ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2009/88
Karar Sayısı : 2011/39
Karar Günü : 10.2.2011
R.G. Tarih-Sayı :18.02.2011-27850
İPTAL DAVASINI AÇAN : Anamuhalefet (CumhuriyetHalk) Partisi TBMM Grubu adına Grup Başkanvekilleri K. Kemal ANADOL ile HakkıSuha OKAY
İPTAL DAVASININ KONUSU : 10.6.1983 günlü, 2839sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun 4. maddesinin üçüncü fıkrasına 22.10.2009günlü, 5922 sayılı Milletvekili Seçimi Kanununda Değişiklik Yapılmasına DairKanun'un 1. maddesiyle eklenen cümlenin, Anayasa'nın 2., 10., 67. ve 80.maddelerine aykırılığı savıyla iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemidir.
II- YASA METİNLERİ
A- İptali İstenilen Yasa Kuralı
10.6.1983 günlü, 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun, 4.maddesinin üçüncü fıkrasına 22.10.2009 günlü 5922 sayılı Yasanın 1. maddesiyleeklenen dava konusu üçüncü cümleyi deiçeren 4. maddesi şöyledir:
'Seçim çevreleri ve çıkaracağı milletvekilisayısı:
Madde 4- (Değişik: 27/10/1995 - 4125/9 md.)
İllerin çıkaracağı milletvekili sayısınıntespitinde toplam milletvekili sayısından (...) her il'e önce bir milletvekiliverilir.
(Değişik: 23/11/1995 - 4138/1 md.) Son genel nüfus sayımı ile belli olan Türkiye nüfusu,birinci fıkradaki illere verilen milletvekili sayısı çıkarıldıktan sonra kalanmilletvekili sayısına bölünmek suretiyle bir sayı elde edilir. İl nüfusunun busayıya bölünmesi ile her ilin ayrıca çıkaracağı milletvekili sayısı tespitolunur.
(...) nüfusu milletvekili çıkarmaya yetmeyenillerin nüfusları ile artık nüfus bırakan illerin artık nüfuslarıbüyüklüklerine göre sıraya konulur ve ilk hesapta iller arasındabölüştürülmemiş bulunan milletvekillikleri bu sıraya göre dağıtılır. (Ekcümle: 22/10/2009 ' 5922/1 md.) Şu kadar ki nüfusuiki milletvekili çıkarmaya yetmeyen iller, artık nüfus sıralamasında damilletvekili sayısını ikiye çıkaramazsa, önce iki milletvekili çıkaramayanillere ikinci milletvekili verilir.
Son kalan milletvekilliğinin verilmesinde,iki veya daha fazla ilin eşit nüfus veya nüfus artığı göstermesi halinde,bunlar arasında ad çekilir.
Yapılan tespit sonunda, çıkaracağımilletvekili sayısı 18'e kadar olan iller, bir seçim çevresi sayılır.Çıkaracağı milletvekili sayısı 19'dan 35'e kadar olan iller iki, 36 ve dahafazla olan iller üç seçim çevresine bölünür. Bu seçim çevreleri, numarasırasına göre adlandırılır.
Bu illerin seçim çevreleri belirlenirken:
a) Seçim çevreleri, mümkün olduğu ölçüde eşitveya birbirine yakın sayıda milletvekili çıkaracak şekilde oluşturulur.
b) Mümkün olduğu ölçüde ilçelerin mülkibütünlüğü dikkate alınır.
c) Aynı seçim çevresinde yer alacak ilçelerinnüfus ve coğrafi yakınlıkları ile ulaşım imkanları gözönünde bulundurulur.
Bu illerin milletvekili sayısının seçimçevrelerine dağıtımında; seçim çevrelerinin çıkaracakları milletvekili sayısı,nüfusları bakımından illerin milletvekili sayısını tespit etmeye ilişkinesaslara göre belirlenir.'
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Dava dilekçesinde, Anayasa'nın 2., 10., 67. ve 80. maddelerinedayanılmıştır.
III- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Haşim KILIÇ,Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, MehmetERTEN, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve ZehraAyla PERKTAŞ'ın katılımlarıyla yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyadaeksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurmaisteminin esas inceleme aşamasında karara bağlanmasına, 3.12.2009 günündeOYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
IV-YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ
10.6.1983 günlü, 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun 4.maddesinin üçüncü fıkrasına 22.10.2009 günlü, 5922 sayılı Milletvekili SeçimiKanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 1. maddesiyle eklenen cümleyeilişkin yürürlüğün durdurulması isteminin, koşulları oluşmadığından REDDİNE, FulyaKANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Fettah OTO, Serruh KALELİ ile Zehra Ayla PERKTAŞ'ınkarşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 10.2.2011 gününde kararverilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Dava dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptaliistenilen Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ilediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
Dava dilekçesinde özetle, 2839 sayılı Milletvekili SeçimiKanunu'nda, dava konusu 5922 sayılı Yasayla yapılan değişiklik öncesindenüfusuna bakılmaksızın her ilin en az bir milletvekili ile temsil edileceğineilişkin bir düzenlemenin bulunduğu, iptali istenilen kuralın ise her ilin en aziki milletvekili ile temsil edilmesini esas aldığı; Anayasanın 10. maddesindeeşitlik ilkesine, 67. maddesinde ise 'eşit oy' ilkesine yer verilmiş olduğu,eşit oy ilkesinin seçmenlerin her birinin oyunun eşit ağırlıkta (değerde)olmasını gerektirdiği, keza alınan geçerli oylarla kazanılan sandalyelerarasında adil bir oranın bulunmasının gerekli olduğu; buna karşılık dava konusukuralın bu ilkelerle bağdaşmadığı; değişiklik öncesindeki mevzuatta da heril'e, nüfusuna bakılmaksızın bir milletvekilliği verileceğine ilişkin kuralbulunduğundan aslında 'eşit oy' ilkesini zedeleyen bir durumun önceden deolduğu, iptali istenilen kuralın ise bu dengesizliği daha da artırdığı; iptaliistenilen kural ile yapılan düzenlemenin, geçerli oylarla seçilen üye sayısıarasında adil bir oranın kurulmasını tümüyle ortadan kaldıran ve dolayısıyla'eşit oy' ilkesine aykırı düşen ve nüfusu oldukça az olan illerde kullanılanoyları ayrıcalıklı hale getiren bir düzenleme olduğu, bu durumun temsildeadalet ve eşitlik ilkeleriyle bağdaşmadığı; ayrıca milletvekilinin temsilgörevini, yere (seçildiği il'e) bağlayan bir düzenlemenin, Anayasanın 80.maddesine de aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun 4. maddesinin, davakonusu kuralla değiştirilmeden önceki halinde, her ilin nüfusuna bakılmaksızınbir milletvekiline sahip olacağı kuralına yer verilmişti. Dava konusu kuralise, bu hükmü korumakla birlikte, nüfusu ne olursa olsun her ilin en az ikimilletvekiline sahip olması sonucunu doğuran bir ek düzenleme getirmektedir.Türk seçim sisteminde kural olarak her il'in bir seçim çevresi sayılacağı veillere nüfusları oranında milletvekillikleri tahsis edileceği esasıbenimsenmiştir. Kural, illerin nüfusları oranında milletvekilliklerine sahipolmalarıdır. Buna karşılık, her ile nüfusuna bakılmaksızın belli sayıdamilletvekilliği tahsis edileceğine ilişkin düzenlemeler, ana kuralınistisnasını oluşturmaktadır.
Dava konusu yasa kuralı, seçim sisteminin bir unsurunu oluşturanmilletvekilliklerinin seçim çevrelerine dağıtımı sorunu ile ilgilidir. Özüitibariyle nüfusu az olan illerin de en az ikişer milletvekili ile TBMM'ndetemsil edilmesini öngörmektedir.
Anayasanın 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyetinin 'demokratik'bir hukuk Devleti' olduğu belirtilmiş, 10. maddesinde ise 'kanun önündeeşitlik' ilkesine yer verilmiştir. Anayasanın 67. maddesinin ikincifıkrasında da, seçme hakkının hangi esaslar çerçevesinde kullanılacağıgösterilmiştir. Buna göre, 'Seçimler ve halk oylaması serbest, eşit, gizli,tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim vedenetimi altında yapılır.' Bu maddenin altıncı fıkrasında ise, 'Seçimkanunları, temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini bağdaştıracakbiçimde düzenlenir.' kuralına yer verilmiştir. Anayasanın 80. maddesindeise, 'Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, seçildikleri bölgeyi veyakendilerini seçenleri değil, bütün Milleti temsil ederler.' denilmektedir.
Anayasanın 80. maddesinde milletvekillerinin seçildikleri bölgeyiveya kendilerini seçenleri değil, bütün Milleti temsil edecekleribelirtilmiştir. Görüldüğü üzere, Anayasa, milletvekillerinin belli bir seçimbölgesinden seçileceğini kabul etmektedir. Bu itibarla ülkenin belli seçimçevrelerine ayrılması ve bu ayrımın da iller baz alınarak yapılmasındaanayasaya aykırı bir yön bulunmamaktadır.
'Eşit oy', 'temsilde adalet' ve 'eşitlik' ilkeleriuyarınca, parlamentoya seçilen her bir milletvekilinin mümkün olduğuncabirbirine yakın sayıda nüfusu ya da seçmeni temsil etmesi gerektiği hususundahiçbir tereddüt yoktur. Bu noktada matematiksel ya da mutlak bir eşitlikaranmamakta ve böyle bir eşitliğin uygulamada gerçekleştirilmesi de mümkün görülmemektedir.Buna karşılık, oyların eşit ağırlıklı olması ve temsilde adalet ilkesindenuzaklaşılması sonucunu doğuran ve haklı sebeplere dayanmayan düzenlemelerinanayasaya uygun olmayacağı açıktır.
Anayasa Mahkemesinin önceki kararlarında da belirtildiği gibi,seçmen iradesinin yasama organına tam olarak yansımasını sağlayacak yöntemleriiçeren sistemlerin en uygununu, başka bir anlatımla hiçbir yakınmaya yolaçmayanını sağlayabilmek olanaksız ise de, olabildiğince yakınmalara en azneden olanı benimsemek temsilde adalet ilkesinin gereğidir. Anayasa'nın 67.maddesinin ikinci fıkrasında vurgulanan eşit oy ilkesi, her oy'un eşit değerdekabul edilmesi anlamını taşıdığı gibi, seçim çevrelerinde kullanılan oylarlaseçilecek milletvekili sayısı arasında adil bir dengenin kurulmasını da zorunlukılar.
Dava konusu kuralla, nüfusu iki milletvekili çıkaramayan illereöncelikle ikinci milletvekilliği verilerek nüfusu az olan illerde kullanılanoylar daha ağırlıklı hale getirilmekte, böylece bu illerde yaşayan seçmenlerlenüfusu daha fazla olan illerde yaşayan seçmenler arasında, kullanılan oylarınağırlığı konusunda farklılık yaratılarak eşitsizliğe yol açılmaktadır. Böylecenüfusu yetmeyen illere yasa ile ikinci milletvekilliği tahsis edilmekle geçerlioyların sayısıyla seçilecek milletvekili sayısı arasında olması gereken adilbir dengenin oluşması ortadan kaldırılmakta ve nüfusu düşük illerde kullanılanoylara ayrıcalık tanınarak oyların eşitliği ve temsilde adalet ilkelerineaykırı bir durum yaratılmaktadır.
Öte yandan, dava konusu yasa kuralının gerekçeleri arasında, herilin sadece bir milletvekili ile temsil edilmesi durumunda, bu kişininmilletvekilliğinin sona ermesi halinde o ilin temsilcisiz kalacağı, bununönlenmesi için en az iki milletvekili ile temsile ihtiyaç bulunduğu belirtilmişise de, Anayasanın 78. maddesine27.12.2002 günlü, 4777 sayılı yasayla eklenen son fıkra uyarınca '' birilin veya seçim çevresinin, Türkiye Büyük Millet Meclisinde üyesinin kalmamasıhalinde, boşalmayı takip eden doksan günden sonraki ilk Pazar günü ara seçimyapıl(acağından)', söz konusu ilin, o yasama döneminin sonuna kadartemsilcisiz kalması söz konusu olmayacaktır.
Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa'nın 2., 10. ve 67. maddelerineaykırıdır. İptali gerekir.
VI- SONUÇ
1- 7.5.2010 günlü, 5982 sayılı Türkiye Cumhuriyeti AnayasasınınBazı Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun uyarınca, 2949 sayılıAnayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile ilgiligerekli düzenlemeler yapılmadan, Mahkeme'nin çalışıp çalışamayacağına ilişkinön meselenin incelenmesi sonucunda; Mahkeme'nin çalışmasına bir engelbulunmadığına, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Fettah OTO, Zehra Ayla PERKTAŞile Celal Mümtaz AKINCI'nın, gerekçesi 2010/68 esas sayılı dosyada belirtilenkarşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
2- 10.6.1983 günlü, 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun 4.maddesinin üçüncü fıkrasına 22.10.2009 günlü, 5922 sayılı Milletvekili SeçimiKanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 1. maddesiyle eklenen cümleninAnayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, OYBİRLİĞİYLE,
10.2.2011 gününde karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Fettah OTO
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Serruh KALELİ
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Alparslan ALTAN
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN