ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı: 2011/105
Karar Sayısı: 2012/38
Karar Günü : 15.3.2012
R.G. Tarih-Sayı :26.06.2012-28335
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Sinop Sulh CezaMahkemesi
İTİRAZIN KONUSU : 25.4.2006 günlü, 5490 sayılıNüfus Hizmetleri Kanunu'nun 68. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (b) bendindeyer alan '...veya bu durumdaki çocukların veli veya vasilerine...'ibaresinin,Anayasa'nın 11., 35. ve 38. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Davacı tarafından, çocuklarının nüfus cüzdanlarının kaybolmasınedeniyle kendisine verilen idari para cezalarının kaldırılması istemiyleaçılan davada, itiraz konusu ibarenin Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varanMahkeme, iptali için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
25.4.2006 günlü, 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun itirazkonusu ibareyi de içeren 68. maddesi şöyledir:
'İdarî para cezaları
MADDE 68- (1) Bu Kanuna göre;
a) Nüfus olaylarını bildirmekle görevli olup, bu görevlerini buKanunda belirtilen süreler içinde yerine getirmeyen kamu görevlilerine, fiilbaşka bir suç oluştursa bile, nüfus memurunun teklifi üzerine o yerin ilçenüfus müdürünün kararı ile 25 YTL idarî para cezası verilir.
b) Nüfus olaylarını bildirme yükümlülüğü olup bu yükümlülüğünü buKanunda belirtilen süre içinde yerine getirmeyenlere, nüfus ve ailecüzdanlarını kaybedenlere ve nüfus cüzdanının geçerlilik süresinin sonbulmasından itibaren altmış gün içinde bu cüzdanlarını değiştirmeyenkişilere veya bu durumdaki çocukların veli veya vasilerine, yurtiçinde ilçe nüfus müdürlüklerince, yurtdışında ise dış temsilcilik veya dıştemsilciliklerde görevli memurlarca 50 YTL idarî para cezası verilir.
c) Mülkî idare amirince bu Kanunun 50 nci maddesinde belirtilenyükümlülükleri yerine getirmeyen kişilere 250 YTL, gerçeğe aykırı beyandabulunanlara 500 YTL idarî para cezası verilir.
(2) Yurt dışında verilen idarî para cezaları, işlem sırasındamahallî para karşılığı verildiği ülkede konsolosluk hasılatının tahsil edildiğipara birimi üzerinden tahsil edilir.
(3) Bu Kanuna göre;
a) Her türlü doğal afet, gasp, hırsızlık, yangın ve terörnedeniyle nüfus ve aile cüzdanlarının kaybedilmesi, nüfus olaylarının bildirimyükümlülüğünün yerine getirilememesi hallerinde,
b) Yetkili kurumların kimsesiz çocuklarla ilgili nüfus cüzdanıtalepleri ve doğum bildirimlerinde,
c) Bu Kanunun 18 inci maddesinde belirtilen büyük ana, büyük babaveya kardeşlere ya da çocukları yanlarında bulunduranlar ile muhtarlara,
d) Bu Kanunun 31 inci maddesinde belirtilen Cumhuriyetsavcılıklarına,
bu maddede belirtilen idarî para cezaları uygulanmaz.'
B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları
Başvuru kararında, Anayasa'nın 11., 35. ve 38. maddelerinedayanılmış, 2. maddesi ise ilgili görülmüştür.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Haşim KILIÇ,Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Serruh KALELİ, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, FettahOTO, Serdar ÖZGÜLDÜR, Alparslan ALTAN, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, HicabiDURSUN, Celal Mümtaz AKINCI ve Erdal TERCAN'ın katılımlarıyla 20.10.2011gününde yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığındanişin esasının incelenmesine, OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itirazkonusu Yasa kuralı, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunlarıngerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereğigörüşülüp düşünüldü:
A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı
İtiraz konusu ibarenin bulunduğu kuralda, nüfus olaylarınıbildirme yükümlülüğü olup da bu yükümlülüğünü Nüfus Hizmetleri Kanunu'ndabelirtilen süre içinde yerine getirmeyenlere, nüfus ve aile cüzdanlarını kaybedenlereve nüfus cüzdanının geçerlilik süresinin son bulmasından itibaren altmış güniçinde bu cüzdanlarını değiştirmeyen kişilere veya bu durumdaki çocukların veliveya vasilerine, yurt içinde ilçe nüfus müdürlüklerince, yurtdışında isetemsilcilik veya dış temsilciliklerde görevli memurlarca 50 YTL idari paracezası verileceği belirtilmektedir.
İtiraz konusu ibarenin bulunduğu kural kapsamına giren eylemlerdensorumlu olan kişilerin belirlenmesinde, 5490 sayılı Kanun'un 11. maddesininbirinci, 15. maddesinin birinci ve ikinci ve 41. maddesinin dördüncüfıkralarının gözetilmesi gerekmektedir.
Kanun'un 11. maddesinin birinci fıkrasında, TürkiyeCumhuriyeti vatandaşı olan her kişinin yurt içinde nüfus müdürlüğüne, yurtdışında dış temsilciliğe müracaatla kendisini nüfus kütüklerine yazdırmaya venüfus cüzdanı almaya mecbur olduğu, ergin olmayanların nüfus olaylarınıyazdırıp nüfus cüzdanlarını almaya veli, vasi veya kayyımları, bunlarınbulunmaması halinde, çocukları yanlarında bulunduranlar ile 24.5.1983 tarihlive 2828 sayılı Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Kanununun yetkilikıldığı kuruluş yetkililerinin görevli olduğu belirtilmektedir.
Kanun'un 15. maddesinin birinci ve ikinci fıkralarında; sağ olarakdünyaya gelen her çocuğun, doğumdan itibaren Türkiye'de otuz gün içinde nüfusmüdürlüğüne, yurt dışında ise altmış gün içinde dış temsilciliğebildirilmesinin zorunlu olduğu, bildirimin veli, vasi, kayyım, bunlarınbulunmaması halinde, çocuğun büyük ana, büyük baba veya ergin kardeşleri ya daçocuğu yanında bulunduranlar tarafından, doğumu gösteren resmi belgeyedayanarak yapılabileceği gibi sözlü beyana dayalı olarak da yapılabileceğiöngörülmektedir.
Kanun'un 41. maddesinin dördüncü fıkrasında ise nüfus cüzdanının,yurt içinde ilçe nüfus müdürlüklerince ve yurt dışında dış temsilciliklercekişilerin kendilerine, ergin olmayanların veli, vasi veya resmi vekillikbelgesi ibraz edenler ile bu Kanun'un 17. maddesinde belirtilen, beyanlayükümlü kişilere bakanlıkça tespit edilecek usuller çerçevesinde verileceğiifade edilmektedir.
İtiraz konusu ibarenin bulunduğu kural, Kanunun 11. maddesininbirinci, 15. maddesinin birinci ve ikinci ve 41. maddesinin dördüncü fıkralarıgöz önüne alınarak birlikte değerlendirildiğinde, çocukla ilgili nüfusolaylarını bildirmek ve nüfus cüzdanının geçerlilik süresinin son bulmasındanitibaren altmış gün içinde bu cüzdanları değiştirmekle yükümlü olan kişilerinveli veya vasi olduğu anlaşılmaktadır.
B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu
Başvuru kararında, 5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun 11.maddesinin birinci fıkrasında, 'Fiili işlediği sırada on beş yaşınıdoldurmamış çocuk hakkında idari para cezası uygulanmaz.' denildiği,itiraz konusu ibarenin bu hükümle çeliştiği, bir yandan on beş yaş altındakiçocukların kabahat ehliyeti olmadığını kabul etmek, diğer yandan ise busorumluluğu velisine yüklemenin hukuka aykırılık teşkil ettiği, velilerinvelayeti altındaki çocuklarının eylemlerinden sorumlu tutulmasının kanunlara veAnayasa'ya uygun olmadığı belirtilerek, itiraz konusu ibarenin Anayasa'nın 11.,38. ve 35. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun'un 43. maddesi uyarınca, itiraz konusu ibare Anayasa'nın 2.maddesi yönünden de incelenmiştir.
Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem veişlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyupgüçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirereksürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, Anayasa ve hukukunüstün kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir.
Hukuk devletinde ceza hukukuna ilişkin düzenlemelerde olduğu gibikabahatler hukuku açısından da Anayasa'ya ve ceza hukukunun temel ilkelerinebağlı kalmak koşuluyla hangi eylemlerin kabahat sayılacağı, bunlara uygulanacakyaptırımın türü ve ölçüsü, yaptırımın ağırlaştırıcı ve hafifletici nedenlerininbelirlenmesi gibi konularda yasa koyucunun takdir yetkisi bulunmaktadır.
Anayasanın 'Suç ve cezalara ilişkin esaslar' kenarbaşlıklı 38. maddesinin yedinci fıkrasında, 'Ceza sorumluluğuşahsidir.' hükmü yer almaktadır. Ceza sorumluluğunun şahsiliği cezahukukunun temel kurallarındandır. Cezaların şahsiliğinden amaç, bir kimseninişlemediği bir fiilden dolayı cezalandırılmamasıdır. Başka bir anlatımla birkimsenin başkasının fiilinden sorumlu tutulmamasıdır. Anayasa'nın 38.maddesinde idari ve adli cezalar arasında bir ayrım yapılmadığından idaripara cezaları da bu maddede öngörülen ilkelere tâbidir.
Yasa koyucu itiraz konusu ibarenin bulunduğu kuralı, nüfusişlemlerinin düzenli olarak kaydedilmesini, bu işlemleri bildirmekle görevliolanların yükümlülüklerini vaktinde yerine getirmelerini, nüfus ve ailecüzdanlarının korunması açısından gerekli dikkat ve özenin gösterilmesinisağlamak için kamu yararı amacıyla öngörmüştür. Bunun yanında yasa koyucu, veliveya vasilerin velayet ve vesayet hukuku çerçevesinde çocuklar üzerindekisorumluluklarını, çocuğun nüfus cüzdanını korumada gerekli dikkat ve özenigösteremeyeceğini ve idari para cezasını ödeme gücünün olmamasını da gözeterek,nüfus ve aile cüzdanının çocuk tarafından kaybedilmesi eyleminde, veli veyavasiyi sorumlu tutmuştur. Bu düzenlemenin de anayasal sınırlar içinde yasakoyucunun takdirinde olduğu açıktır.
İtiraz konusu ibarenin yer aldığı kuralda belirtilen; nüfusolaylarını bildirme yükümlülüğünü bu Kanunda belirtilen süre içinde yerinegetirmeme, nüfus cüzdanının geçerlilik süresinin son bulmasından itibarenaltmış gün içinde bu cüzdanlarını değiştirmeme, çocuğa ait nüfus cüzdanınınveli veya vasi tarafından kaybedilmesi eylemlerinde, eylemi işleyen kişilerveli veya vasi olduğundan cezaların şahsiliği ilkesine bir aykırılıkbulunmamaktadır. Kuralda belirtilen nüfus ve aile cüzdanının çocuk tarafındankaybedilmesi eyleminde ise veli veya vasinin sorumluluğunun hukuki nedenikendi kusurlarına dayanmaktadır. Bu kusur, çocuğa karşı dikkat ve özenyükümlülüğünü yerine getirmeme ya da yasak olan eylemin işlenmesine engelolamamaktan doğmakta ve böylece sorumlu tutulan veli veya vasinin davranışı ilemeydana gelen sonuç arasında illiyet bağı da kurulmuş olmaktadır.
Bu durumda veli veya vasinin kusurlu davranışlarının sonucu olarakitiraz konusu ibarenin yer aldığı kuralda belirtilen eylemler nedeniyle idaripara cezasının uygulanmasında ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesine aykırılıkbulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu ibare Anayasa'nın 2. ve 38.maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
İtiraz konusu ibarenin Anayasa'nın 11. ve 35. maddeleri ile ilgisigörülmemiştir.
VI- SONUÇ
25.4.2006 günlü, 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun 68.maddesinin (1) numaralı fıkrasının (b) bendinde yer alan ''veya bu durumdakiçocukların veli veya vasilerine'' ibaresinin Anayasa'ya aykırı olmadığına veitirazın REDDİNE, 15.3.2012 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Serruh KALELİ
Başkanvekili
Alparslan ALTAN
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN