci tümcesinin,
2-3. maddesiyle 552 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin başlığı ilebirlikte değiştirilen 21. maddesinin, birinci fıkrasında yer alan '' tahsisyoluyla işletebilecekleri gibi '' ibaresi ile altıncı ve dokuzuncufıkralarının,
Anayasa'nın 2., 6., 7., 8., 11. ve 48. maddelerine aykırılığısavıyla iptallerine ve yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesiistemidir.
II- YASA METİNLERİ
A- İptali İstenilen Yasa Kuralları
5.5.2007 günlü, 5652 sayılı Yaş Sebze ve Meyve TicaretininDüzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin BazıMaddelerinin Değiştirilerek Kabulüne İlişkin Kanun'un iptali istenilenbölümleri de içeren maddeleri şöyledir:
'MADDE 2-552 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 17 ncimaddesinin 11/6/1998 tarihli ve 4367 sayılı Kanunla değişik üçüncü fıkrasıaşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.
3) 'Üretildiği il veya ilçe dışına sevkedilen mallar satışasunulacağı yer haline girer ve bunlardan alınacak belediye payı, malın satışasunulduğu yer belediyesince tahsil edilir.Malın sevkıyatında, sevk veyataşıma irsaliyesi veya ziraat odası kaydı belgelerinden birinin bulunması vekontroller sırasında ibrazı zorunludur. Belediye sınırları ve mücavir alanlariçinde toptancı hal dışında malların toptan veya her ne şekilde olursa olsuntoptancı halden satın alınmadan perakende satışa sunulduğunun tespiti halinde,malların toptancı hale girişi sağlanarak hal müdürlüğünce açık artırma ilesatışı yapılır veya yaptırılır. Bu durumda belediye veya işletme payı yüzdeyirmibeş olarak uygulanır.'
MADDE 3-552 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 21 inci maddesi başlığıylabirlikte aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.
'Kiralama, satış ve tahsis
MADDE 21-(1) Belediyeler toptancı hallerinitahsisyoluyla işletebilecekleri gibikiralama veya satış yoluyla da işletir veyaişlettirir.
(2) İşyerlerinin kiralanması veya satılmasına ilişkin işlemler, 2886sayılı Devlet İhale Kanunu hükümlerine göre yapılır.
(3) Toptancı hallerinde bulunan işyerlerinin yüzde onu üreticibirliklerine kontenjan olarak ayrılır ve Ankara, İstanbul ve İzmir Büyükşehirbelediyesi sınırlarındaki haller hariç, halin bulunduğu il sınırlarındakiüretici birlikleri arasında yapılacak ihale ile kiraya verilir. Üreticibirliklerine kiralanmış işyerlerinin herhangi bir nedenle boşalması durumunda,toptancı halinde işyeri bulunmayan diğer üretici birliklerine tahsis yapılır.Üretici birliklerine ayrılan işyeri sayısı kadar talep olmaması halinde, diğertalep sahiplerine kiralama yapılabilir.
(4) Toptancı hallerinde bulunan işyerlerinin kiralanması veyasatılması durumunda, gerçek ve tüzel kişiler en fazla bir işyeri kiralayabilirveya satın alabilir. Doğrudan veya dolaylı olarak birden fazla işyerinin aynıkişi tarafından kiralandığının veya satın alındığının tespit edilmesidurumunda, kira sözleşmesi feshedilir, satış işlemi ise iptal edilir. Ayrıca,bu kişilere belediye encümeni kararı ile 25.000 YTL idarî para cezası verilir.
(5) Kira süresi en fazla 10 yıldır. Kira süresi sona erenleraçılacak kiralama ihalelerine tekrar katılabilir. Kira bedeli her yıl aylıkolarak 4/1/1961 tarihli ve 213 sayılı Vergi Usul Kanununun mükerrer 298 incimaddesi hükümleri uyarınca tespit ve ilan edilen yeniden değerleme katsayısıoranında artırılarak uygulanır.
(6)Toptancı hallerinin tahsis yoluyla işletilmesine kararverilmesi durumunda, tahsis ücreti, 3/7/2005 tarihli ve 5393 sayılı BelediyeKanununun 18 inci maddesinin birinci fıkrasının (f) bendine göre belediyemeclisince belirlenir. Tahsisin usûl ve esasları Sanayi ve Ticaret Bakanlığınıngörüşü alınarak İçişleri Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.
(7) Bu Kanun Hükmünde Kararname hükümlerine ve kira sözleşmesineaykırı hareket ettikleri tespit edilenler yazılı olarak uyarılır. Tespit edileneksiklik ve aykırılık en fazla 20 gün içinde giderilmez ise kira sözleşmelerifeshedilir.
(8) İlgililer, sözleşmenin fesih bildiriminden itibaren işyerini30 gün içinde tahliye etmek zorundadır. Tahliye, öngörülen sürede yapılmadığıtakdirde belediye tarafından yapılır.
(9) Kendilerine işyeri tahsis edilenlerin, yönetmelikte öngörülenşartları taşımadıkları veya sonradan kaybettiklerinin tespiti durumunda,belediye encümeni tarafından tahsisin iptaline ve haldeki işyerindençıkarılmasına karar verilir.
(10) İlgililer kararın tebliği tarihinden itibaren haldeki yerini30 gün içinde tahliye etmeye mecburdur. Bu süre sonunda tahliye edilmeyenyerler, belediye zabıtası tarafından tahliye edilir.'
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Dava dilekçesinde, Anayasa'nın 2., 6., 7., 8., 11., ve 48.maddelerine dayanılmıştır.
III- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Haşim KILIÇ,Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Cafer ŞAT, A.Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve Osman AlifeyyazPAKSÜT'ün katılımları ile 19.6.2007 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında,dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğüdurdurma isteminin bu konudaki raporun hazırlanmasından sonra kararabağlanmasına oybirliği ile karar verilmiştir.
IV- ESASIN İNCELENMESİ
Dava dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptaliistenilen Yasa kuralları, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleriile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüpdüşünüldü:
A- 5652 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyle değiştirilen 552 sayılıKHK.'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasının birinci tümcesinin incelenmesi
Dava dilekçesinde, üretici hallerinden alınan yaş sebze vemeyvenin, üretildiği il veya ilçe dışına sevkinde ayrıca tüketime sunulduğu yertoptancı haline girmesinin ve alınacak belediye payının bu yer belediyesincetahsilininvergi, rüsum ve komisyon gibi giderlerin ikincikezödenmesine ve buürünlerin tüketiciye yüksek fiyatlarla ulaşmasına neden olacağından kamu yararınauymadığı, üretici bölgelerindeki tesislerin başka il ve ilçelerdekimüşterilerine doğrudan sebze ve meyve sevkinin kısıtlanmasının özel teşebbüshürriyetini engellediği, bu nedenlerle kuralınAnayasa'nın 2., 11. ve 48.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan sosyal hukuk devleti, insanhaklarına dayanan, kişilerin huzur, refah ve mutluluk içinde yaşamalarınıgüvence altına alan, kişi hak ve özgürlükleriyle kamu yararı arasında adil birdenge kurabilen, çalışma hayatını geliştirmek için önlemler alan, her alandaadaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, güçsüzleri güçlülerkarşısında koruyarak sosyal adaleti ve toplumsal dengeleri gözeten devlettir.Çağdaş devlet anlayışı sosyal hukuk devletinin tüm kurum ve kurallarıylaAnayasa'nın özüne ve ruhuna uygun biçimde kurularak işletilmesini, bu yollabireylerin refah, huzur ve mutluluğunun sağlanmasını gerekli kılar.
Anayasa'nın 'Çalışma ve sözleşme hürriyeti' başlıklı 48.maddesinde,'Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetinesahiptir. Özel teşebbüs kurmak serbesttir. Devlet, özel teşebbüslerin millîekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik vekararlılık içinde çalışmasını sağlayacak tedbirleri alır'denilmektedir.
552 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 17. maddesinin üçüncüfıkrasının 5652 sayılı Yasa'nın 2. maddesi ile değiştirilen ilk tümcesinde,üretildiği il veya ilçe dışına sevk edilen her türlü sebze ve meyvenin başkabir toptancı halinden satın alınıp alınmadığına bakılmaksızın, satışasunulacağı yer toptancı haline girmesi zorunluluğu ve bunlar üzerinden alınacakbelediye payının, bu yer belediyesince tahsil edilmesi öngörülmüştür.
Yaş sebze ve meyvenin insan sağlığına uygun olarak tüketiciyesunulması, üretiminden tüketimine kadar tüm aşamalarda kayıt altına alınıpkalite ve standart açısından yeterli denetim ve kontrol sürecindengeçirilmesini gerektirir. Üreticilerin ve üretimin gelişmiş ülkelerdekistandartlara entegrasyonu, yaş sebze ve meyvenin hem iç, hem de dış piyasalarıntalep ettiği çeşit, kalite ve standartlara ulaşması, üreticiden tüketiciyeulaşan zincirdeki kayıt dışılığın ortadan kaldırılarak bu alanda oluşan vergikaybının ve sektördeki kayıt dışılığın neden olduğu haksız rekabetin engellenmesi,bu süreçte gerekli kontrol ve denetimlerin yapılmasıyla mümkün olabilecektir.
Anayasa'nın 48. maddesine göre Devletin, özel teşebbüsüngelişmesini sağlamaya dönük ekonomik ve sosyal politikalar uygulama ve özelteşebbüse güvenli çalışma ortamı sağlamak için önlemler alma yetkisi debulunmaktadır. Bu nedenle, yaş sebze ve meyvenin tüketiciye ulaştırılmasısürecinde, toptan pazarlama zincirinin son halkasını oluşturan toptancıhallerine girmesi zorunluluğunu getiren ve aynı zamanda tahsili gerekenbelediye payının da bu yer belediyelerince alınmasını öngören düzenleme,yasakoyucunun görev ve yetkisi kapsamındadır.
Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa'nın 2. ve 48. maddelerineaykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralın Anayasa'nın 11. maddesi ile ilgisi görülmemiştir.
B-5652 sayılı Yasanın 3. maddesiyle değiştirilen 552 sayılıKHK.'nin 21. maddesinin birinci fıkrasında yer alan '' tahsis yoluylaişletebilecekleri gibi'' ibaresi ile altıncı ve dokuzuncu fıkralarınincelenmesi
Dava dilekçesinde, 5652 sayılı Yasa'nın 3. maddesiyle değiştirilen552 Sayılı KHK.'nin 21. maddesinin birinci fıkrasıyla, belediyelere toptancıhallerini kiralama ve satış yöntemlerine ilâve olarak 'tahsis' yoluyla daişletme ya da işlettirme olanağının tanınması; altıncı fıkrasıyla, 'tahsisücreti' ve 'tahsisin usul ve esasları'nın Sanayi ve Ticaret Bakanlığının görüşüalınarak İçişleri Bakanlığı tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenlenmesi;dokuzuncu fıkrasıyla, kendilerine 'tahsis' yapılanların yönetmelikte öngörülenşartları taşımadıklarının anlaşılması veya bu şartları sonradan kaybetmeleridurumunda belediye encümenince tahsis işleminin iptal edilip, haldekiişyerinden çıkarılacaklarına dair kuralların Anayasa'nın 2., 6., 7., 8. ve 11.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa'nın 6. maddesinde, egemenliğin, Anayasa'nın koyduğuesaslara göre, yetkili organlar eliyle kullanılacağı, hiçbir kişi veya organınkaynağını Anayasa'dan almayan bir Devlet yetkisi kullanamayacağı;7. maddesindeyasama yetkisinin Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin olduğu vedevredilemeyeceği, 8. maddesinde, yürütme yetkisi ve görevinin Cumhurbaşkanı veBakanlar Kurulu tarafından Anayasa ve yasalara uygun olarak yerine getirileceğivurgulanmıştır.
5652 sayılı Yasa'nın 3. maddesiyle değiştirilen 552 sayılıKHK.'nin 21. maddesinin birinci fıkrasında yer alan '' tahsis yoluylaişletebilecekleri gibi'' ibaresi ile belediyelere, belediye sınırları içindekitoptancı hallerini işletmeleri bakımından kiralama ve satış yöntemleri yanında'tahsis yöntemi'ni de kullanabilecekleri konusunda yetki tanınmaktadır.Maddenin altıncı fıkrasında toptancı hallerinin tahsis yoluyla işletilmesinekarar verilmesi durumunda tahsis ücretinin 3.7.2005 günlü, 5393 sayılı BelediyeKanunu'nun 18. maddesinin birinci fıkrasının (f) bendine göre belediyemeclisince belirleneceği, tahsisin usûl ve esaslarının Sanayi ve TicaretBakanlığının görüşü alınarak İçişleri Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikledüzenleneceği belirtilmektedir. Dokuzuncu fıkrada ise kendilerine toptancıhâlinde işyeri tahsis edilenlerin, yönetmelikte öngörülen şartlarıtaşımadıklarının veya sonradan kaybettiklerinin tespit edilmesi durumundabelediye encümenince, bu tahsisin iptaline ve toptancı halindeki işyerindençıkarılmasına karar verileceği hükmü getirilmiştir.
Yaş sebze ve meyvelerin toptan alım ve satımının yapıldığıtoptancı hallerinin maddenin birinci fıkrası gereğince kamu mallarının kullanımyöntemlerinden birisi olan tahsis yoluyla da işletilebilmesi konusundabelediyelere yetki verilmesi, tahsisin usul ve esasları ile tahsis ücretininbelirlenmesi konularında temel ilkeler ile bunun amaç ve çerçevesi yasamaorganınca belirlendikten sonra, toptancı hallerinin yapı ve işleyişinde baştaekonomik gelişmeler olmak üzere, çevre ve günün koşullarına uygun olarakayrıntılı düzenleme yapma yetkisinin yönetmeliğe bırakılması, yasama yetkisinindevri ya da idareye Anayasa'dan kaynaklanmayan bir yetkinin kullandırılmasışeklinde nitelendirilemez.
Açıklanan nedenlerle dava konusu kurallar, Anayasa'nın 2., 6., 7.ve 8. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Kuralların Anayasa'nın 11. maddesi ile ilgisi görülmemiştir.
V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ
5.5.2007 günlü, 5652 sayılı Yaş Sebze ve Meyve TicaretininDüzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin BazıMaddelerinin Değiştirilerek Kabulüne İlişkin Kanun'un:
1-2. maddesiyle, 24.6.1995 günlü, 552 sayılı Yaş Sebze ve Meyve TicaretininDüzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin 17.maddesinin değiştirilen üçüncü fıkrasının birinci tümcesine,
2-3. maddesiyle, 552 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin başlığı ilebirlikte değiştirilen 21. maddesinin;
a-Birinci fıkrasında yer alan ' 'tahsis yoluyla işletebileceklerigibi '' ibaresine,
b-Altıncı fıkrasına,
c-Dokuzuncu fıkrasına,
yönelik iptal istemleri, 25.2.2010 günlü, E. 2007/65, K. 2010/43sayılı kararla reddedildiğinden, bu fıkra, tümce ve ibarelere ilişkinYÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİNİN REDDİNE, 25.2.2010 günündeOYBİRLİĞİYLEkararverildi.
VI- SONUÇ
5.5.2007 günlü, 5652 sayılı Yaş Sebze ve Meyve TicaretininDüzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin BazıMaddelerinin Değiştirilerek Kabulüne İlişkin Kanun'un:
1-2. maddesiyle, 24.6.1995 günlü, 552 sayılı Yaş Sebze ve Meyve TicaretininDüzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin 17.maddesinin değiştirilen üçüncü fıkrasının birinci tümcesinin,
2-3. maddesiyle, 552 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin başlığı ilebirlikte değiştirilen 21. maddesinin;
a-Birinci fıkrasında yer alan ' 'tahsis yoluyla işletebileceklerigibi '' ibaresinin,
b-Altıncı fıkrasının,
c-Dokuzuncu fıkrasının,
Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, 25.2.2010gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Sacit ADALI
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Fettah OTO
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Şevket APALAK
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ