ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı: 2011/39
Karar Sayısı: 2012/37
Karar Günü : 15.3.2012
R.G. Tarih-Sayı :13.10.2012-28440
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Şırnak Asliye CezaMahkemesi
(E.2011/39, E.2011/40)
İTİRAZLARIN KONUSU : 6.10.1983 günlü, 2911sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'nun, 23.1.2008 günlü, 5728 sayılıKanun'un 422. maddesiyle değiştirilen 28. maddesinin, Anayasa'nın 2., 10. ve38. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'na muhalefetsuçundan dolayı açılan kamu davalarında, itiraz konusu kuralın Anayasa'yaaykırılık iddialarını ciddi bulan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
6.10.1983 günlü, 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri YürüyüşleriKanunu'nun, 23.1.2008 günlü, 5728 sayılı Kanun'un 422. maddesiyle değiştirilenitiraz konusu kuralı da içeren 28. maddesi şöyledir:
' Madde 28- (Değişik: 23/1/2008-5728/422 md.)
Kanuna aykırı toplantı veya gösteri yürüyüşleri düzenleyen veyayönetenlerle bunların hareketlerine katılanlar, fiil daha ağır bir cezayıgerektiren ayrı bir suç teşkil etmediği takdirde bir yıl altı aydan üç yılakadar hapis cezası ile cezalandırılır.
10 uncu madde gereğince verilecek bildirimde düzenleme kuruluüyesi olarak gösterilenlerden 9 uncu maddede belli edilen nitelikleritaşımayanlar, toplantı veya yürüyüşün yapılması hâlinde, bir yıla kadar hapiscezası ile cezalandırılır.
11 ve 12 nci maddelerde yazılı görevleri yerine getirmeyendüzenleme kurulu üyeleri, altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ilecezalandırılır.
Güvenlik kuvvetlerine veya hükümet komiserine veya yardımcılarınaveya hükümet komiseri tarafından toplantı veya yürüyüş safahatının teknik araçve gereçlerle tespit için görevlendirilenlere bu görevlerini yaptıkları sıradacebir ve şiddet veya tehdit veya nüfuz ve müessir kuvvet sarfetmek suretiylemani olanlar hakkında, fiilleri daha ağır bir cezayı gerektirmediği takdirde,iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası hükmolunur.'
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Başvuru kararlarında Anayasa'nın 2., 10. ve 38. maddelerinedayanılmıştır.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Serruh KALELİ,Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Fettah OTO, Serdar ÖZGÜLDÜR,Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Alparslan ALTAN, Engin YILDIRIM, NuriNECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI ve Erdal TERCAN'ın katılımlarıyla28.4.2011 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle uygulanacakkural sorunu üzerinde durulmuştur.
Anayasa'nın 152. ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 40. maddesine göre, mahkemeler, bakmaktaoldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararnamekurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğüaykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırlarsa, o hükmün iptali içinAnayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca birmahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış vemahkemenin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen kuralların dao davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları, davanındeğişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayısonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunankurallardır.
İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, 2911 sayılı Toplantı ve GösteriYürüyüşleri Kanunu'nun 28. maddesinin tamamının Anayasa'ya aykırılığınıileri sürmüş ise de, başvuru kararları incelendiğinde, Mahkemenin kanunaaykırı toplantı ve gösteri yürüyüşüne katılmak suçlarının nitelikli hallerinin2911 sayılı Kanun'un 32. ve 33. maddelerinde, basit şeklinin ise 28.maddesinin birinci fıkrasında düzenlendiğini belirterek, 28. maddenin birincifıkrasında 32. ve 33. maddelere göre daha fazla ceza öngörülmesinin Anayasa'yaaykırı olduğunu ileri sürdüğü, bu nedenle iptal başvurusunun 28. maddeninbirinci fıkrasına yönelik olduğu anlaşılmaktadır. Zira 28. maddenin ikinci veüçüncü fıkraları, düzenleme kurulu üyelerinin, son fıkrası ise güvenlikkuvvetlerine veya hükümet komiserine veya yardımcılarına veya hükümet komiseritarafından toplantı veya yürüyüş safahatının teknik araç ve gereçlerle tespitiçin görevlendirilenlere bu görevlerini yaptıkları sırada cebir ve şiddet veyatehdit veya nüfuz ve müessir kuvvet sarfetmek suretiyle mani olanların cezalandırılmalarınıdüzenlemekte olup, dosyaya konu olaylarda, sanıklar bu suçlardan değil, yasadışı toplantı ve gösteri yürüyüşlerine katılmaları nedeniyle yargılanmaktadır.Dolayısıyla 2911 sayılı Yasa'nın 28. maddesinin ikinci, üçüncü ve son fıkralarıbakılmakta olan davada uygulanacak kural niteliği taşımamaktadır.
Açıklanan nedenlerle,
1- 6.10.1983 günlü, 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri YürüyüşleriKanunu'nun 23.1.2008 günlü, 5728 sayılı Kanun'un 422. maddesiyle değiştirilen28. maddesinin ikinci, üçüncü ve son fıkralarının, itiraz başvurusunda bulunanMahkeme'nin bakmakta olduğu davada uygulanma olanağı bulunmadığından, bufıkralara ilişkin başvurunun Mahkeme'nin yetkisizliği nedeniyle reddine,OYBİRLİĞİYLE,
2- Dosyada eksiklik bulunmadığından, 6.10.1983 günlü, 2911 sayılıToplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'nun 23.1.2008 günlü, 5728 sayılıKanun'un 422. maddesiyle değiştirilen 28. maddesinin birinci fıkrasınınesasının incelenmesine, Serruh KALELİ, Mehmet ERTEN, Fettah OTO ile SerdarÖZGÜLDÜR'ün karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
karar verilmiştir.
V- BİRLEŞTİRME KARARI
6.10.1983 günlü, 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri YürüyüşleriKanunu'nun 23.1.2008 günlü, 5728 sayılı Kanun'un 422. maddesiyle değiştirilen 28.maddesinin birinci fıkrasının iptaline karar verilmesi istemiyle açılan 2011/40esas sayılı davanın, aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle 2011/39 esas sayılıdava ile BİRLEŞTİRİLMESİNE, esasının kapatılmasına, esas incelemenin 2011/39esas sayılı dosya üzerinden yürütülmesine, 28.4.2011 gününde OYBİRLİĞİYLE kararverilmiştir.
VI- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararları ve ekleri, Anayasa Mahkemesi Raportörü HakanATASOY tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasakuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasamabelgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A- Kuralın Anlam ve Kapsamı
İtiraz konusu kural ile kanuna aykırı toplantı veya gösteriyürüyüşleri düzenlemek, yönetmek ve bunların hareketlerine katılmak suçudüzenlenmiştir. Seçimlik hareketli olan bu suçun oluşması için failin'düzenlemek', 'yönetmek' veya 'katılmak' hareketlerinden birini yapmış olmasıyeterlidir. Maddede bu suçu işleyenlerin, fiil daha ağır bir cezayı gerektirenayrı bir suç teşkil etmediği takdirde bir yıl altı aydan üç yıla kadar hapiscezası ile cezalandırılacakları hükme bağlanmıştır.
2911 sayılı Kanun'un 28. maddesinin birinci fıkrasında düzenlenen'kanuna aykırı toplantı veya gösteri yürüyüşü düzenlemek' fiili; hazırlıklar dadahil olmak üzere toplantı veya yürüyüşün yapılabilmesi için gerekli her türlüişlemi yapmak; 'yasadışı toplantı ya da gösteri yürüyüşünü yönetmek' fiili;topluluğun dağılmaması, amaçlanan doğrultuda devam etmesi için topluluğa ya daetkin bazı kişilere gerekli talimatları vermek, duruma göre inisiyatifgeliştirmek, gerekli idare işlemlerini yapmak, topluluğu hareketlendirmek veyönlendirmek; 'kanuna aykırı toplantı veya gösteri yürüyüşünü düzenleyenve/veya yönetenlerin hareketlerine katılmak' fiili ise, bu toplantı veyayürüyüşü düzenleyen ve yönetenlerden olmamakla birlikte, bizzat toplantı veyürüyüşte hazır bulunarak bu kişilerin hareketlerini paylaşmak anlamınagelmektedir.
Kanuna aykırı toplantı veya gösteri yürüyüşüne silahsız katılmaksuçu 2911 sayılı Kanun'un 32. maddesinde, silahlı katılmak suçu ise 33.maddesinde düzenlenmiş ve her iki maddede de bu suçları işleyenlerin altıaydan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılacakları hükmebağlanmıştır. Kanuna aykırı toplantı veya gösteri yürüyüşüne katılmaksuçunun oluşması için kolluk görevlilerinin ihtar ve zor kullanmasına rağmenyasadışı toplantı veya gösteriye katılan kimsenin eylemini sürdürmesi koşuldur.28. maddede ise, yasadışı gösteriyi düzenleme ya da yönetme eyleminekatılanlar, kolluk görevlilerinin herhangi bir uyarı ve zor kullanmasına gerekkalmadan, sırf bu katılma fiilleri nedeniyle cezalandırılmaktadır.
Açıklanan nedenlerle, kanuna aykırı toplantı veya gösteriyürüyüşüne katılmak suçları ile yasadışı toplantı veya gösteri yürüyüşünüdüzenleyen ya da yönetenlerin hareketlerine katılmak suçları, birbirindenfarklı suçlar olduğundan bunlar arasında suçun basit ve nitelikli hali şeklindebir ayrım yapılmadığı anlaşılmaktadır.
B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu
Başvuru kararlarında 2911 sayılı Kanun'un 32. ve 33. maddelerininToplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'na muhalefet suçunun niteliklihallerini, 28. maddesinin birinci fıkrası ise basit şeklini düzenlemesinerağmen, suçun basit şeklinin, nitelikli hallerine göre daha ağır ceza ilecezalandırılmasının Anayasa'nın 2., 10. ve 38. maddelerine aykırı olduğu ilerisürülmüştür.
Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem veişlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyupgüçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirereksürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, Anayasa ve hukukunüstün kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir.
Anayasa'nın 10. maddesinde, herkesin, dil, ırk, renk, cinsiyet,siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizinkanun önünde eşit olduğu, hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaztanınamayacağı, Devlet organları ve idare makamlarının bütün işlemlerinde kanunönünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorunda olduğubelirtilmiştir.
Anayasa'nın 10. maddesinde yer verilen eşitlik ilkesi hukuksaldurumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile eylemli değil, hukuksaleşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumda bulunan kişilerinyasalar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak, ayrım yapılmasınıve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişive topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasa karşısında eşitliğin ihlaliyasaklanmıştır. Yasa önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlıtutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya datopluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynıhukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursaAnayasa'da öngörülen eşitlik ilkesi zedelenmez.
Anayasa'nın 38. maddesinde ceza hukuku alanında yapılacak yasaldüzenlemelerde kanun koyucunun suç ve cezalara ilişkin uyması zorunlu temelilkeler belirlenmiştir. Bunlar, kimsenin, işlendiği zaman yürürlükte bulunankanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamayacağı, kimseye suçuişlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir cezaverilemeyeceği, ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirlerinin ancak kanunlakonulacağı, suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimsenin suçlu sayılmayacağıgibi ilkelerdir.
Hukuk devletinde kanun koyucu, kamu düzeninin korunması amacıylaceza hukuku alanında düzenleme yaparken, Anayasa'ya ve ceza hukukunun temelilkelerine bağlı kalmak koşuluyla toplumda hangi eylemlerin suç sayılacağı, suçsayılan bu eylemlerin hangi tür ve ölçüde cezai yaptırıma bağlanacağı, cezayıağırlaştırıcı ve hafifletici nedenlerin belirlenmesi gibi konularda anayasalsınırlar içinde takdir yetkisine sahiptir.
Kanuna aykırı toplantı veya gösteri yürüyüşleri düzenlemek,yönetmek veya bunların hareketlerine katılmak suçunu işleyenlerin, kanunaaykırı toplantı veya gösteri yürüyüşüne silahlı ya da silahsız katılmak suçunuişleyenlere nazaran daha ağır cezayla cezalandırılmalarını öngören itirazkonusu kural, kanun koyucunun takdir yetkisi içinde kalmakta olup, itirazkonusu kuralda Devletin cezalandırma yetkisi bakımından suç ve ceza arasındaadil bir dengenin bulunması gereğini esas alan hukuk devleti ilkesine aykırılıkbulunmamaktadır.
Kanun koyucu, kanuna aykırı toplantı veya gösteri yürüyüşleridüzenleyen veya yönetenlerle bunların hareketlerine katılanların fiilleri için,bu fiillerin niteliği, işlenme biçimi, toplumsal barışa ve kamu düzenineverdikleri zararı gözeterek, 32. ve 33. maddelerde düzenlenen eylemler içinöngörülen cezalardan alt sınırlar bakımından daha ağır bir ceza belirlediğianlaşılmaktadır. Buna göre, itiraz konusu kuralda yer alan kanuna aykırıtoplantı veya gösteri yürüyüşleri düzenleyen veya yönetenlerle bunlarınhareketlerine katılanlar ile 2911 sayılı Kanun'un 32. ve 33. maddelerindedüzenlenen kanuna aykırı toplantı ve gösteri yürüyüşüne silahsız ya da silahlıkatılanlar, işledikleri fiillerin niteliği, işlenme biçimi, toplumsal barışa vekamu düzenine verdikleri zarar bakımından aynı konumda olmadıklarından, bukişilerin alacakları cezanın farklı kurallara bağlı kılınması eşitlik ve hukukdevleti ilkelerine aykırı değildir.
Bu nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2., 10. ve 38.maddelerine aykırı olmadığından iptal isteminin reddi gerekir.
VII- SONUÇ
6.10.1983 günlü, 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri YürüyüşleriKanunu'nun, 23.1.2008 günlü, 5728 sayılı Kanun'un 422. maddesiyle değiştirilen28. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazınREDDİNE, 15.3.2012 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim KILIÇ
Başkanvekili
Serruh KALELİ
Başkanvekili
Alparslan ALTAN
Üye
Fulya KANTARCIOĞLU
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR
Üye
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Zehra Ayla PERKTAŞ
Üye
Recep KÖMÜRCÜ
Üye
Burhan ÜSTÜN
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Nuri NECİPOĞLU
Üye
Hicabi DURSUN
Üye
Celal Mümtaz AKINCI
Üye
Erdal TERCAN
KARŞI OY GEREKÇESİ
İtiraz istemine konu 6.10.1983 günlü, 2911 sayılı Toplantı veGösteri Yürüyüşleri Kanunu'nun 28. maddesi, kanuna aykırı olarak toplantı vegösteri yürüyüşleri düzenleyen veya yönetenlerle bunların hareketlerinekatılanlar yönünden bir yıl altı aydan üç yıla kadar hapis cezası verilmesiniöngörmektedir. Madde ile ceza yaptırımı altına alınan husus, kanunsuz toplantıveya gösteri yürüyüşlerini düzenleme, yönetme ve bunların hareketlerine(yönetme ve düzenleme fiillerine) katılma olgularıdır. Kanunsuz toplantı veyagösteri yürüyüşlerine 'düzenleme, yönetme ve bu hareketlere iştirak etmehalleri hariç' katılma fiilleri ise aynı Kanunun 32. ve 33. maddelerindedüzenlenmiştir. Ne var ki 32. maddede bu suçun unsurları '' ihtara ve zorkullanmaya rağmen dağılmamakta ısrar etme'' şeklinde düzenlenmiş ve bu durumungerçekleşmesi halinde altı aydan üç yıla kadar hapis cezası verilmesiöngörülmüştür.
Davanın somutunda, itiraz mahkemesinin elindeki davada sanıklarınfiillerinin kanunsuz toplantı veya gösteri yürüyüşü düzenleme, yönetme veya bufiillere katılma değil; bu hallerin dışında, ihtara rağmen dağılmamakta ısraretmek suretiyle kanunsuz gösteri yürüyüşüne iştirak etmekten ibaret bulunduğu,dolayısıyla anılan davanın sanıkları hakkında da 2911 sayılı Kanun'un 28. maddesindenaçılmış bir iddianamenin bulunmadığı, dolayısıyla itiraz istemine konu 28.maddenin davada uygulanacak kural olmadığı açıkça görüldüğünden; başvurununbaşvuran Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddi gerektiği değendirildiğinden,çoğunluğun işin esasına geçilmesine dair kararına katılmıyoruz.
Başkanvekili
Serruh KALELİ
Üye
Mehmet ERTEN
Üye
Fettah OTO
Üye
Serdar ÖZGÜLDÜR