ANAYASAMAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2007/66
Karar Sayısı : 2008/157
Karar Günü : 6.11.2008
R.G. Tarih-Sayı :29.01.2009-27125
İPTAL DAVASINI AÇAN: Türkiye Büyük MilletMeclisi üyeleri Kemal ANADOL, Haluk KOÇ ile birlikte 137 milletvekili
İPTAL DAVASININ KONUSU: 15.5.2007 günlü, 5661sayılı Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası Anonim Şirketi ve Tarım KrediKooperatifleri Tarafından Kullandırılan Toplu Köy İkrazatı/Grup KredilerindenDoğan Kefaletin Sona Erdirilmesi Hakkında Kanun'un 2. ve 3. maddelerininAnayasa'nın 2., 10., 11. ve 135. maddelerine aykırılığı savıyla iptallerine veyürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi istemidir.
II- YASA METİNLERİ
A- İptali İstenilen Yasa Kuralları
15.5.2007 günlü, 5661 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Ziraat BankasıAnonim Şirketi ve Tarım Kredi Kooperatifleri Tarafından Kullandırılan Toplu Köyİkrazatı/Grup Kredilerinden Doğan Kefaletin Sona Erdirilmesi Hakkında Kanun'uniptali istenilen maddeleri şöyledir:
"MADDE 2- (1) Tarım veKöyişleri Bakanlığının çiftçi kayıt sistemine kayıtlı çiftçilerden, her türlüaynî ve nakdî yardım, avans, sübvansiyon, prim gibi tarımsal destekleme ve/veyakredi kullanılması işlemlerinde çiftçi belgesi aranmaz."
"MADDE 3- (1)31/12/1960 tarihli ve 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 53 üncümaddesinin son fıkrasında yer alan "ve Ziraat Odasından, bulunmayanyerlerde Tarım İl veya İlçe Müdürlüklerinden çiftçi belgesini almayan"ibaresi ile 15/5/1957 tarihli ve 6964 sayılı Ziraat Odaları ve Ziraat OdalarıBirliği Kanununun ek 2 nci maddesi yürürlükten kaldırılmıştır."
B- İlgili Yasa Kuralları
1- 6964sayılı Yasa'nın 5184 sayılı Yasa ile eklenen ek 2. maddesi şöyledir:
"Çiftçilere Devletçe verilennakdî destek ödemesini yapan aynî veya nakdî tarımsal kredi veren, sözleşmeliüretim yaptıran kamu ve özel sektör kuruluşları ile bankalar, kooperatiflerveya birlikler ile benzeri kurumlar, ziraat odası bulunan yerlerdeki çiftçilerden,bağlı bulundukları ziraat odalarından bedelsiz olarak alınmış ve o yılıntasdikini taşıyan çiftçi belgesini istemek zorundadırlar."
2- 193sayılı Yasa'nın 4369 sayılı Yasa ile değişik 53. maddesinin ilgili görülen sonfıkrası şöyledir:
"Vergi Usul Kanunu hükümlerine görebelge alma, verme, saklama ve ibraz yükümlülüklerine uymayan ve ZiraatOdasından, bulunmayan yerlerde Tarım İl veya İlçe Müdürlüklerinden çiftçibelgesi almayan çiftçiler, çeşitli kamu kurum ve kuruluşlarıtarafından verilen avans, kredi, sübvansiyon, prim gibi aynî ve nakdî destekunsurlarından yararlanamazlar. Bu hükmün uygulanmasına ilişkin usuller, ilgilikuruluşların görüşleri de alınarak Maliye Bakanlığınca belirlenir."
C- Dayanılan Anayasa Kuralları
Dava dilekçesinde, Anayasa'nın 2., 10., 11. ve 135. maddelerinedayanılmıştır.
III- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8.maddesi gereğince, Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, AhmetAKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Cafer ŞAT, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR,Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve Osman Alifeyyaz PAKSÜT'ün katılımlarıyla19.6.2007 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklikbulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma isteminin esasinceleme aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
IV- ESASIN İNCELENMESİ
Dava dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptaliistenilen ve ilgili Yasa kuralları, dayanılan Anayasa kurallarıyla bunlarıngerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereğigörüşülüp düşünüldü:
A- Dava Konusu Kuralların Anlam ve Kapsamı
5661 sayılı Yasa'nın 2. maddesinde, Tarım ve KöyişleriBakanlığının çiftçi kayıt sistemine kayıtlı çiftçilerden, her türlü aynî venakdî yardım, avans, sübvansiyon, prim gibi tarımsal destekleme ve/veya kredikullandırılması işlemlerinde "çiftçi belgesi" aranmayacağıbelirtilmiştir.
Çiftçi belgesi, 6964 sayılı Ziraat Odaları ve Ziraat OdalarıBirliği Kanunu'na göre kurulan ve Anayasa'nın 135. maddesinde tanımlanan"kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşu" olan Ziraat Odalarıtarafından ücretsiz verilen, kişinin çiftçilik mesleğini yaptığınınkanıtı olan, yıllık olarak çiftçilik faaliyetinde bulunulup bulunulmadığınıgösteren belgedir. Kayıt sisteminin sürekli yenilenmiş durumunu yansıtançiftçilik belgesiyle, kimlerin çiftçilikle uğraştığı, çiftçilik faaliyetini devamettirdiği güncel olarak saptanabilmektedir.
Ziraat Odaları, 6964 sayılı Yasa'nın 5184 sayılı Yasa'yla değişik1. maddesine göre, "meslek hizmetleri görmek, çiftçilerin müşterekihtiyaçlarını karşılamak, mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, çiftçilikmesleğinin genel menfaatlere uygun olarak gelişmesini sağlamak, meslekmensuplarının birbirleri ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güvenihakim kılmak, meslek disiplin ve ahlakını kollayıp gözetmek, çiftçilikleiştigal edenlerin mesleki hak ve menfaatlerini korumak amacıyla kurulan, tüzelkişiliğe sahip kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşlarıdır". Çiftçikayıtlarını tutmak, çiftçilikle ilgili bilgi ve belgeleri düzenlemek, her türlütarımsal desteklere ilişkin gerekli bilgi ve belgeleri çiftçilere ve ilgilikuruluşlara vermek görevi, aynı Yasa'nın 3. maddesiyle Ziraat Odalarınaverilmiştir. Çiftçilikle iştigal eden gerçek ve tüzel kişiler bu Odaların asliüyesi olarak tanımlanmış, Yasa'nın 35. maddesiyle bu Yasa'ya göre odaya üyelikkaydı yapılmadığı tespit edilen çiftçilerin resen kaydedileceği hükmügetirilmiştir. Ziraat Odası üyeliği ile çiftçilik mesleği ve çiftçi belgesi,ayrılmaz, özdeşleşmiş ve birbirinin varlığını gösteren unsurlar halindedir.
Tarım ve Köyişleri Bakanlığı'nın çiftçi kayıt sistemi ise 2005yılında yürürlüğe giren Çiftçi Kayıt Sistemi Yönetmeliği'ne göre sağlıklı tarımpolitikalarının oluşturulması için genel bilgiler içerecek şekilde, yıllıkonaya bağlı olmaksızın yapılmakta, silinmediği sürece fiilen çiftçilikyapılmadığı dönemlerde de geçerli olmaktadır. Çiftçi kayıt sistemi, sağlıklıtarım politikalarının oluşturulması için kurulan istatistiksel bir verisistemidir.
5661 sayılı Yasa'nın dava konusu 3. maddesiyle de 2.maddeye bağlı olarak, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 53. maddesinin sonfıkrasında yer alan "ve Ziraat Odasından, bulunmayan yerlerdeTarım İl veya İlçe Müdürlüklerinden çiftçi belgesi almayan"ibaresi ile6964 sayılı Yasa'nın çiftçi belgesi istenilmesiyle ilgili ek 2. maddesininyürürlükten kaldırılması suretiyle çiftçi belgesinin kullanım alanıdaraltılmıştır.
Yürürlükten kaldırılan ek 2. maddede, çiftçilere Devletçe verilennakdî destek ödemesini yapan, aynî veya nakdî tarımsal kredi veren, sözleşmeliüretim yaptıran kamu ve özel sektör kuruluşları ile bankalar, kooperatiflerveya birlikler ile benzeri kurumların, Ziraat Odası bulunan yerlerdekiçiftçilerden, bağlı bulundukları Ziraat Odalarından bedelsiz olarak alınmış veo yılın tasdikini taşıyan çiftçi belgesini istemek zorunda olduklarıbelirtilmiştir.
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun "zirai kazançtavergileme" başlıklı 53. maddesinin son fıkrasında da "çiftçibelgesi"ne gönderme yapılmış, Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre belgealma, verme, saklama ve ibraz yükümlülüklerine uymayan ve Ziraat Odasından,bulunmayan yerlerde de Tarım İl veya İlçe Müdürlüklerinden çiftçi belgesialmayan çiftçilerin, çeşitli kamu kurum ve kuruluşları tarafından verilenavans, kredi, sübvansiyon, prim gibi aynî ve nakdî destek unsurlarındanyararlanamayacağı hüküm altına alınmıştır.
B- Anayasa'yaAykırılık Sorunu
Dava dilekçesinde, 5661 sayılı Yasa'nın 2. maddesindeki işlemleriçin "çiftçi belgesi" yerine "çiftçi kayıt sistemi"ningetirilmesi ve aynı Yasa'nın 3. maddesiyle yürürlükten kaldırılan kurallardayer alan çiftçi belgesi verme işleminin kaldırılmasıyla çiftçiye fiilençiftçilik yapılıp yapılmadığına bakılmaksızın destekleme yapılmasının yolunun açılarak kamu yararının zedelendiği, Ziraat Odalarının çiftçi belgesiverme yetkisinin kaldırılmasıyla, kamu kurumu niteliğindeki bu meslekkuruluşlarının üyelik ve aidat sorunuyla karşı karşıya kalacakları, anayasalgörevlerini yerine getiremeyecekleri, çiftçilerin bu odalara kayıtzorunluluğunun örtülü olarak ortadan kaldırıldığı, çiftçi ile oda arasındakibağın koparıldığı, Ziraat Odalarının işlevsiz hale getirildiği, Anayasa'nın135. maddesinde yer alan kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarınınhepsinde belge alma zorunluluğu varken, Ziraat Odalarında bu zorunluluğunkaldırılmasının eşitlik ilkesine aykırı olacağı, bu nedenlerle dava konusukuralların Anayasa'nın 2., 10., 11. ve 135. maddelerine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.
Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem ve işlemlerihukuka uygun, insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyupgüçlendiren, her alanda eşitliği gözeten, adaletli bir hukuk düzeni kurupsürdürmekle kendisini yükümlü sayan, hukuk güvenliğini sağlayan, bütünetkinliklerinde hukuka ve Anayasa'ya uyan, işlem ve eylemleri bağımsız yargıdenetimine bağlı olan devlettir.
Anayasa'nın 135. maddesinde de kamu kurumu niteliğindeki meslekkuruluşları ve üst kuruluşları tanımlanmıştır. Buna göre, kamu kurumuniteliğindeki meslek kuruluşları, belli bir mesleğe mensup olanların müşterekihtiyaçlarını karşılamak, mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genelmenfaatlere uygun olarak gelişmesini sağlamak, meslek mensuplarının birbirleriile ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hakim kılmak üzeremeslek disiplini ve ahlakını korumak maksadı ile kanunla kurulan ve organlarıkendi üyeleri tarafından kanunda gösterilen usullere göre yargı gözetimialtında, gizli oyla seçilen kamu tüzelkişileridir. Maddenin ikinci fıkrasınagöre kamu kurum ve kuruluşları ile kamu iktisadi teşebbüslerinde asli vesürekli görevlerde çalışanların meslek kuruluşlarına girme mecburiyetiaranmayacaktır.
Çiftçilik mesleğinin kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşuolan Ziraat Odaları ve bu Odaların meslek üst kuruluşu Ziraat Odaları Birliği,6964 sayılı Yasa hükümlerine dayanarak kurulmuştur. 6964 sayılı Yasa'nın3. maddesinde belirtilen görev ve yetkilerle birlikte, çiftçi kayıtlarınıtutmak, çiftçilikle ilgili bilgi ve belgeleri düzenlemek, her türlü tarımsaldesteklere ilişkin gerekli bilgi ve belgeleri çiftçilere ve ilgili kuruluşlaravermek, Ziraat Odalarının görev ve yetkileri arasında sayılmıştır.
Demokrasi, Anayasa'nın Başlangıç kısmıyla 2. ve 5. maddelerinde,devletin korumakla ve özen göstermekle yükümlü olduğu ilkeler arasında yeralmakta, özgürlükçü niteliğinin erdemi ve değeri de, hukuk devletininçağdaşlaşmasına katkısı nedeniyle büyük önem kazanmaktadır. Demokrasiler, temelhak ve özgürlüklerin en geniş ölçüde sağlanıp güvence altına alındığırejimlerdir. Demokrasinin en önemli ilkelerinden biri de hukuk devleti ve hukukgüvenliğidir.
Meslek kuruluşlarına, üyelerininnitelik ve niceliği, ürettikleri iş ve hizmetlerin toplumun temel ihtiyaçlarınayönelik olması ve ülke genelinde yaygınlığı, çoğulcu demokratik gelişimortamında etkili bir sivil toplum örgütü rolünde bulunmaları, örgütlülüğünüyelere getirdiği yararlar ile toplum çıkarlarının uygun düzeylerdedengelenebilmesi ve demokratik toplum kültürünün kamu düzeninde olumsuzlukyaratmadan derinleştirilebilmesi nedenleriyle, kamusal nitelik kazandırılarak,Anayasa'da yer verilmiştir.
Demokrasi, siyasal mekanizma dışında, aynı zamanda bir yaşambiçimidir. Bir meslek örgütüne üyelik, işlevsiz olur ve biçimsel üyeliktenöteye geçemezse, demokratik bir örgütlenmeden de söz edilemez. Bu tür işlevsizörgütlenmeler, kuramsal ve somut olarak var olmalarına karşın, gerçek anlamdavarlıkları tartışmalı ve etkisiz hale gelir. Kamu hukuku kurallarına göreyönetilmesi anayasal güvence altında bulunan kamu kurumu niteliğindeki meslekkuruluşlarının işlev ve etkileri de hukukun koruması altındadır. Meslekkuruluşlarının etkinliği, sorumluluğu ve yükümlülüğü, belirli bir düzen vedisiplin içinde faaliyette bulunması, görevlerinin boyut ve kapsamına bağlıdır.İşlevsizliği ve biçimsel örgütlenmeyi aşmanın yolu, mesleğin tüm alanlarında vemeslekle ilgili işlemlerde, ilgili meslek kuruluşuyla organik bağlantının,meslek kuruluşunun kimlik ya da belgesinin esas alınması, diğer bir deyişle,meslekle ilgili faaliyetlerle meslek kuruluşu arasındaki olgusal bağınkoparılmamasıdır.
Dava konusu kuralların, meslekle bağlantılı kimi alanlarda meslekkuruluşu tarafından verilen belgenin kullanılmasını sınırlandırması ve böylecemesleğin en önemli organının oluşumunu işlevsiz hale getirmesi, ZiraatOdalarının işleyişinde, demokrasiye ve hukuk güvenliğine aykırı düşen,demokratik örgütlenmenin sürekliliğini zaafa uğratan bir düzenlemedir.
Bu nedenlerle, dava konusu kurallar Anayasa'nın 2. ve 135.maddelerine aykırıdır ve iptalleri gerekir.
Anayasa'nın 2. ve 135. maddelerine aykırı görülerek iptal edilenkuralların, ayrıca Anayasa'nın 10. ve 11. maddeleri yönünden incelenmesinegerek görülmemiştir.
V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI KARARI
15.5.2007günlü, 5661 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası Anonim Şirketi ve TarımKredi Kooperatifleri Tarafından Kullandırılan Toplu Köy İkrazatı/GrupKredilerinden Doğan Kefaletin Sona Erdirilmesi Hakkında Kanun'un;
1- 2.maddesinin,
2- 3. maddesinin,
yürürlüklerinin durdurulmasıisteminin, koşulları oluşmadığından REDDİNE, 6.11.2008 gününde OYBİRLİĞİYLEkarar verildi.
VI- SONUÇ
15.5.2007 günlü, 5661 sayılıTürkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası Anonim Şirketi ve Tarım Kredi KooperatifleriTarafından Kullandırılan Toplu Köy İkrazatı/Grup Kredilerinden Doğan KefaletinSona Erdirilmesi Hakkında Kanun'un;
1- 2.maddesinin,
2- 3. maddesinin,
Anayasa'ya aykırı olduğuna veİPTALİNE, 6.11.2008 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Üye
Sacit ADALI
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Mustafa YILDIRIM
Üye
Cafer ŞAT
Üye
A. Necmi ÖZLER
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ