ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2010/89
Karar Sayısı : 2011/179
Karar Günü : 29.12.2011
R.G. Tarih-Sayı :05.04.2012-28225
İPTAL DAVASINI AÇAN: Anamuhalefet (CumhuriyetHalk) Partisi TBMM Grubu adına Grup Başkanvekilleri M. Akif HAMZAÇEBİ ileMuharrem İNCE
İPTAL DAVASININ KONUSU: 7.7.2010 günlü, 6004sayılı Dışişleri Bakanlığının Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun'un 12.maddesinin (2) numaralı fıkrasının (a) bendinde yer alan '' ve Hükümeti''sözcüklerinin, Anayasa'nın Başlangıcının ikinci paragrafı ile 2., 6. ve 104.maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
II- YASA METİNLERİ
A- İptali İstenilen Yasa Kuralı
7.7.2010 günlü, 6004 sayılı Kanun'un, iptali istenen sözcüklerinde yer aldığı 12. maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:
'MADDE 12- (2) Büyükelçi unvanına ilişkin esaslarşunlardır:
a) Büyükelçi, nezdinde görevli bulunduğu ve akredite edildiğiülkelerde Türkiye Cumhuriyeti Devletini, Cumhurbaşkanını ve Hükümeti temsileder.
b) Büyükelçi, görev yaptığı ülkede büyükelçiliğe bağlı tümbirimlerin amiridir.
c) Büyükelçiliğe hiyerarşik olarak bağlı bulunmamakla birlikte,diğer kamu kurum ve kuruluşlarının yurtdışındaki temsilcileri veya birimleri deyürüttükleri faaliyetler bağlamında büyükelçinin gözetimine tabi olup, bufaaliyetler hakkında büyükelçiyi bilgilendirir.
ç) Meslek memurlarının 14 üncü maddenin beşinci fıkrasına görebelirlenen dış temsilcilik gruplandırması gözetilmeksizin büyükelçi olarakatanabilmeleri için, merkez teşkilatında elçi veya yurtdışı teşkilatında elçi,elçi-müsteşar, elçi-daimi temsilci yardımcısı ve birinci sınıf başkonsolosunvanlarından biriyle, başarılı şekilde en az bir yıl görev yapmış olmalarıgerekir. Bu unvanları henüz almamış birinci unvan grubundaki meslekmemurları ile ikinci ve üçüncü derece kadrodaki meslek memurları dıştemsilcilik gruplandırmasında sondaki üç grupta yer alan temsilciliklerebüyükelçi olarak atanabilir.
d) 657 sayılı Kanunun 59 uncu maddesi çerçevesinde büyükelçiolarak atananlardan diğer kamu kurum veya kuruluşlarına mensup olanlar, merkezedöndüklerinde, hizmetlerine ihtiyaç duyulması halinde, Bakanlıkta çalışmaya vebu görevleri süresince büyükelçi unvanını kullanmaya devam ederler. Bunlardanhizmetlerine ihtiyaç duyulmayanlar, Bakanlık ile ilişikleri kesilerek dahaönceden bağlı bulundukları kamu kurum ve kuruluşlarındaki kadrolarına iadeedilir.'
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Dava dilekçesinde, Anayasa'nın Başlangıcının ikinci paragrafı ile2., 6. ve 104. maddelerine dayanılmıştır.
III- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Haşim KILIÇ,Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN,Fettah OTO, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ, Zehra Ayla PERKTAŞve Engin YILDIRIM'ın katılımlarıyla 22.9.2010 gününde yapılan ilk incelemetoplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesineoybirliğiyle karar verilmiştir.
IV- ESASIN İNCELENMESİ
Dava dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptaliistenilen yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ilediğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
Dava dilekçesinde özetle, hukuk devleti bağlamında iptali istenenkuralın evrensel hukuk ilkelerine uygun olmadığı, egemenliğin kullanılmasınınhiçbir surette hiçbir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamayacağı, hiçbirkimse veya organın da kaynağını Anayasa'dan almayan bir devlet yetkisinikullanamayacağı,Türkiye Cumhuriyeti Devleti'ni ve Cumhurbaşkanı'nı temsilin,aynı zamanda devlet politikalarını temsil anlamına geldiği, büyükelçilerinhükümeti de temsil etmesi halinde, devlet politikalarını temsil edenbüyükelçilerin, hükümet politikaları ile sınırlandırılması ve bağlanmasının sözkonusu olacağı, büyükelçilerin hükümeti değil de Türkiye Cumhuriyeti Devleti veCumhurbaşkanı'nı temsilindeki amacın bu temsilde iç siyasi etkiden uzakkalınması olduğu belirtilerek kuralın Anayasa'nın Başlangıcının ikinciparagrafı ile 2., 6. ve 104. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin bir hukukdevleti olduğu belirtilmiştir. Hukuk devleti, eylem ve işlemleri hukuka uygunolan, insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, heralanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa'yaaykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukun üstün kurallarıyla kendini bağlısayan ve yargı denetimine açık olan devlettir.
Anayasa'nın 6. maddesinde, 'Egemenliğin kullanılması,hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimseveya organ kaynağını Anayasadan almayan bir Devlet yetkisi kullanamaz.'denilmiştir.
Anayasa'nın 104. maddesine göre, Cumhurbaşkanı Devletin başı olup,bu sıfatla Türkiye Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birliğini temsil eder. Aynımaddede yabancı devletlere Türk Devletinin temsilcilerini göndermek, TürkiyeCumhuriyetine gönderilecek yabancı devlet temsilcilerini kabul etmek,Cumhurbaşkanı'nın yürütme ile ilgili görev ve yetkileri arasında sayılmıştır
7.7.2010 günlü, 6004 sayılı Kanunla Dışişleri Bakanlığı'nınkuruluş, görev ve yetkilerine ilişkin esaslar yenidendüzenlenmektedir. 24.6.1994 günlü ve 4009 sayılı DışişleriBakanlığının Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun, 6004 sayılı Kanunile yürürlükten kaldırılmıştır. Bakanlık teşkilatı açısından ve meslekmemurlarının mesleğe başlarken ve daha sonraki meslek içi eğitimleri yönünden bazıyenilikler getirilmiş bulunmaktadır.
4009 sayılı Kanun'da büyükelçi, nezdindegörevli bulunduğu ülke veya ülkelerde 'Türkiye CumhuriyetiDevletini ve Cumhurbaşkanını' temsil edeceği belirtilmişken, 6004 sayılıKanun'la buna 'Hükümet' de eklenmiştir.
Uluslararası ilişkilerin hükümetler tarafından yürütülmesiasıldır. Evrensel hukuk ilkelerine saygılı bir hukuk devleti olan TürkiyeCumhuriyeti de dış ilişkilerini diplomatik teamüllere ve uluslararası hukuksisteminin gereklerine uygun olarak yürütmektedir.
Günümüzde uluslararası ilişkiler, diplomasi alanında önemlisonuçlar doğuran ve yaptırım gücü olan, egemen devletlerin uluslararasısözleşmelerle oluşturdukları ve uluslararası hukuk tüzelkişiliğine sahipBirleşmiş Milletler, NATO, AGİT, Avrupa Birliği, OECD gibi kuruluşlarınforumlarında taraf devletlerin hükümetlerinin aldığı kararlara göreşekillenmektedir. Bu gibi uluslararası forumlarda kararlar zaman zaman devletveya hükümet başkanları veya dışişleri bakanları ya da konusuna göre ilgilibakanların katılımı ile alınmakta ve uygulanmaktadır.
İkili çerçevede ülkeler arası ilişkilerin, her iki ülkeninhükümetleri tarafından dışişleri bakanlıkları veya yerine göre teknik konulardailgili icracı (enerji, sağlık, maliye) bakanlıkların doğrudan işbirliği ileyürütüldüğü açıktır. Devlet başkanlarının ülkelerini temsildeki rolü ise dahaçok diplomatik teamüllerden kaynaklanmakta ve protokoler nitelik taşımaktadır.
Türkiye'de büyükelçiler, 23.4.1981 günlü ve 2451 sayılıBakanlıklar ve Bağlı Kuruluşlarda Atama Usulüne İlişkin Kanun'un 2. maddesiuyarınca Bakanlar Kurulu kararnamesi ve Cumhurbaşkanı'nın onayı ileatanmaktadırlar.
Uluslararası hukukun teamüllerine göre Cumhurbaşkanı devletbaşkanı sıfatıyla yabancı devletlere gönderilen büyükelçi ile birlikte güvenmektubu gönderir. Bu mektup, kabul eden ülkenin devlet başkanına hitabenyazılmış, yeni büyükelçiyi kendi temsilcisi olarak takdim eden belgedir.Mektubun kabulünden sonra büyükelçi göreve başlamış kabul edilir. Aynı şekildeülkemizde görevlendirilen yabancı büyükelçilerin güven mektuplarını daCumhurbaşkanı kabul eder. Ülkemizde görevlendirilen yabancı büyükelçiler de görevebaşlayıp, bundan sonraki temaslarını dışişleri bakanlığı ile yürütür.
Anayasa'nın 105. maddesi uyarınca Cumhurbaşkanı, başbakan veilgili bakanlarla birlikte imzaladığı kararlardan dolayı sorumlu değildir. Bukurala göre dış politika ile ilgili olarak da Cumhurbaşkanı'nın sorumluluğuyoktur, sorumluluk hükümettedir. Dolayısıyla dış politika da sorumluluğutaşıyan hükümeti büyükelçilerin temsil etmesi doğal karşılanmalıdır.
Cumhurbaşkanı Milli Güvenlik Kurulu ile gerektiğinde BakanlarKurulu'na başkanlık etmektedir. Bu kurullarda dış politika ile ilgili önemlikararlar alınmakta, Cumhurbaşkanı bu suretle dış politikaya etkiedebilmektedir. Ancak, Cumhurbaşkanı büyükelçiler ile doğrudan bağlantıkurmamaktadır. Büyükelçilerin hiyerarşik olarak amirleri dışişleri bakanları vedolayısıyla başbakandır.
Büyükelçiler, Anayasa'nın 128. maddesi kapsamında devletin, aslive sürekli görevlerinden olan dış ilişkilerini yürütmekte olan üst düzey devletgörevlileridir. Doğrudan yürütmeye bağlı olup, bunun emir ve talimatlarıdoğrultusunda hareket ederler. Hükümetten bağımsız olarak hareket edememesiyurtdışında hükümeti temsil görevinin gereğidir. 6004 Sayılı Kanun ile yapılandeğişiklikle uluslararası teamüllere ve Anayasa'ya uygun olan bir durumaaçıklık kazandırılmak istendiği anlaşılmaktadır.
Açıklanan nedenlerle dava konusu kural, Anayasa'nın Başlangıcınınikinci paragrafı ile Anayasa'nın 2., 6., 104. maddelerine aykırı değildir;iptal isteminin reddi gerekir.
V- SONUÇ
7.7.2010 günlü, 6004 sayılı Dışişleri Bakanlığının Kuruluş veGörevleri Hakkında Kanun'un 12. maddesinin (2) numaralı fıkrasının (a) bendindeyer alan '' ve Hükümeti'' sözcüklerinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptalisteminin REDDİNE, 29.12.2011 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Serruh KALELİ
Başkanvekili
Alparslan ALTAN
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN