ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı: 2011/33
Karar Sayısı: 2012/54
Karar Günü : 11.4.2012
R.G. Tarih-Sayı :13.10.2012-28440
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Eğil Asliye HukukMahkemesi
İTİRAZIN KONUSU : 22.11.1984 günlü, 3083sayılı Sulama Alanlarında Arazi Düzenlenmesine Dair Tarım Reformu Kanunu'nun13. maddesinin son fıkrasının 'Birinci fıkrada belirtilen süreler içindemahkemeler veya icra iflas daireleri tarafından bu arazi hakkında devir vetemliki gerektiren bir karar verilemez.' biçimindeki birincicümlesinin, Anayasa'nın 2., 10., 35. ve 36. maddelerine aykırılığı savıylaiptali istemidir.
I- OLAY
Davacı ve karşı davalı tarafından açılan el atmanın önlenmesi veecri misil ödenmesi ile karşı davacı ve davalılar tarafından açılan tapu iptalive tescile ilişkin karşı davanın birleştirilerek incelenmesi sırasında kuralınAnayasa'ya aykırı olduğu kanaatine varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
22.11.1984 günlü, 3083 sayılı Sulama Alanlarında Arazi DüzenlenmesineDair Tarım Reformu Kanunu'nun itiraz konusu kuralı da içeren 13. maddesişöyledir:
'Madde 13- Uygulama alanlarında Bakanlar Kurulu kararının ResmiGazete'de yayımı tarihinden itibaren, kamulaştırma, toplulaştırma, arazideğiştirilmesi ve dağıtım işlemlerinin tamamlanması veya tapuya tescilisonuçlandırılıncaya kadar, gerçek kişilerle özel hukuk tüzelkişilerine aitarazinin mülkiyet ve zilyetliği devir ve temlik edilemez. Bu araziler ipotekedilemez ve satış vaadine konu olamaz. Ancak, bu kısıtlama süresi beş yılıaşamaz. Sulama şebekesi tamamlanıp sulamaya geçinceye kadar da aynı işlemleryapılmaz. Bu kısıtlamada ise süre, beş yılı aşamaz. Ancak, sulama alanlarındatoplulaştırma çalışmaları kısıtlama süresi içerisinde sonuçlandırılamadığıtakdirde, Tarım Reformu Genel Müdürlüğünün teklifi ile Tarım ve KöyişleriBakanlığının onayı ile toplulaştırma çalışmalarının sonuçlandırılması amacıylakısıtlama süresi en fazla beş yıla kadar daha uzatılabilir.
Kısıtlama süresi içerisinde arazisini ve varsa üzerindekitesisleri satmak isteyen gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerin müracaatlarıhalinde, uygulayıcı kuruluş bu kişilere ait tarım toprağını ve varsa üzerindekitesisleri, altmış gün içinde bu Kanun hükümlerine göre kamulaştırır veyayönetmelikle tespit edilecek esaslar dahilinde bunların başkalarına satışınaizin verir.
Yukarıda belirtilen süre içinde, bu gibi arazi Tarım KrediKooperatifleri ve bankalara ipotek edilebilir.
Bu kısıtlama süresi içerisinde ipoteğin paraya çevrilmesigerektiğinde ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla yapılan takipte düzenlenecekkıymet takdir raporu uygulayıcı kuruluşa tebliğ edilir. Uygulayıcı kuruluşun burapora itiraz ve dava hakkı vardır. Kesinleşen kıymet takdir raporuna göretespit edilmiş bedeli, bu Kanun hükümlerine göre uygulayıcı kuruluş tarafındanuygun görülmesi halinde ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla takip dosyasınaödenerek arazinin Hazine mülkiyetine geçirilmesi sağlanır. Ancak uygulayıcıkuruluş tarafından ihtiyaç duyulmaması halinde, arazinin satışına izinverilebilir. Buna ilişkin esaslar yönetmelikle düzenlenir.
Birinci fıkrada belirtilen süreler içinde mahkemeler veya icraiflas daireleri tarafından bu arazi hakkında devir ve temliki gerektiren birkarar verilemez. Miras yoluyla intikaller, bu hükmün kapsamı dışındadır.Ayrıca mahkemeler satış suretiyle miras ortaklığının giderilmesine karar veremezler.'
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Başvuru kararında Anayasa'nın 2., 10., 35. ve 36. maddelerinedayanılmıştır.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Haşim KILIÇ,Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Serruh KALELİ, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN,Mehmet ERTEN, Fettah OTO, Serdar ÖZGÜLDÜR, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ,Alparslan ALTAN, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN,Celal Mümtaz AKINCI ve Erdal TERCAN'ın katılımlarıyla 14.4.2011 günü yapılanilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasınınincelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, Anayasa Mahkemesi Raportörü AliRıza ÇOBAN tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusuyasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğeryasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
Başvuru kararında 3083 sayılı Sulama Alanlarında AraziDüzenlenmesine Dair Tarım Reformu Kanunu'nun 5. maddesi ile 13. maddesinde yeralan iptali istenen kural arasında çelişki bulunduğu ve hukuk kurallarıarasında çelişki bulunmasının hukuk devleti ilkesini, itiraz konusu kuralınKanun çerçevesinde uygulamaya konu olan taşınmazlarla uygulama dışı kalantaşınmazlar arasında farklılık yaratması nedeniyle eşitlik ilkesini, bireylerintaşınmazlarına getirilen sınırlamalar nedeniyle mülkiyet hakkını vemahkemelerin ve icra dairelerinin temliki gerektiren karar vermesiniyasaklaması nedeniyle hak arama özgürlüğünü ihlal edici nitelikte olduğugerekçesiyle kuralın Anayasa'nın 2., 10., 35. ve 36. maddelerine aykırı olduğuileri sürülmüştür.
3083 sayılı Kanun'un itiraz konusu kuralı da içeren temlikitasarrufların durdurulması başlıklı 13. maddesinde Bakanlar Kurulu'nun Kanunuuygulama kararından itibaren uygulama sona erinceye kadar uygulama alanındakiarazilere ilişkin temlik sonucu doğuracak tasarruf işlemleri yasaklanmıştır. Buçerçevede Bakanlar Kurulu kararının Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren,uygulama alanlarında kamulaştırma, toplulaştırma, arazi değiştirilmesi vedağıtım işlemlerinin tamamlanması veya tapuya tescili sonuçlandırılıncayakadar, gerçek kişilerle özel hukuk tüzelkişilerine ait arazinin mülkiyet vezilyetliğinin devri ve temliki yasaklandığı gibi bu araziler üzerinde ipotekkurulmasına ve satış vaadi yapılmasına da sınırlama getirilmiştir. Kanun, bukısıtlamaların süresini beş yılla sınırlandırmakla birlikte sulama alanlarındatoplulaştırma çalışmalarının bu süre içinde sonuçlandırılamaması halindeçalışmaların sonuçlandırılması amacıyla kısıtlama süresinin en fazla beş yılakadar uzatılmasına olanak tanımıştır. Uzatmaların Gıda, Tarım ve HayvancılıkBakanlığı tarafından yapılması öngörülmüştür.
Ancak, Kanun kısıtlama süresince öngörülen devir ve temlikyasağına bazı istisnalar öngörmüştür. Bu çerçevede kısıtlama süresi içerisindearazisini ve varsa üzerindeki tesisleri satmak isteyen kişilerin başvurusuhalinde uygulayıcı kuruluşun altmış gün içinde bu kişilerin taşınmazlarınıkamulaştırması ya da belli esaslar dâhilinde bunların başkalarına satışına izinvermesi öngörülmüştür. Ayrıca uygulama alanındaki arazinin Tarım KrediKooperatifleri ve bankalara ipotek edilmesine olanak tanınmıştır. Tarım KrediKooperatifleri ve bankalar dışındaki kişiler lehine ise ipotek yapılması mümkündeğildir. İtiraz konusu kuralı da içeren son fıkrada ise birinci fıkradabelirtilen beş yıllık süreler içinde mahkemeler veya icra iflas daireleritarafından uygulama alanındaki araziler hakkında devir ve temliki gerektirenbir karar verilemeyeceği öngörülmüştür. Miras yoluyla gerçekleşen intikallerise bu hükmün kapsamı dışında tutulmuştur. Ayrıca mahkemelerin satış suretiylemiras ortaklığının giderilmesine karar veremeyeceği hüküm altına alınmıştır.Dolayısıyla kısıtlama süresince satış ve ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyladevirler uygulayıcı kuruluşun kontrolüne tabi tutulmuş, miras yoluyla devirlereizin verilmiş, bunların dışındaki devirler ise tamamen yasaklanmıştır.Mahkemeler ve icra dairelerine getirilen devir ve temlik sonucunu doğurucukarar verme yasağı ise kısıtlama süresince mutlak bir yasak olarakdüzenlenmiştir.
Anayasa'nın 36. maddesinde hak arama özgürlüğü ve adil yargılanmahakkı düzenlenmiştir. Adil yargılanma hakkının temel unsurlarından birisimahkemeye erişim hakkıdır. Mahkemeye erişim hakkı, uyuşmazlığı hakkında nihaive icra edilebilir karar verecek bir yargı mercii önüne uyuşmazlığı götürmehakkı olarak tanımlanabilir. Bu nedenle mahkemeye erişim hakkı aynı zamandamahkemeden icra edilebilir bir karar almayı da içerir. Dava açılmasına herhangibir engel olmamakla birlikte, mahkemenin davayı çözme yetkisi yoksa ya dakararını uygulatma imkânı bulunmuyorsa mahkemeye erişim hakkından söz edilemez.
İtiraz konusu kural belli sürelerle mahkemelerin ve icra iflasdairelerinin devir ve temlik sonucu doğuran kararlar vermeleriniyasaklamaktadır. Devir ve temlik işlemlerinin durdurulma süresi kanunda beş yılolarak öngörülmüş olmakla birlikte on yıla kadar uzatılması mümkündür. Bu süreboyunca mahkemelere devir ve temlik sonucunu doğuracak karar verme yasağıöngörülmekle birlikte mahkemelerin nasıl karar vereceğine ilişkin bir açıklıkgetirilmemiştir. Bu durumda mahkemelerin önlerindeki derdest davaları askıya mıalacağı yoksa incelemeye devam ederek devir ve temlike neden olmayan bir kararmı vermek zorunda olduğu konusunda açıklık bulunmamaktadır.
Mahkemeler bu seçeneklerden hangisini uygularsa uygulasın davadahaklı olmakla birlikte itiraz konusu kural nedeniyle devir ve temlik sonucudoğuracak bir karar verilememesi sonucu hakkını elde edemeyen taraf, uygulamaişlemleri tamamlandıktan sonra da haklarını tam olarak elde edemeyecektir.Davayı askıya alma halinde, dava konusu taşınmaz uygulama kapsamında bölünmüşya da başka bir taşınmaz ile birleştirilmiş veya başka bir kişiye tahsisedilmiş olabileceğinden dava sonunda verilen kararın uygulanma kabiliyetikalmayacaktır. Dava konusu taşınmazın kamulaştırılmış olması halinde dekamulaştırma bedeli tapuda malik gözüken kişiye ödenmiş olacağından davadahaklı olan tarafın kamulaştırma bedeli alması da mümkün olmayacak veyaalabilmesi için yeni davalar açması gerekecektir.
Açıklanan nedenlerle kural Anayasa'nın 36. maddesinde düzenlenenhak arama özgürlüğünü ihlal edici nitelikte olup Anayasa'ya aykırıdır,iptali gerekir.
Kural Anayasa'nın 36. maddesine aykırı görülerek iptaledildiğinden, Anayasa'nın 2., 10. ve 35. maddeleri yönünden incelenmemiştir.
VI- SONUÇ
22.11.1984 günlü, 3083 sayılı Sulama Alanlarında AraziDüzenlenmesine Dair Tarım Reformu Kanunu'nun 13. maddesinin son fıkrasının'Birinci fıkrada belirtilen süreler içinde mahkemeler veya icra iflas daireleritarafından bu arazi hakkında devir ve temliki gerektiren bir karar verilemez.'biçimindeki birinci cümlesinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,11.4.2012 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Serruh KALELİ
Başkanvekili
Alparslan ALTAN
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN