ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2009/57
Karar Sayısı : 2011/33
Karar Günü : 3.2.2011
R.G. Tarih-Sayı :14.04.2011-27905
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Danıştay OnbirinciDairesi
İTİRAZIN KONUSU: 26.10.1990 günlü, 3671sayılı Türkiye Büyük Millet Meclisi Üyelerinin Ödenek, Yolluk veEmekliliklerine Dair Kanun'un 6. maddesinin üçüncü cümlesinde yer alan ''veçeşitli sebeplerle genel seçimin yenilenmesi'' ibaresinin, Anayasa'nınBaşlangıcı ile 2., 10. ve 55. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
22.7.2007 tarihinde yapılan Türkiye Büyük Millet Meclisi genelseçimlerinden bir hafta önce Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerine üç aylıködenek ve yolluk ödenmesine ilişkin işlemin iptali istemiyle açılan davada,itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan DanıştayOnbirinci Dairesi iptali için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
3671 sayılı Türkiye Büyük Millet Meclisi Üyelerinin Ödenek, Yollukve Emekliliklerine Dair Kanun'un itiraz konusu ibareyi de içeren 6. maddesişöyledir:
' Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri bu sıfatı iktisap ettikleriaydan itibaren, bu Kanunda belirtilen ödeneklere ve yolluklara hak kazanırlar.Herhangi bir nedenle Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği sıfatı kalkanlarınistihkakları, bu sıfatın kalktığı ayı takip eden aybaşından itibaren verilmez.Ancak, ölüm ve çeşitli sebeplerle genel seçimin yenilenmesi halindeönceden aldıkları üç aylık ödenek ve yolluklar geri alınmaz. Aylık ödenek veyollukların üç aylığı peşin olarak ve çekle ödenir.'
B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları
Başvuru kararında Anayasa'nın Başlangıcı ile 2., 10. ve 55.maddelerine dayanılmış, 86. maddesi ise ilgili görülmüştür.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Haşim KILIÇ,Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, CaferŞAT, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve ZehraAyla PERKTAŞ'ın katılmalarıyla 9.9.2009 günü yapılan ilk incelemetoplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesineOYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu Yasa kuralı, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunlarıngerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereğigörüşülüp düşünüldü:
Başvuru kararında, Anayasa'nın 55. maddesinde ücretin emeğinkarşılığı olduğu kuralı ile Devletin çalışanların yaptıkları işe uygun adaletlibir ücret elde etmeleri ve diğer sosyal yardımlardan yararlanmaları içingerekli tedbirleri alacağı kuralının yer aldığı, Devletin temel organlarıiçerisinde sayılan yasama, yürütme ve yargı erkinde atama ve seçilme yoluylagöreve gelenlerin ortak amacının kamu yararı olduğunun kuşkusuz olduğu, fiilençalışma karşılığı ödenecek aylık ve ödeneklerin miktarı ile ödenme şeklininyasalarla düzenlendiği ve ilke olarak kamu görevlilerine peşin ödeme yapıldığı,657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 164. maddesinde memurlara aylıklarınınpeşin olarak ödeneceği ve emekliye ayrılma ile ölüm hallerinde o aya ilişkinpeşin ödenen aylıkların geri alınmayacağı hükmünün bulunduğu, 926 sayılı TürkSilahlı Kuvvetleri Personel Kanunu'nun 145. maddesi ile 2802 sayılı Hakimler veSavcılar Kanunu'nun 108. maddesinde de aynı hükme yer verildiği, ölüm veemekliye ayrılma halleri dışında her ne suretle olursa olsun peşin ödenenaylıkların ilgililerden tahsil edildiği, TBMM üyeliği sıfatının seçim yoluylakazanıldığı, seçimlerin yenilenmesi kararı alındıktan sonra ödenen üç aylıködenek ve yollukların seçimlerden sonra TBMM üyeliği sıfatı sona erenlerdengeri alınmasını engelleyen itiraz konusu kuralın Anayasa'nın Başlangıç bölümüneve 2., 10. ve 55. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun'un 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi yasaların, kanunhükmünde kararnamelerin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırılığı konusundailgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmak zorunda değildir. İstemlebağlı kalmak koşuluyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık incelemesiyapabileceğinden, iptali istenen kuralla ilgisi nedeniyle Anayasa'nın 86.maddesi yönünden de inceleme yapılmıştır.
3671 sayılı Yasa'nın 6. maddesinde, aylık ödenek ve yollukların üçaylığının peşin olarak ve çekle ödeneceği, Türkiye Büyük Millet Meclisiüyelerinin bu sıfatı iktisap ettikleri aydan itibaren bu ödenek ve yolluklarahak kazanacakları ve bu sıfatı herhangi bir nedenle kalkanların istihkaklarınınbu sıfatın kalktığı ayı takip eden aybaşından itibaren verilmeyeceği, ancakölüm halinde ve itiraz konusu ibareyi oluşturan 'çeşitli sebeplerle genelseçimin yenilenmesi' halinde önceden ödenen üç aylık ödenek ve yollukların gerialınmayacağı belirtilmiştir.
Anayasa'nın 'Ücrette adalet sağlanması' başlıklı 55.maddesinde 'Ücret emeğin karşılığıdır. Devlet, çalışanların yaptıklarıişe uygun adaletli bir ücret elde etmeleri ve diğer sosyal yardımlardanyararlanmaları için gerekli tedbirleri alır. Asgarî ücretin tespitindeçalışanların geçim şartları ile ülkenin ekonomik durumu da gözönündebulundurulur.' denilmektedir. Anayasa'nın 55. maddesi, emeğinkarşılıksız bırakılmamasını ve emeğin karşılığının ücret olarak verilmesiniamaçlamaktadır.
Anayasa'nın 'Ödenek ve yolluklar' başlıklı 86. maddesinde de 'TürkiyeBüyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek, yolluk ve emeklilik işlemlerikanunla düzenlenir. Ödeneğin aylık tutarı en yüksek Devlet memurunun almaktaolduğu miktarı, yolluk da ödenek miktarının yarısını aşamaz. Türkiye BüyükMillet Meclisi üyeleri ile bunların emeklileri T.C. Emekli Sandığı ileilgilendirilirler ve üyeliği sona erenlerin istekleri halinde ilgileri devameder. Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerine ödenecek ödenek ve yolluklar,kendilerine T.C.Emekli Sandığı tarafından bağlanan emekli aylığı vebenzeri ödemelerin kesilmesini gerektirmez. Ödenek ve yollukların en çok üçaylığı önceden ödenebilir.' hükmü yer almaktadır.
Anayasa'nın 86. maddesi ile ödenek ve yolluklar konusunda yasakoyucuya tanınan takdir yetkisi, 26.10.1990 günlü,3671 sayılı Türkiye Büyük Millet Meclisi Üyelerinin Ödenek, Yolluk veEmekliliklerine Dair Kanun'la ödenek ve yollukların üç aylığının peşin olaraködenmesi yönünde kullanılmış, ölüm ve çeşitli sebeplerle genel seçiminyenilenmesi halinde önceden ödenen üç aylık ödenek ve yollukların ise gerialınmayacağı kabul edilmiştir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek ve yolluklarının üçaylığının peşin olarak ödenmesinin öngörülmesi, yasa koyucu tarafından ödenekve yolluklar bakımından üçer aylık dönemlerin esas alındığını göstermektedir.Bir başka deyişle Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerine ödeme yapılan her birdönem, üç aylık bir süreyi kapsamakta ve bu süre bir bütünlük arz etmektedir.Bu çerçevede, üç aylık bir döneme ilişkin olarak Türkiye Büyük Millet Meclisiüyelerine yapılan ödemenin genel seçimin yenilenmesi halinde geri alınmaması,yasa koyucunun bu konudaki takdirini yansıtmakta olup, emeğin karşılıksızbırakılmamasını amaçlayan Anayasa'nın 55. maddesine aykırı bulunmamaktadır.
Anayasa'nın 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyeti'nin bir hukukDevleti olduğu belirtilmiş, 10. maddesinde de herkesin dil, ırk, renk,cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrımgözetilmeksizin kanun önünde eşit olduğu, hiçbir kişiye, aileye, zümreye veyasınıfa imtiyaz tanınamayacağı, Devlet organları ile idare makamlarının bütünişlemlerinde yasa önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundaoldukları ifade edilmiştir.
Anayasanın 10. maddesinde öngörülen 'yasa önünde eşitlik ilkesi',hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile eylemli değil,hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumdabulunanlar kişilerin yasalar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarınısağlamak, ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle,aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasakarşısında eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır. Yasa önünde eşitlik, herkesinher yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındakiözellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları veuygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksaldurumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa'da öngörülen eşitlik ilkesizedelenmez.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin geniş anlamda kamugörevlisi olarak kabul edilebilmesi mümkün olmakla birlikte statülerinin vegörevlerinin özellikleri dolayısıyla diğer kamu görevlilerinden farklı birhukuki konumda bulundukları kuşkusuzdur. Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliğistatüsünün kazanılması ve kaybedilmesi, yasama dokunulmazlığı, çalışma düzenive mali haklar gibi birçok konuda Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri,kendilerine özgü hukuki konumlarına bağlı olarak farklı kurallara tâbitutulabilirler. Bu nedenle ödenek ve yollukları Anayasa'da özel olarakdüzenlenen Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin bu yönden diğer kamugörevlilerinden farklı kurallara tabi tutulmasında 'yasa önünde eşitlikilkesi'ne aykırılık bulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2., 10., 55.ve 86. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Fettah OTO, Serruh KALELİ, ZehraAyla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Alparslan ALTAN ve Erdal TERCAN bu görüşekatılmamıştır.
İtiraz konusu kuralın Anayasa'nın Başlangıcı ile ilgisigörülmemiştir.
VI- SONUÇ
1- 7.5.2010 günlü, 5982 sayılı Türkiye CumhuriyetiAnayasasının Bazı Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun uyarınca,2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunile ilgili gerekli düzenlemeler yapılmadan, Mahkeme'nin çalışıpçalışamayacağına ilişkin ön meselenin incelenmesi sonucunda; Mahkeme'ninçalışmasına bir engel bulunmadığına, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, FettahOTO, Zehra Ayla PERKTAŞ ile Celal Mümtaz AKINCI'nın, gerekçesi 2010/68 esassayılı dosyada belirtilen karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
2- 26.10.1990 günlü, 3671 sayılı Türkiye Büyük Millet MeclisiÜyelerinin Ödenek, Yolluk ve Emekliliklerine Dair Kanun'un 6. maddesinin üçüncücümlesinde yer alan '' ve çeşitli sebeplerle genel seçimin yenilenmesi '' ibaresininAnayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, Fulya KANTARCIOĞLU, AhmetAKYALÇIN, Fettah OTO, Serruh KALELİ, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ,Alparslan ALTAN ile Erdal TERCAN'ın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
3.2.2011 gününde karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Fettah OTO
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Alparslan ALTAN
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
KARŞIOY GEREKÇESİ
Türkiye Büyük Millet Meclisi Üyelerinin Ödenek, Yolluk veEmekliliklerine Dair Kanun'un 6. maddesinde, 'Türkiye Büyük MilletMeclisi Üyeleri bu sıfatı iktisap ettikleri aydan itibaren, bu Kanundabelirtilen ödenek ve yolluklara hak kazanırlar. Herhangi bir nedenle TürkiyeBüyük Millet Meclisi Üyeliği sıfatı kalkanların istihkakları, bu sıfatınkalktığı ayı takip eden aybaşından itibaren verilmez. Ancak, ölüm ve çeşitlisebeplerle genel seçimin yenilenmesi halinde önceden aldıkları üç aylık ödenekve yolluklar geri alınmaz. Aylık, ödenek ve yollukların üç aylığı peşin olarakçekle ödenir' denilmiş, itiraz başvurusunda bulunanDanıştay Onbirinci Daire tarafından bu kuralın 've çeşitlisebeplerle genel seçimin yenilenmesi' bölümünün, böyle birdurumda, TBMM üyelerinin önceden aldıkları üç aylık ödenek ve yolluklarınıngeri alınmamasının, Anayasa'ya aykırı olduğu ileri sürülerek iptaliistenmiştir.
Anayasa'nın ödenek ve yolluklara ilişkin 86. maddesinin, 2.11.2001günlü 4720 sayılı Yasa ile değiştirilmeden önceki birinci fıkrası, 'TürkiyeBüyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek ve yollukları kanunla düzenlenir. Ödeneğinaylık tutarı en yüksek Devlet memurunun almakta olduğu miktarı, yolluk daödenek miktarının yarısını aşamaz' biçimindeyken, değişiklikten sonra 'TürkiyeBüyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek yolluk ve emeklilik işlemleri kanunladüzenlenir. Ödeneğin aylık tutarı, en yüksek Devlet memurunun almakta olduğumiktarı, yolluk da ödenek miktarının yarısını aşamaz. Türkiye Büyük MilletMeclisi üyeleri ile bunların emeklileri T.C. Emekli Sandığı ileilgilendirilirler ve üyeliği sona erenlerin istekleri halinde ilgileri devameder' şeklini almış, böylece TBMM üyelerinin yalnız ödenek veyollukları değil emeklilik hakları da Anayasal güvenceye kavuşturulmuştur. Budeğişikliğin nedeni ise TBMM üyeleri ile ilgili olarak T.C. Emekli Sandığı'nınöbür iştirakçilerine göre farklı düzenlemeler getiren dokuz yasanın (25.2.1966günlü, 751 sayılı; 8.7.1971 günlü ve 1425 sayılı; 25.12.1979 günlü, 2254sayılı; 7.5.1986 günlü, 3284 sayılı; 21.4.1988 günlü, 3430 sayılı; 26.10.1990günlü, 3671 sayılı; 3.12.1992 günlü, 3855 sayılı; 24.11.1994 günlü, 4049sayılı; 4.4.1995 günlü 4104 sayılı) konuya ilişkin kurallarının, söz konusukişilerin, öteki iştirakçilerin hiçbirisi için tanınmayan bazı imtiyazlarladonatılmalarının eşitsizlik ve adaletsizliğe yol açtığı gerekçesiyle Anayasa'nın'eşitlik' ilkesine aykırı bulunarak Anayasa Mahkemesi'nce iptal edilmişolmasıdır.
Anayasa Mahkemesi'nin pek çok kararında belirtildiği gibi,Anayasa'nın 2. maddesinde Cumhuriyetin nitelikleri arasında sayılan hukukdevleti ilkesinin gereği olarak yasa koyucu, sadece Anayasa ve yasalara değil,onların da üstünde bulunan ve zaman içinde evrensel bir özellik kazanıp, çağdaşdemokrasilerde ortak değerler olarak kabul gören hukukun genel ilkelerine deuymakla yükümlüdür. Bu nedenle bir kuralın, Anayasa Mahkemesi tarafındanverilen iptal kararının etkisiz kılınması amacıyla Anayasa'ya taşınması, okuralın Anayasal meşruiyetini sağlasa da 'eşitlik' gibi hukukun genel ilkeleriarasında yer alan bir ilkeye aykırılığını ortadan kaldıramaz. Bunun sonucu olarakda her alanda eşitlik temelinde, adaletli bir hukuk düzeni kurup bunugeliştirerek sürdürmekle yükümlü olan hukuk devletinin varlığından sözedilemez.
Anayasa'nın 10. maddesinde herkesin dil, ırk, renk, cinsiyet,siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrımgözetilmeksizin kanun önünde eşit olduğu, hiçbir kişiye, aileye, zümreye veyasınıfa imtiyaz tanınamayacağı, Devlet organları ve idare makamlarının bütünişlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundaoldukları, 55. maddesinde de ücretin emeğin karşılığı olduğu belirtilmiştir.55. maddenin gerekçesinde ise 'Bu madde, bütünçalışanlara, çalışmalarının karşılığı olarak ödenecek olan ücret, aylıkikramiyeler ve sosyal yardımların belli esasa dayandırılmasını öngörmektedir.Bu esaslardan ilki, ücret, aylık, ikramiye ve sosyal yardımlar ancak 'fiilençalışma' karşılığı ödenecektir, bunun için de iş süreleri, işin verimi vedeğeri ve niteliği dikkate alınacaktır. İkinci esas, kamu kesiminde çalışanlarile özel kesimde çalışanlar arasında ister işçi, ister memur olsunlar ücret,aylık, ikramiye ve sosyal yardımlar bakımından hakkaniyet ve dengesağlamasıdır. Amaçlanan fiilen çalışılmadan çalışmada geçmeyen süreler içinödeme yapılmamasıdır.' Milletvekillerinin aldıkları ödenekve yollukların da bu madde ve gerekçesinde belirtilen ücret kapsamındabulunduğu ve fiilen çalışmalarının karşılığı olduğu açıktır. Buna göre, TBMMüyeliği sıfatının sona ermesinden sonra çalışılmayan bir süreye ait malihakların, ödenmemesi, ödenmiş ise geri alınması gerekir. Anayasa'damilletvekilleri için getirilen farklı düzenlemelerin amacının, onlara eşitlikilkesini ihlâl edecek biçimde ayrıcalık ve imtiyaz tanınması değil, ulusutemsil etme görevlerinin gereği gibi yerine getirilmesi olduğunda duraksamayayer yoktur. Bu durumda, milletvekilliği sıfatı sona erenlerin, bu görevleilişkilerinin kesilmesine karşın, önceden aldıkları üç aylık ödenek veyolluklarının geri alınmamasının, Anayasal meşruiyeti bulunmadığı gibi hak,adalet ve eşitlik bağlamında hukukun genel ilkeleriyle de bağdaşır bir yönübulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle TBMM üyelerine fiilen çalışmadıkları dönemiçin yapılan ve onların diğer çalışanların sahip olmadıkları bir ayrıcalık veimtiyazdan yararlanmalarına yol açan ödemelerin kaynağını oluşturan veAnayasa'nın 2., 10. ve 55. maddelerine aykırı olduğu sonucuna varılan itirazkonusu kuralın iptali gerektiği düşüncesiyle çoğunluk görüşüne katılmıyoruz.
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Fettah OTO
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
KARŞI OY
Anayasa'nın 'Ödenek ve Yolluklar' başlıklı 86. maddesinde, TBMMüyelerinin ödenek ve yolluklarının üst sınırları belirtilmek suretiyle kanunladüzenleneceği ve en çok üç aylığının önceden ödenebileceği kurala bağlanmıştır.
Genel olarak bir iş için ayrılan belirli bir parayı ve tahsisatıifade eden 'ödenek' kavramı kamu personeli hukuku yönünden, devlet personelsisteminde kimi kamu görevlilerine, görevin niteliğine bağlı olarak her ay brütaylıklarının ya da en yüksek devlet memuru aylığının belli bir oranındaaylıkları dışında ödenen para olarak tanımlanmaktadır.
Milletvekilleri, seçilmeleri, görev ve yetkileri, yasamasorumsuzluğu ve dokunulmazlıkları gibi Anayasa'da yer alan özel kurallara tâbiolan ve geniş anlamda kamu görevlisi olarak nitelendirilebilecek kişilerdir.
Bir kamu görevlisinin, görevini ifa için sürekli veya geçiciolarak görev
yerlerinden ayrılmaları halinde kendilerine ödenen yol giderleri ve gündelikler'yolluk' olarak adlandırılmaktadır.
İtiraz konusu kuralda, ödenek ve yolluklarını üç aylık peşinolarak alan TBMM üyelerinin ölüm ve çeşitli sebeplerle genel seçiminyenilenmesi halinde önceden aldıkları üç aylık ödenek ve yollukların gerialınamayacağı düzenlenmiştir.
Milletvekillerine ödenen ödenek ve yolluklar, milletvekillerininmali hakları kapsamında yer almakta olup bu hakların milletvekilliğistatüsünden kaynaklandığı, bu statünün devamı süresince söz konusu ödenek veyolluklara hak kazanılmış olacağı kuşkusuzdur.
Anayasa'nın 55. maddesinde, ücretin emeğin karşılığı olduğu açıkçabelirtilmiştir. Ücretin emeğin karşılığı olması ve fiilen çalışma karşılığıödenmesi hususları gözetildiğinde TBMM statüsünün sona ermesinden sonra, bustatüye bağlı bir çalışma ve emekten söz edilemeyeceği gibi, bulunulmayan birstatüye ve çalışılmayan bir süreye ait mali haktan da bahsedilemez. Öncedenödenmiş de olsa, ödemeye esas olan statünün kaybından sonraki aylar için bustatüye bağlı olarak yapılan ödemelerin Anayasa'da öngörülen emeğin karşılığıolduğundan söz edilemez.
Öte yandan, yasaların adil kurallar içermesi ve hakkaniyetölçütlerini gözetmesi Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devletiolmanın bir gereğidir. Yasa koyucunun hukuki düzenlemelerde kendisine tanınantakdir yetkisini anayasal sınırlar içinde adalet ve hakkaniyet ölçütlerini gözönünde tutarak kullanması gerekir. Bu nedenle çeşitli sebeplerle genel seçiminyenilenmesi halinde milletvekillerinin önceden aldıkları üç aylık ödenek veyollukların geri alınamayacağını öngören itiraz konusu kuralın hukuk devletiilkesine açıkça aykırılık oluşturur.
Açıklanan nedenlerle Anayasa'nın 2. ve 55. maddesine aykırı olanitiraz konusu kuralın iptaline karar verilmesi gerekirken aksi yönde oluşançoğunluk görüşüne katılmıyoruz.
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Serruh KALELİ
KARŞI OY
Danıştay Onbirinci Dairesi itiraz başvurusunda; 've çeşitlisebeplerle genel seçimin yenilenmesi' halinde TBMM üyelerinin önceden aldıklarıüç aylık ödenek ve yollukların geri alınmamasını, Anayasa'ya aykırı bularakiptalini istemiştir.
Anayasa'nın 55. maddesinde ücretin emeğin karşılığı olduğubelirtilmiştir.
Anayasa'nın 86. maddesi, TBMM üyelerinin ödenek, yolluk veemeklilik işlemleri kanunla düzenlenir.
Milletvekillerine tanınan bu mali haklar milletvekilliğistatüsünden dolayıdır. Statünün kaybından sonraki aylar için bu statüye göreverilen ödemelerin iadesi gerekir.
Çağdaş demokratik rejimlerin temel ilkelerinden biri olan 'hukukdevleti' Anayasa'nın 2. maddesinde 'Cumhuriyetin nitelikleri' arasındasayılmıştır.
Gerek 1961 (m, 2) gerekse 1982 (m, 2) Anayasaları Cumhuriyetinniteliklerini açıklarken Türkiye Cumhuriyetinin bir 'Hukuk Devleti' olduğunubelirtiyorlar. Hukuka bağlı bir devlete, egemenliğin kullanılması da hukukçerçevesi içindedir.
Anayasa madde 10'da 'Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasidüşünce, felsefi inanç, din mezhep vb. sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanunönünde eşittir' denilerek eşitlik ilkesi kabul edilmiştir.
Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 2, 10 ve55. maddelerine aykırı olduğu ve iptali gerektiği düşüncesiyle çoğunlukkararına katılmıyorum.
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
KARŞIOY GEREKÇESİ
İtiraz konusu kural, ödenek ve yolluklarını üç aylık peşin olarakalan TBMM üyelerinin çeşitli sebeplerle genel seçimin yenilenmesi halindeönceden aldıkları üç aylık ödenek ve yollukların geri alınamayacağınıdüzenlemektedir.
Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin bir hukukDevleti olduğu belirtilmiştir. Hukuk devleti, insan haklarına dayanan, bu hakve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve işlemleri hukuka uygun olan, heralanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa'yaaykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet organlarına egemenkılan, Anayasa ve yasalarla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık,Anayasa'nın ve yasaların üstünde yasakoyucunun da bozamayacağı temel hukukilkeleri bulunduğu bilincinde olan devlettir.
Milletvekillerine ödenen ödenek ve yolluklar, milletvekillerininmali hakları kapsamında yer almaktadır ve milletvekilliği statüsündenkaynaklanmaktadır. Bir başka deyişle bu statünün devamı süresince söz konusuödenek ve yolluklara hak kazanılmış olmaktadır. Bu nedenle ödenek veyollukları, milletvekilliği statüsüne bağlı mali haklar olarak nitelendirmek demümkündür. Ödenek ve yollukların hak edilmesi, milletvekili statüsündebulunulmasına bağlı olduğundan, bu statünün sona ermesinden sonra bu statüyebağlı bir ödeme yapılması olanaklı değildir. Bu anlamda yapılan ödemenintarihinin de bir önemi bulunmamaktadır. İlgiliye milletvekili iken ödemeyapılmış olsa dahi ödeme konusu mali hakların milletvekili statüsünün kalktığıtarihten sonraki aylara ait olması halinde, söz konusu statünün kaybı ilebirlikte önceden yapılan ödemenin dayanağı ortadan kalkmış olmaktadır. Hukukidayanağının ortadan kalkması ise ilgililerin hak etmedikleri ödenek veyollukların iadesini gerektirir.
Anayasa'nın 'Ücrette adalet sağlanması' başlıklı 55. maddesişöyledir: 'Ücret emeğin karşılığıdır.
Devlet, çalışanların yaptıkları işe uygun adaletli bir ücret eldeetmeleri ve diğer sosyal yardımlardan yararlanmaları için gerekli tedbirlerialır.
Asgarî ücretin tespitinde çalışanların geçim şartları ile ülkeninekonomik durumu da gözönünde bulundurulur.'
Anayasa'nın 55. maddesinin asıl olarak kamu ve özel kesimçalışanlarına yönelik olması, 'ücretin, emeğin karşılığı' olduğu yolundakigenel kuralın milletvekilleri yönünden de geçerli olmasına bir engeloluşturmamaktadır. Anayasa'nın 55. maddesinin 'Ücret ve aylık, emeğinkarşılığıdır' şeklinde Danışma Meclisi'nden geçen ilk halinde yer alan've aylık,' ibaresinin Milli Güvenlik Konseyi Anayasa Komisyonu'nca maddemetninden çıkarılmasına gerekçe olarak gösterilen, her türlü ödemenin ücretkapsamına girdiği hususu da bu yaklaşımın doğruluğunu teyit etmektedir: ''bufıkranın içeriği yönünden 'ücret' sözcüğü içinde, çalışma ve emek karşılığıolan aylık gibi her türlü ödemeler de öngörüldüğünden, birinci fıkrada yer alan 'veaylık' sözcükleri metinden çıkarılmıştır.'
55. maddenin gerekçesinde de şu hususlar belirtilmiştir:'Bumadde, bütün çalışanlara, çalışmalarının karşılığı olarak ödenecek olan ücret,aylık ikramiyeler ve sosyal yardımların belli esasa dayandırılmasınıöngörmektedir.
Bu esaslardan ilki, ücret, aylık, ikramiye ve sosyal yardımlarancak 'fiilen çalışma' karşılığı ödenecektir,bunun için de iş süreleri, işin verimi ve değeri ve niteliği dikkate alınacaktır.
İkinci esas, kamu kesiminde çalışanlar ile özel kesimde çalışanlararasında ister işçi, ister memur olsunlar ücret, aylık, ikramiye ve sosyalyardımlar bakımından hakkaniyet ve denge sağlamasıdır.
Amaçlanan fiilen çalışılmadan çalışmada geçmeyen süreler içinödeme yapılmamasıdır. Bunu sağlayacaksistemin usul tesis edileceği kanunda gösterilecektir''
Milletvekillerine ödenen ödenek ve yolluklar da bu anlamda ücretkapsamına girmektedir.
Ücretin emeğin karşılığı olması ve fiilen çalışma karşılığıödenmesi hususları dikkate alındığında TBMM statüsünün sona ermesinden sonra,bu statüye bağlı bir çalışma ve emekten söz edilemeyeceğinden, bulunulmayan birstatüye ve çalışılmayan bir süreye ait mali haktan bahsedilemeyecektir. Bunedenle, önceden ödenmiş de olsa, ödemeye esas olan statünün kaybından sonrakiaylar için bu statüye bağlı olarak yapılan ödemelerin iadesi gerekir.
Çeşitli sebeplerle genel seçimin yenilenmesi halindemilletvekillerinin önceden aldıkları üç aylık ödenek ve yollukların gerialınmayacağı yolundaki itiraz konusu kural, milletvekillerinin bu statülerininsona ermesinden sonraki aylara ilişkin ödenek ve yollukları da kapsayabileceknitelikte olduğundan, milletvekili olarak çalışmadıkları aylar için herhangibir emeklerinden ve bu emeklerinin karşılığı bir ücretten söz edilebilmesiolanaklı değildir.
Anayasa'nın 10. maddesinde de herkesin dil, ırk, renk, cinsiyet,siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrımgözetilmeksizin kanun önünde eşit olduğu, hiçbir kişiye, aileye, zümreye veyasınıfa imtiyaz tanınamayacağı, Devlet organları ve idare makamlarının bütünişlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundaoldukları belirtilmiştir.
TBMM üyelerinin yaptıkları görevin önemi, ödenek ve yolluklarınınfarklı bir düzenlemeye tabi tutulmasını haklı kılmakta ise de bu görevsonrasında kendilerine ayrıcalık tanınması kabul edilmemektedir. TBMM üyelerineayrıcalıklı uygulamanın tipik örneğini oluşturan emeklilik yönünden farklıkurallara tabi tutulmalarına ilişkin yasal düzenlemeler hakkında daha önceAnayasa Mahkemesi'nce verilen iptal kararlarının gerekçesini de bu hususoluşturmaktadır.
Milletvekilliği hizmeti ve sıfatı son bulmuş kişilerin, artıkfarklı bir statü içinde değerlendirilebilmelerine olanak bulunmamaktadır.
Milletvekilliği görevinin yerine getirilmesine ilişkin olmayan vefakat TBMM üyelerinin imtiyazlı bir durumdan yararlanmaları sonucunu doğuracakşekilde ve diğer çalışanlardan farklı olarak, çalışmadıkları aylara ilişkinödenek ve yolluk almalarını sağlayan itiraz konusu kural Anayasanın 10.maddesine aykırı bulunmaktadır.
Anayasa Mahkemesi'nin önceki kararlarında da milletvekilleriyönünden bu statüleri sona erdikten sonraki dönemler için getirilecek ayrıcalıkniteliğindeki düzenlemeler Anayasa'ya aykırı bulunarak iptal edilmişlerdir.Belirtilen kararlarda dayanılan gerekçelerden itiraz konusu kural yönündenayrılınmasını gerektiren bir durum da bulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 2., 10. ve55. maddelerine aykırı olduğu ve iptali gerektiği düşüncesiyle çoğunlukgörüşüne katılmıyorum.
Üye
Alparslan ALTAN
MUHALEFET ŞERHİ
22.07.2007 tarihinde yapılacak genel seçim öncesinde, TürkiyeBüyük Millet Meclisi üyelerine 15.07.2007 tarihinde üç aylık dönem için peşinolarak ödenek ve yolluk ödemesi yapılmış, bu işlemin iptali talebiyle davaaçılmış ve davaya bakan mahkeme, 3671 sayılı Türkiye Büyük Millet MeclisiÜyelerinin Ödenek, Yolluk ve Emekliliklerine Dair Kanun'un 6. maddesini olayauygulanacak kural olarak belirlemiş; ancak bu kuralın üçüncü cümlesinde yeralan ''. ve çeşitli sebeplerle genel seçimin yenilenmesi '' ibaresini,Anayasa'nın 2.,10. ve 55. maddelerine aykırı bularak, iptali talebiylebaşvurmuştur.
İptali talep edilen ibarenin de yer aldığı 3671 sayılı Kanun'un 6.maddesi şu şekildedir: 'Madde 6 - Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleribu sıfatı iktisap ettikleri aydan itibaren, bu Kanunda belirtilen ödenek veyolluklara hak kazanırlar. Herhangi bir nedenle Türkiye Büyük Millet Meclisiüyeliği sıfatı kalkanların istihkakları, bu sıfatın kalktığı ayı takip edenaybaşından itibaren verilmez. Ancak, ölüm ve çeşitli sebeplerle genelseçimin yenilenmesihalinde önceden aldıkları üç aylık ödenek ve yolluklargeri alınmaz. Aylık ödenek ve yollukların üç aylığı peşin olarak ve çekleödenir.'
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin, ödenekleri ve yolluklarıAnayasa'nın 86. maddesinde düzenlenmiş ve şu hükme yer verilmiştir: 'MADDE86- Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin ödenek, yolluk veemeklilik işlemleri kanunla düzenlenir'.
Ödenek ve yollukların en çok üç aylığı önceden ödenebilir.'
Anayasada yer alan bu hükmün gereği olarak milletvekillerininödenek, yolluk ve emeklilik işlemlerini düzenlemek amacıyla 3671 sayılı Kanunkabul edilmiştir. Söz konusu Kanun'un 6. maddesinde de, milletvekillerininödenek ve yolluklarını ne zaman almaya hak kazanacakları, ödenmesi ve yapılanödemelerin hangi hallerde geri alınmayacağı düzenlenmiştir. Bu kapsamda,çeşitli sebeplerle genel seçimin yenilenmesi halinde de ödenen üç aylık ödenekve yollukların geri alınmayacağı öngörülmüştür.
Anayasa m.2'de düzenlenen hukuk devleti ilkesi, temel hak veözgürlüklere dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup, güçlendiren, her alandaeşitliği gözeten, adaletli bir hukuk düzeni kurup sürdürmekle kendisini görevlisayan, hukuk güvenliğini sağlayan, Anayasa ve temel hukuk kurallarıyla kendinibağlı sayan, işlem ve eylemleri bağımsız yargı denetimine bağlı olan devletolarak kabul edilmektedir.
Anayasa m.10'da 'Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet,siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırımgözetilmeksizin kanun önünde eşittir' denilerek eşitlik ilkesi kabuledilmiştir.
Anayasa'nın ücrete ilişkin 55. maddesinde ise 'ücret emeğinkarşılığıdır' denilmiştir. Ücrete ilişkin bu madde, bir yönüyle verilen emekkarşılığında bir ücret ödenmesini düzenlerken, diğer yönüyle de, ödenen birücret karşılığında emek sarfedilmesi gerektiğini de ifade etmektedir. Nitekim,55. maddenin gerekçesinde, 'bu madde, bütün çalışanlara, çalışmalarınınkarşılığı olarak ödenecek olan ücret, aylık ikramiyeler ve sosyal yardımlarınbelli esasa dayandırılmasını öngörmektedir. Bu esaslardan ilki, ücret, aylık,ikramiye ve sosyal yardımlar ancak 'fiilen çalışma' karşılığı ödenecektir'.'Amaçlanan fiilen çalışılmadan çalışmada geçmeyen süreler için ödemeyapılmamasıdır'' denilmektedir.
Bu açıdan, verilen bir emek karşılığı nasıl ki, emek sahibine birücret ödenmesi onun hakkı ise, ödenen bir ücret karşılığı emek sarfedilmesi deaynı şekilde, o kişi açısından bir görev; ücret ödeyen açısından da, çalışandanemeğin sarfedilmesini istemek bir hak olarak kabul edilmelidir. Söz konusu 55.maddede düzenlenen kural çerçevesinde herkes eşittir. Hiç şüphesiz, çalışanıneğitim seviyesine, uzmanlığına, kıdemine, işin niteliğine vb. bağlı olarak farklımiktarlarda ücret ödenebilir, farklı mali haklar sağlanabilir. Ancak, bu durum,ücretin emek karşılığı olduğu temel kuralını değiştirmemelidir.
Milletvekillerine ödenen ödenek ve yolluklar da, söz konusumaddede geçen ücret kavramına dahil sayılmalıdır. Milletvekillerine, maaş veyaücret değil de, 'ödenek' adı altında ödeme yapılması, bu kuralın dışınaçıkılmasını gerektirmemelidir. Keza, milletvekillerine ödenek dışında ayrıcayolluk ödenmesi de m. 55'in dışına çıkılmasını gerektiren bir durum sayılmamalıdır.Anayasa m.86'da ve 3671 sayılı Kanun m.6'da milletvekillerinin ödenek veyollukları için getirilen özel hükümlerin, milletvekillerine, eşitlik ilkesiniihlal etmeyi haklı kılacak şekilde, emek karşılığı olmayan bir para ödenmesinive bu şekilde imtiyaz tanınmasını sağlamak için değil, milletin vekili olaraktemsil görevlerini daha iyi yerine getirebilmelerini sağlamak için kabuledildiği açıktır. Milletvekillerinin görevlerinin sona ermesinden sonra ise, bufarklılığı haklı kılacak bir durum kalmamaktadır. Diğer kamu görevlileri de,aynı şekilde, görevleri sona erdikten sonraki dönem için yapılan ödemeleri iadeetmek zorunda kalmaktadırlar.
Kamu görevlilerine yapılan aylık ödemelerinin hangi hallerde geriistenmeyeceği ilgili kanunlarında belirtilmiştir: Buna göre örneğin: 657 sayılıDevlet Memurları Kanunu m. 164'de ' Memurlara aylıkları her ayınbaşında peşin ödenir. Emekliye ayrılma ve ölüm hallerinde o aya ait peşinödenen aylık geri alınmaz.'
926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanunu m.145'de: 'Subay, astsubay ve askeri öğrencilerin aylık ve harçlıkları,her ayın başında peşin olarak ödenir. ' Emekliye ayrılma ve ölüm hallerinde, oaya ait peşin ödenen aylık veya harçlık geri alınmaz.'
2802 sayılı Hakimler ve Savcılar Kanunu m. 108'de: Aylıkve ödenekler her ayın başında peşin olarak ödenir. - Emekliye ayrılma ve ölümhallerinde o aya ait peşin ödenen aylık ve ödenekler geri alınmaz.'
denilmektedir.
Görüldüğü gibi, diğer kamu görevlilerinde emekliye ayrılma ve ölümhalinde o aya ait peşin ödenen aylık ve ödeneğin geri alınmayacağı, bu hallerindışındaki, görevden ayrılma yahut diğer sona erme hallerinde ise peşin ödenenaylık yahut ücretin geri istenmesi kabul edilmiştir. Aynı şekildemilletvekillerinde de peşin ödenen ödenek ve yolluğun ölüm halinde geriistenmeyeceği kabul edilmiş, bu açıdan diğer kamu görevlileri ile paralel birdurum öngörülmüştür. Buna karşılık, genel seçimlerin yenilenmesi halinde de,milletvekilliği görevi sona ermekle birlikte, bu durum, nitelik olarak ölümveya emekliye ayrılma ile aynı değildir. O nedenle, milletvekillerine görevinsona ermesi halinde, diğer kamu görevlilerine nazaran bir ayrıcalık sağlanmışolmaktadır. Bu açıdan da, milletvekillerine peşin ödenen üç aylık ödenek veyolluğun geri alınmayacağına ilişkin kural eşitlik ilkesine aykırılık teşkiletmektedir.
Yukarıda belirtilen nedenlerle, 3671 sayılı Kanun'un 6.maddesindeki ''ve çeşitli sebeplerle genel seçimin yenilenmesi' ifadesinin,Anayasa'nın 2., 10. ve 55. maddelerine aykırı olduğu ve iptali gerektiğikanaatinde olduğumdan, çoğunluk görüşüne katılmıyorum.
Üye
Erdal TERCAN