ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2009/50
Karar Sayısı : 2011/89
Karar Günü : 2.6.2011
R.G. Tarih-Sayı :15.10.2011-28085
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Ankara 9. İdareMahkemesi
İTİRAZIN KONUSU : 10.10.1984 günlü, 3056sayılı Başbakanlık Teşkilatı Hakkında Kanun Hükmünde KararnameninDeğiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun'un, 18.5.1987 günlü, 281 sayılı KanunHükmünde Kararname'nin 12. maddesiyle değiştirilen 20. maddesinin birincifıkrasının (b) bendinin (2) numaralı alt bendinde yer alan ''her seviyedekiişçi'teşekküllerinde'' ibarelerinin Anayasa'nın 6. maddesine aykırılığı savıylaiptaline karar verilmesi istemidir.
I- OLAY
Davacı sendika ile ilgili olarak basında yer alan yolsuzlukiddialarının 3056 sayılı Kanun'un 20. maddesi uyarınca, Başbakanlıkmüfettişlerinin koordinatörlüğünde bir heyet tarafından incelenmesi, gerekirsesoruşturulması, sendikanın son beş yıllık iş ve işlemlerinin teftiş edilmesininuygun görülmesine ilişkin Başbakanlık Makamının 21.10.2008 günlü ve 54 sayılıolur işleminin iptali istemiyle açılan davada, itiraz konusu ibarelerinAnayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme iptali için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
10.10.1984 günlü, 3056 sayılı Başbakanlık Teşkilatı Hakkında KanunHükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun'un, 18.5.1987 günlü,281 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 12. maddesiyle değiştirilen ve itirazkonusu ibareleri de içeren 'Başbakanlık Teftiş Kurulu' başlıklı 20. maddesi şuşekildedir:
'Teftiş Kurulu Başkanlığı Başbakan'ın veya yetkili kılması üzerineMüsteşarın emri veya onayı ile Başbakan adına aşağıdaki görevleri yapar:
a) Bütün kamu kurum ve kuruluşlarıyla, kamu iktisaditeşebbüslerinde teftişin etkin bir şekilde yürütülmesi hususunda genelprensipleri tesbit etmek ve personelin verimli çalışmasını teşvik edici teftişsistemini geliştirmek,
b) 1. (a) bendinde sayılan kuruluşlarla bunların iştirak veortaklıklarında, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında, teftiş,denetim veya bu maksatla kurulmuş olan birimlerin görev, yetki vesorumluluklarını haiz olarak her türlü inceleme, araştırma, soruşturma veteftiş yapmak veya yaptırmak,
2. Vakıflarda, derneklerde, kooperatiflerde, herseviyedeki işçi ve işveren teşekküllerinde teftiş,denetim veya bu maksatla kurulmuş olan birimlerin görev, yetki vesorumluluklarını haiz olarak gerektiğinde her türlü inceleme, araştırma,soruşturma ve teftişi yapmak veya yaptırmak,
3. Gerektiğinde, imtiyazlı şirketlerle, özel kuruluşları da maliyönden teftiş ve denetlemek,
c) Başbakanlık merkez teşkilatında araştırma, inceleme vesoruşturma ile bağlı ve ilgili kuruluşlarında her türlü inceleme, araştırma,teftiş ve soruşturma yapmak.
Teftiş Kurulunun çalışma usul ve esasları, müfettişlerin seçilmesive yetiştirilmesi ile diğer hususlar, bir yönetmelikle tesbit edilir.'
B- Dayanılan Anayasa Kuralı
Başvuru kararında, Anayasa'nın 6. maddesine dayanılmıştır.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Haşim KILIÇ,Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, MustafaYILDIRIM, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ veZehra Ayla PERKTAŞ'ın katılımıyla 16.7.2009 gününde yapılan ilk incelemetoplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesineOYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralı ve bunların gerekçeleri ile diğeryasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A- Sınırlama Sorunu
Anayasa'nın 152. ve 6216 sayılı Kanun'un 40. maddesine göre,Anayasa Mahkemesi'ne yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran Mahkeme'ninbakmakta olduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır.
İtiraz yoluna başvuran Ankara 9. İdare Mahkemesi, 3056 sayılıYasa'nın 20. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinin (2) numaralı altbendinde yer alan ''her seviyedeki işçi'teşekküllerinde'' ibarelerininiptalini istemektedir.
3056 sayılı Yasa'nın 20. maddesinin birinci fıkrasının (b)bendinin (2) numaralı alt bendinde Başbakanlık Teftiş Kurulu'nun sayılan diğertüzel kişilerin yanı sıra 'her seviyedeki işçi ve işveren teşekküllerinde'inceleme, araştırma, soruşturma ve teftişi yapmak veya yaptırmak yetkisidüzenlenmiştir.
Başvuran Mahkemenin iptalini istediği ibareler arasında yer alan'her seviyedeki' ve 'teşekküllerinde' ibareleri 'işçi' sözcüğünün yanı sıra'işveren' sözcüğünü de kapsamaktadır. Oysa başvuran Mahkemenin bakmakta olduğudavanın konusu bir işçi sendikasının denetimine ilişkindir.
Bu nedenle, 3056 sayılı Yasa'nın 20. maddesinin birincifıkrasının (b) bendinin (2) numaralı alt bendinde yer alan '' her seviyedekiişçi ' teşekküllerinde '' ibarelerine ilişkin esas incelemenin 'işçi'sözcüğüyle sınırlı olarak yapılmasına oybirliğiyle karar verilmiştir.
B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu
Başvuru kararında, Anayasa'nın 6. maddesi hükmü gereği hiçbirkimse veya organın kaynağını Anayasa'dan almayan bir yetki kullanamayacağı,üyesi bulunduğumuz Uluslararası Çalışma Örgütü'nün 87 sayılı Sözleşmesinin 3.maddesinde; 'kamu makamlarının bu hakkı sınırlayacak veya bu hakkın yasayauygun şeklide kullanılmasına engel olacak nitelikte her türlü müdahaledensakınmaları gerektiği'nin hükme bağlandığı, anılan Sözleşmenin uygulamayageçirilmesi amacıyla bir dizi anayasal ve yasal düzenlemeler yapıldığı,sendikalar üzerindeki Devletin idari ve mali denetimi ile gelir ve giderlerininkanunla düzenleneceğini ifade eden Anayasa'nın 52. maddesinin ilga edildiği,2821 sayılı Sendikalar Kanunu'nun 47. maddesinin değiştirilerek sendika vekonfederasyonlarda idari ve mali denetimin denetleme kurulları veya denetçilertarafından yapılacak bir iç denetime dönüştürüldüğü belirtilerek itiraz konusukuralın Anayasa'nın 6. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
3056 sayılı Yasa'nın itiraz konusu ibareyi içeren 20. maddesininbirinci fıkrasının (b) bendinin (2) numaralı alt bendinde, Başbakanlık TeftişKurulu'na vakıflar, dernekler ve kooperatiflerin yanı sıra her seviyedeki işçive işveren teşekküllerinde teftiş, denetim veya bu maksatla kurulmuş olanbirimlerin görev, yetki ve sorumluluklarını haiz olarak gerektiğinde her türlüinceleme, araştırma, soruşturma ve teftişi yapmak veya yaptırmak yetkisiverilmektedir.
Anayasa'nın 51. maddesinde sendika kurma hakkı, çalışanların veişverenlerin, üyelerinin çalışma ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak vemenfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar veüst kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilmehakkı olarak tanımlanmıştır. Öte yandan, sendikaların varlığını koruması veamacı çerçevesinde serbestçe faaliyette bulunabilmesi sendika özgürlüğününayrılmaz bir parçasıdır.
Sendikal faaliyetlerle ilgili bazı sınırlamalara yer verenAnayasa'nın 52. maddesi, sendikal hakların ülkemizdeki gelişimi sürecinde,üyesi olduğumuz Uluslararası Çalışma Örgütü(ILO)'nün sendika özgürlüğüne veörgütlenme hakkının korunmasına ilişkin 87 No'lu sözleşmesi hükümleri dedikkate alınarak 23.7.1995 gün ve 4121 sayılı Yasa ile yürürlülükten kaldırılmıştır.
Anayasa'nın Mülga 52. maddesinde sendikalar üzerindeki Devletinidari ve mali denetimi, gelir ve giderleri ile üye aidatının sendikaya ödenmeşeklinin kanunla düzenleneceği hükmü yer almakta idi. Sözkonusu 52. maddeninyürürlülükten kaldırılması ile sendikal faaliyetlere ilişkin maddede yer alansınırlamaların yanı sıra sendikal faaliyetlere yönelik diğer bir sınırlama olandevletin sendikal faaliyetler üzerinde idari ve mali denetim yetkisi dekaldırılmıştır.
Anayasa'nın 'Egemenlik' başlıklı 6. maddesinin üçüncü fıkrasında,hiçbir kimsenin ya da organın kaynağını Anayasa'dan almayan bir devletyetkisini kullanamayacağı öngörülmektedir.
Anayasa'nın 108. maddesindeki istisna saklı kalmak koşuluylaAnayasa'da yapılan değişiklikle devletin sendikalar üzerinde idari ve malidenetim yetkisinin dayanağı ortadan kaldırılmıştır. Bu nedenle BaşbakanlıkTeftiş Kuruluna işçi sendikaları üzerinde inceleme, araştırma, soruşturma veteftişi yapmak veya yaptırmak yetkisi veren itiraz konusu kural Anayasa'yaaykırıdır.
Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa'nın 6. maddesine aykırıdır.İptali gerekir.
VI- İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun'un 43. maddesinin dördüncü fıkrasında, yasanın belirli kurallarınıniptali, diğer kurallarının veya tümünün uygulanmaması sonucunu doğuruyorsa,bunların da Anayasa Mahkemesi'nce iptaline karar verilebileceğiöngörülmektedir.
3056 sayılı Yasa'nın 20. maddesinin birinci fıkrasının (b)bendinin (2) numaralı alt bendinde yer alan ''işçi'' sözcüğünün iptalinedeniyle uygulanma olanağı kalmayan iptal edilen sözcükten sonra yer alan ''ve ''sözcüğünün de iptali gerekir.
VII- SONUÇ
1- 10.10.1984 günlü, 3056 sayılı Başbakanlık TeşkilatıHakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun'un,18.5.1987 günlü, 281 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 12. maddesiyledeğiştirilen, 20. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinin (2) numaralı altbendinde yer alan ''işçi '' sözcüğünün Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,
2- 3056 sayılı Kanun'un, 18.5.1987 günlü, 281 sayılı KanunHükmünde Kararname'nin 12. maddesiyle değiştirilen, 20. maddesinin birincifıkrasının (b) bendinin (2) numaralı alt bendinde yer alan ''işçi '' sözcüğününiptali nedeniyle uygulanma olanağı kalmayan iptal edilen sözcükten sonra yeralan '' ve '' sözcüğünün de, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrasıgereğince İPTALİNE,
2.6.2011 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Başkanvekili
Serruh KALELİ
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Fettah OTO
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Alparslan ALTAN
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN