ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2009/61
Karar Sayısı : 2011/38
Karar Günü : 10.2.2011
R.G. Tarih-Sayı : 21.05.2011-27940
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURANLAR:
1-Ankara 8. Asliye Hukuk Mahkemesi(E.2009/61)
2-Ankara 11. Asliye Hukuk Mahkemesi(E.2010/33)
İTİRAZLARIN KONUSU:24.3.1950 günlü,5659 sayılıAtatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü Kuruluş Kanunu'na21.6.2006 günlü 5524 sayılıKanun'un 1. maddesiyle eklenen Ek Madde 1'inikinci fıkrasınınAnayasa'nın2.,10., 13., 35., 46. ve 63. maddelerineaykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Bakılmakta olan davalarda, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırıolduğu kanısına varan Mahkemeler iptali için başvurmuşlardır.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
24.3.1950 günlü, 5659 sayılı Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü KuruluşKanunu'na 21.6.2006 günlü 5524 sayılı Kanun'un 1. maddesiyle eklenen Ek Madde1'in ikinci fıkrası şöyledir:
'Tarım ve Köyişleri Bakanlığının uygun görüşü ile imar planlarınauygun olmak şartı ileyol, meydan, alt geçit, üst geçit ve raylı toplu taşımaraçları, yer altı tünelleri ve yer altı hizmetleri için gerekli arazi ile dereıslahı yapılması planlananaraziler üzerinde, kamu yararı ve hizmetin gerekleridikkate alınmak suretiyle bedelsiz olarak Ankara Büyükşehir Belediyesi lehineintifa hakkı tesis edilir.'
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Başvuru kararlarında, Anayasa'nın 2., 10., 13., 35., 46. ve 63.maddelerine dayanılmıştır.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, E.2009/61sayılı dosyanın 9.9.2009, E.2010/33 sayılı dosyanın ise 13.5.2010 tarihlerindeyapılan ilk inceleme toplantılarında, dosyalarda eksiklik bulunmadığından işinesasının incelenmesine, oybirliğiyle karar verilmiştir.
V-BİRLEŞTİRME KARARI
24.3.1950 günlü, 5659 sayılı Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü KuruluşKanunu'na 21.6.2006 günlü, 5524 sayılı Yasa'nın 1. maddesiyle eklenen Ek Madde1'in ikinci fıkrasında yer alan '' bedelsiz '' sözcüğünün iptaline kararverilmesi istemiyle yapılan itiraz başvurusuna ilişkin davanın, aralarındakihukuki irtibat nedeniyle 2009/61 esas sayılı dava ile BİRLEŞTİRİLMESİNE,2010/33 esas sayılı dosyanın esasının kapatılmasına, esas incelemenin 2009/61esas sayılı dosya üzerinden yürütülmesine, 13.5.2010 gününde OYBİRLİĞİYLE kararverildi.
VI- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararları ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ilediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A- Anlam ve Kapsam
Yurt tarımına örnek olması amacıyla Atatürk tarafından 1925yılında kuruluşuna başlanılan Çiflik, bizzat kendisi tarafından bir süreişletildikten sonra diğer çiftlikler ve mülklerle birlikte hazineyebağışlanmıştır. Devirle ilgili olarak Atatürk, öncelikle Tapu İdaresine gerekliresmi belgelerin hazırlanması için direktif vermiş ve hazırlanan belgeleri11.05.1937 günü imzalamıştır. Başbakanlığa yazdığı 11.06.1937 tarihli birtezkere ile de bütün tesis, hayvan varlığı ve demirbaşları ile beraber OrmanÇiftliğini (diğer çiftliklerle birlikte) hazineye bağışladığını bildirmiştir.
Çiftliğin, Atatürk tarafından hazineye bağışlanmasından sonra,diğer çiftliklerle birlikte, kuruluşuna uygun bir şekilde yönetilmesi vesürekli bir gelişme yolunda örnek işletmeler halinde ilerlemelerinin sağlanmasıamacıyla tarımsal bir devlet teşekkülünün kurulması gerekli ve yararlı görülmüşve 13.01.1938 tarihinde yürürlüğe giren 3308 sayılı Kanunla 'Devlet Ziraatİşletmeleri' faaliyete geçirilmiştir. Bu kapsamda, Kanun'un belirlediği esaslarçerçevesinde Orman Çiftliği de Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumunadevredilmiştir. Çiftliğin gelirlerine büyük katkısı olan ve Atatürk tarafındanbu maksatla kurulmuş olan Bira Fabrikası ise bu dönem içinde (6.07.1937) TekelGenel Müdürlüğü'ne devredilmiştir. Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu'nun28.02.1950 tarihinde kapatılmasıyla Çiftlik, 1.03.1950 tarihinden itibarenyerine kurulan Devlet Üretme Çiftlikleri Genel Müdürlüğü bünyesinde yer almış,24.3.1950günlü, 5659 sayılı Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü Kuruluş Kanunu'yla da TarımBakanlığına bağlı ve tüzelkişiliği haiz olmak üzere Atatürk Orman ÇiftliğiMüdürlüğü kurulmuştur. Bu Kanuna göre Çiftliğin işletilmesi esasları TarımBakanlığınca tespit edilecek (md.1), özel hukuk esaslarına göre idare olunacakolan Müdürlüğün işlemleri ve harcamaları Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunuve Devlet İhale Kanunu hükümlerine tabi tutulmayacak, bu işlem ve harcamalarınşekli, satın alma ve satma, yapma ve yaptırma, kiralama ve kiraya verme vehesap usulleri, menkul ve gayrimenkul amortisman payları ve müdürlük ilepersonelin görev ve yetkileri Maliye ve Tarım Bakanlıklarınca birlikte tespitedilerek Bakanlar Kurulunca onanacak esaslar dairesinde yürütülecektir (md.5).Müdürlüğe ait gayrimenkuller ise, Müdürlük adına tapuya tescil edilecektir(md.9).
21.6.2006 günlü, 5524 sayılı Kanun'la, 5659 sayılı Atatürk OrmanÇiftliği Müdürlüğü Kanunu'na Ek Madde 1 eklenmiştir. Bu maddenin birincifıkrasıyla Ankara Büyükşehir Belediyesine,Atatürk Orman Çiftliği (AOÇ)dâhilinde bulunan arazilerle ilgili olarak Tarım ve Köyişleri Bakanlığınınuygun görüşü ile ilgili mer'i mevzuat uyarınca öncelikle üst ölçekli plan vekoruma amaçlı imar planı ve bunlara uygun her türlü imar planlarını yapma veyaptırma yetki ve görevi verilmiştir.Maddenin itiraz konusu ikinci fıkrasındaise'Tarım ve Köyişleri Bakanlığının uygun görüşüile imar planlarına uygunolmak şartı ileyol, meydan, alt geçit, üst geçit ve raylı toplu taşım araçları,yer altı tünelleri ve yer altı hizmetleri için gerekli arazi ile dere ıslahı yapılmasıplanlanan araziler üzerinde, kamu yararı ve hizmetin gerekleri dikkate alınmaksuretiyle bedelsiz olarak Ankara Büyükşehir Belediyesi lehine intifa hakkıtesis edilir'denilmek suretiyle, belirtilen şartlarıngerçekleştirilmesinden sonrakamu yararı ve hizmetin gerekleri dikkate alınarak,bedelsiz olarak Ankara Büyükşehir Belediyesi lehine intifa hakkı tesisiöngörülmüştür.
Aynı maddenin dördüncü fıkrasına göre Büyükşehir Belediyesinetahsis edilen arazilerin maddede belirtilen amaçlar dışında hiç bir şekildekullanılması mümkün olmadığı gibi, amaca aykırı kullanımlara teşebbüsün ve/veyakullanımın tespiti halinde bu arazilerin intifa ve/veya işletme hakkı AtatürkOrman Çiftliği Müdürlüğüne derhal iade edilecektir. Maddenin son fıkrasıyla daAtatürk Orman Çiftliği arazileri üzerinde konut, ticaret ve sanayi amaçlıyapılaşmaya izin verilmemektedir.
İtiraz konusu fıkranın gerekçesinde, içtihat ve uygulamayla,mahkemelerde görülmekte olan davalara konu parsellerden geçirilmesi planlananmetro güzergahı için tesisi talep edilen irtifak hakkının kalıcı nitelikteolması nedeniyle Atatürk Orman Çiftliğinin mülkiyet hakkının sınırlandırıldığı,öyle ki zamanla bu hakkın kullanımının sınırsız biçimde engellendiğidüşüncesiyle 5659 sayılı Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü Kanunu'nun 10.maddesi hükmü gereğince özel bir kanunla izin alınması öngörüldüğünden, yasaldüzenleme yapılması gerektiği ifade edilmiştir.
B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu
Başvuru kararlarında,AOÇ'nin Atatürk'ün vasiyeti dışındakullanımının mümkün olmadığı,arazinin planlamasının ve kullanımının vasiyethukukuna göre AOÇ Müdürlüğü inisiyatifinde olması gerektiği;Çiftlik arazisiüzerinden geçirilmesi gereken metro güzergahı için talep edilen irtifakhakkının kalıcı nitelikte olması nedeniyle dava konusu taşınmazların devrisonucunu doğurduğu; Belediyenin metro güzergahı için ne kadar alana ihtiyacıolduğunun Yasa'da belirtilmediği, bu durumun mülkiyet hakkının ihlali olduğu,bu güne kadar değişik kanunlarla Çiftlik arazisinden yapılan devirlerde DevletMezarlığı tesisi dışındakilerden bir bedel alındığı, bedel alınmasının anayasalbir zorunluluk olduğu, bedelsiz olmasının mülkiyet hakkını özünden zedelediğive ölçüsüzce sınırlandırdığı;AOÇ'nin birinci derece doğal sit alanı olmasınedeniyle koruma nazım planı yapılmadan bu araziler üzerinde tasarruftabulunulamayacağıgerekçeleriyle itiraz konusu fıkranın Anayasa'nın 2., 10., 13.,35., 46. ve 63. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan hukuk devleti, insan haklarınadayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve işlemleri hukukauygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirereksürdüren, hukuk güvenliğini gerçekleştiren, Anayasa'ya aykırı durum vetutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet organlarına egemen kılan, yargıdenetimine açık olan devlettir.
Anayasa'nın 35. maddesinde, herkesin mülkiyet ve miras haklarınasahip olduğu, bu hakların ancak kamu yararı amacıyla, kanunlasınırlanabileceği, mülkiyet hakkının kullanılmasının toplum yararına aykırıolamayacağı hükme bağlanmıştır. Mülkiyet hakkı, kişiye başkasının hakkına zararvermemek ve yasaların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla, sahibi olduğu şeyidilediği gibi kullanma, ürünlerinden yararlanma ve tasarruf olanağı veren birhaktır.
İtiraz konusu kuralla, bir kamu tüzel kişisinin adına kayıtlıtaşınmazlar üzerinde bir başka kamu tüzel kişisi lehine intifa hakkı tesisiöngörülmektedir. Kamu kurumlarının gereksinimlerine göre bazı gayrimenkullerinkamu hizmetlerine özgülenmeleri veya özel mülkiyetlerinde bırakılmalarısuretiyle farklı hukuki rejimlere bağlı tutulmalarındaki ortak amaç kuşkusuzkamu yararıdır. Bu nedenle bir kamu kurumunun tasarrufunda bulunan gayrimenkulüzerinde kamu yararı ve hizmetin gerekleri dikkate alınarak, ilgili bakanlığınuygun görüşü ile imar plânlarına uygun olmak koşuluyla yol, meydan, geçit, üstgeçit, tünel, dere ıslahı gibi dava konusu kuralda belirtilen yapılaşmalar içinbedel alınmaksızın intifa hakkı tesis edilerek sınırlamalar getirilmesinin, heriki tarafın da kamu kurumu olduğu ve idarenin bütünlüğü ilkesi degözetildiğinde Anayasa'ya aykırı bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
Açıklanan nedenlerle kural Anayasa'nın 2. ve 35. maddelerineaykırı değildir. İtirazın reddi gerekir. Kuralın Anayasa'nın 10., 13., 46. ve63. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.
Fettah OTO bu görüşe katılmamıştır.
VII- SONUÇ
1-7.5.2010 günlü, 5982 sayılı Türkiye Cumhuriyeti AnayasasınınBazı Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun uyarınca, 2949 sayılı AnayasaMahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile ilgili gereklidüzenlemeler yapılmadan, Mahkeme'nin çalışıp çalışamayacağına ilişkin önmeselenin incelenmesi sonucunda; Mahkeme'nin çalışmasına bir engelbulunmadığına, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Fettah OTO, Zehra Ayla PERKTAŞile Celal Mümtaz AKINCI'nın, gerekçesi 2010/68 esas sayılı dosyada belirtilenkarşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
2-24.3.1950 günlü, 5659 sayılı Atatürk Orman Çiftliği MüdürlüğüKuruluş Kanunu'na 21.6.2006 günlü, 5524 sayılı Kanun'un 1. maddesiyle eklenenEk Madde 1'in ikinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazınREDDİNE, Fettah OTO'nun karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA,
10.2.2011 gününde karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Fettah OTO
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Alparslan ALTAN
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
KARŞI OY GEREKÇESİ
5659 sayılı Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü Kuruluş Kanunu'nun 1.maddesinde, Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü'nün Tarım Bakanlığı'na bağlı birtüzel kişilik olduğu belirtilmiştir. Her ne kadar Yasa'da bu tüzel kişiliğinkamu tüzel kişiliği mi, yoksa özel hukuk tüzel kişiliği mi hususu belirtilmemişise de, Tarım Bakanlığı'na bağlı oluşu, bu Kuruluşun bir kamu hukuku tüzelkişisi olduğu şeklinde yorumlanmalıdır. Kamu tüzel kişilerinin kamu malıniteliğindeki malları dışında kalan özel malları da vardır. Kamu tüzelkişilerinin özel malları kamunun mülkiyetinde bulunan ancak, kamu yararınatahsis edilmemiş mallardır.
Yukarıda anılan kuruluş Kanunu'nun 9. maddesinin ikinci fıkrasındayer alan 'Müdürlüğe ait gayrimenkuller müdürlük adına tapuya tescil edilir'hükmü A.O.Ç. adına tapuya tescil edilen taşınmazların kamu malı niteliğindedeğil, kamunun özel malı statüsünde olduğunu göstermektedir. Kamu mallarıhukukuna göre kamu malları ancak Hazine adına tapuya tescil edilebilir vetapuda kamuya tahsis amacına göre şerh konulabilir.
İtiraza konu kuralda, A.O.Ç.'ye ait taşınmazlar üzerinde kamuyararı ve hizmet gerekleri dikkate alınmak suretiyle bedelsiz olarak AnkaraBüyükşehir lehine intifa hakkı tesis edileceği öngörülmektedir. İntifa hakkıirtifak hakkı kapsamında aynî bir haktır. Ankara Büyükşehir Belediyesitarafından inşa edilen metro güzergâhının A.O.Ç. arazisinden geçen kısmındabulunan arazi üzerinde tesis edilecek intifa hakkı, geçici değil devamlı birhak niteliği taşımaktadır. Bu nedenle tesis edilecek intifa hakkı 5659 sayılıKanun'un 10. maddesinde sözü edilen 'gayrimenkullerin gerçek veya tüzelkişilere devir ve temliki' kapsamında değerlendirilerek, itiraz konusu kurallaaynı maddede öngörülen özel yasal izin şartı yerine getirilmiştir.
Anayasa'nın 46. maddesinde 'Devlet ve kamu tüzelkişileri; kamuyararının gerektirdiği hallerde, gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla,özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını, kanunlagösterilen esas ve usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idarîirtifaklar kurmaya yetkilidir.' hükmü yer almaktadır.
Metro güzergâhı için Ankara Büyükşehir Belediyesi lehine tesisedilecek intifa hakkının, yukarıda da değindiğimiz gibi devamlı bir hakniteliğini taşıması ve irtifak hakkı kapsamında aynî bir hak olması, bu hakkınyukarıda anılan Anayasa hükmü kapsamında değerlendirilmesini zorunlukılmaktadır. Anayasa hükmü taşınmazların kamulaştırılması için gerçekkarşılığının peşin ödenmesi şartını getirmektedir. Bu durumda tapuda A.O.Ç.adına kayıtlı taşınmazlar üzerinde intifa hakkı tesis edilirken bu mallarınkamu malı değil, kamunun özel malı niteliğinde olduğu kabul edilmelidir. Bunedenle gerçek karşılığının da ödenmesi gerekmektedir.
Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kuralda yazılı 'bedelsizolarak' ibaresinin Anayasa'nın 46. maddesine aykırı olduğu ve bu nedenle iptaligerektiği görüşüyle çoğunluk kararının bu kısmına karşıyım.
Üye
Fettah OTO